Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kręcichwost-Durchowska Sędziowie WSA Tomasz Grossmann WSA Maciej Busz (spr.) Protokolant st.sekr.sąd. Agata Tyll-Szeligowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 lipca 2016 r. sprawy ze skargi K. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kaliszu z dnia [...] grudnia 2015 r., nr [...] w przedmiocie zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 1. uchyla zaskarżaną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Kalisza z dnia [...] listopada 2015 r. nr [...]; 2. przyznaje adwokatowi J. G. od Skarbu Państwa (Prezesa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu) wynagrodzenie w kwocie 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych podwyższone o kwotę 110,40 (sto dziesięć 40/100) złotych stanowiącą podatek od towarów i usług - łącznie 590,40 (pięćset dziewięćdziesiąt 40/100) złotych tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej

Decyzją z dnia [...] czerwca 2015 r., nr [...] Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego umorzył K. R. zaległość w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2014 r. w kwocie [...]. W uzasadnieniu wskazano, że przedmiotowa zaległość podatkowa wynika z umorzonych decyzją Prezydenta Miasta Kalisza zaległości czynszowych lokalu nr [...] przy ulicy [...] w Kaliszu, znajdującego się w mieszkaniowym zasobie Miasta Kalisza, gdzie G. P. (matka K.R.) była głównym najemcą, a K. R.była tam zameldowana. Po śmierci G. P. K. R. została obciążona długami czynszowymi. Mieszkanie zostało zdane, a dług umorzony. Organ uznał sytuację rodzinną, zdrowotną i finansową rodziny K. R. za trudną. Wskazał na zdiagnozowaną niepełnosprawność córki i męża. Organ uznał, że wyczerpane zostały znamiona "ważnego interesu podatnika", co spełniło przesłankę do umorzenia zaległego podatku dochodowego od osób fizycznych za 2014 r., wynikającego z umorzonych zaległości czynszowych w wysokości [...] zł.

Decyzją z dnia [...] listopada 2015 r., nr [...] Prezydent Miasta Kalisza odmówił K. R. prawa do zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego na dzieci: W. R. i O. R. Jako podstawę odmowy przyznania pomocy organ I instancji przytoczył okoliczność przekroczenia kryterium dochodowego wynikającego z art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015r. poz. 114 ze zm.; dalej: "u.ś.r.") wynoszącego [...] zł. Organ wskazał, że na dochód rodziny wnioskodawcy składa się dochód K. R. w kwocie [...] zł oraz dochód S. R. w kwocie [...] zł, co w przeliczeniu na osobę wynosi [...] zł miesięcznie, a zatem przekracza kwotę 764,00 zł.

Od powyższej decyzji skarżąca się odwołała. Uzasadniając swoje odwołanie podała, że przedmiotowa decyzja jest dla niej krzywdząca, ponieważ odmówiono jej prawa do świadczeń rodzinnych, w tym prawa do dodatku dla niepełnosprawnej córki. Skarżąca wskazała, że nigdzie nie pracowała, a dochód który w pojawił się w 2014 r. w kwocie [...] zł pochodził z tytułu umorzonych zaległych należności czynszowych w związku ze śmiercią matki. Wskazała, że nie była świadoma zobowiązań matki i nie odrzuciła majątku, w związku z czym odziedziczyła dług, który został umorzony przez Prezydenta Miasta Kalisza.

Decyzją z dnia [...] grudnia 2015 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kaliszu utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Kolegium wskazało, że z zaświadczenia z Urzędu Skarbowego w Kaliszu wynika, że rodzina odwołującej uzyskała w 2014 roku dochód w łącznej wysokości [...] zł, na który składały się dochody odwołującej w kwocie [...] zł oraz dochód męża odwołującej w kwocie [...] zł, co w przeliczeniu na osobę wynosi [...] zł i tym samym przekracza kryterium dochodowe wskazane w art. 5 ust. 2 u.ś.r. Organ wskazał, że bez znaczenia jest fakt, że uwzględniona w dochodzie skarżącej kwota [...] zł stanowi kwotę umorzonych należności czynszowych na mocy decyzji Miejskiego Zarządu Budynków Mieszkalnych w Kaliszu z dnia [...] kwietnia 2014 r., skoro nawet z treści tej decyzji wynika, że kwota ta w świetle ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz. U. z 2000 r., nr 14, poz. 176) stanowi przychód z innych źródeł, który podlega uwzględnieniu w rocznym zeznaniu podatkowym łącznie z innymi uzyskanymi dochodami w roku podatkowym. Przychód ten mieści się w definicji dochodu wskazanej w art. 3 ust. 1 pkt "a" u.ś.r., w myśl którego dochód stanowi m. in. przychody podlegające opodatkowaniu na zasadach określonych w art. 27, 30b, 30c i 30e ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, pomniejszone o koszty uzyskania przychodu, należny podatek dochodowy od osób fizycznych, składki na ubezpieczenia społeczne niezaliczone do kosztów uzyskania przychodu oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kaliszu z dnia 21 grudnia 2015 r., sygn.. [...] zarzucono naruszenie prawa materialnego, tj. art. 5 ust. 1 w zw. z art. 3 u.ś.r. - polegające na niewłaściwej wykładni rozszerzającej, tj. na przyjęciu że dochód skarżącej ustalony w ramach wykładni organu obejmuje swym zakresem przedmiotowym także dochód wynikający z umorzenia zaległości czynszowych przez Prezydenta Miasta, które to umorzenie ma zdaniem skarżącej charakter jednorazowy i incydentalny, a więc nie mieści się w definicji dochodu zawartej w wymienionych wyżej przepisach. Ponadto dochód wynikający z umorzenia zaległości czynszowych nie jest wymieniony w katalogu z art. 3 u.ś.r., co oznacza że nawet jego ujęcie w zeznaniu PIT-8C nie sanuje jego zaliczania do podstaw przyznania lub odmowy świadczeń rodzinnych.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. W świetle art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2016r., poz. 718; dalej w skrócie "p.p.s.a."), kontrola działalności publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne, przy czym, stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze.

Badając pod tym kątem zaskarżoną decyzję Sąd na wstępie stwierdził, że okoliczności faktyczne istotne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy nie są sporne, a ustalenia organów obu instancji w tej mierze są prawidłowe.

Przechodząc do analizy zasadności ww. zarzutów skarżącej należy wyjść od stwierdzenia, że w postępowaniu o przyznanie świadczeń rodzinnych organy administracji publicznej obowiązane są w pierwszej kolejności do ustalenia, czy osoba ubiegająca się o przyznanie zasiłku rodzinnego oraz określonych dodatków do tego zasiłku spełnia kryterium dochodowe na osobę w rodzinie, o którym mowa w art. 5 ust. 1 u.ś.r. W świetle tego przepisu zasiłek rodzinny przysługuje, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty 764,00 zł. Definicję legalną dochodu, uwzględnianego we wskazanym kryterium, zawiera art. 3 pkt 1 u.ś.r., w myśl którego ilekroć w ustawie jest mowa o dochodzie, oznacza to, po odliczeniu kwot alimentów świadczonych na rzecz innych osób:

a) przychody podlegające opodatkowaniu na zasadach ogólnych na podstawie przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych, pomniejszone o koszty uzyskania przychodu, należny podatek dochodowy od osób fizycznych, składki na ubezpieczenia społeczne niezaliczone do kosztów uzyskania przychodu oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne,

b) deklarowany w oświadczeniu dochód z działalności podlegającej opodatkowaniu na podstawie przepisów o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne, pomniejszony o należny zryczałtowany podatek dochodowy i składki na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne,

c) inne dochody niepodlegające opodatkowaniu na podstawie przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych.

W świetle powołanego przepisu na dochód uwzględniany w limicie kryterium dochodowego składają się trzy zasadnicze elementy: (1) przychody podlegające opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych (art. 3 pkt 1 lit. a u.ś.r.), (2) dochód z pozarolniczej działalności gospodarczej wykonywanej przez osoby fizyczne, opodatkowany zryczałtowanym podatkiem dochodowym od osób fizycznych (art. 3 pkt 1 lit. b u.ś.r.), (3) inne dochody, wyłączone spod opodatkowania podatkiem dochodowym od osób fizycznych, enumeratywnie wymienione w art. 3 pkt 1 lit. c u.ś.r. (zob. A. Korcz-Maciejko, W. Maciejko, Świadczenia rodzinne. Komentarz, Warszawa 2009, s. 77).

W świetle powyższego zasadą jest, że wliczeniu do dochodu relewantnego przy ustalaniu prawa do zasiłku rodzinnego podlega każdy przychód w rozumieniu ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz. U. z 2012 r, poz. 361 ze zm.; dalej: "u.p.d.o.f."), który nie jest zwolniony od podatku dochodowego od osób fizycznych (w szczególności na podstawie art. 21 ust. 1 u.p.d.o.f.), a zarazem nie został wymieniony w art. 3 pkt 1 lit. c u.ś.r. Przepis art. 21 ust. 1 u.p.d.o.f. wylicza szereg rodzajów dochodów, które są wolne od podatku dochodowego, w tym m.in.: świadczenia rodzinne otrzymane na podstawie przepisów o świadczeniach rodzinnych, dodatki rodzinne i pielęgnacyjne, świadczenia pieniężne otrzymane w przypadku bezskuteczności egzekucji alimentów oraz zasiłki porodowe otrzymane na podstawie odrębnych przepisów (pkt 8), a także świadczenia z pomocy społecznej (pkt 79).

Dokonując, przez pryzmat przywołanych regulacji, kwalifikacji prawnej kwoty umorzonej należności K. R. z tytułu zaległości czynszowych lokalu nr [...] przy ulicy [...] w Kaliszu, trzeba przede wszystkim zwrócić uwagę na przesłanki, jakie legły u podstaw orzeczenia o umorzeniu tej należności.

Należy wskazać, że z Prezydent Miasta Kalisza umorzył K. R. zaległe należności czynszowe, wskazując że jest to uzasadnione normą z § 3 ust. 1 pkt 5 uchwały nr LVI/751/2010 Rady Miasta Kalisza z dnia 28 października 2010 r. w sprawie w sprawie szczegółowych zasad, sposobu i trybu udzielania ulg w spłacie należności pieniężnych o charakterze cywilnoprawnym przypadających Kaliszowi -Miastu na prawach powiatu lub jego jednostkom podległym, warunków dopuszczalności pomocy publicznej w przypadkach, w których ulga stanowić będzie pomoc publiczną oraz wskazania organów i osób uprawnionych do udzielania ulg. Zgodnie z § 3 ust. 1 pkt 5 ww. uchwały należności pieniężne mogą być umarzane w całości z urzędu lub na wniosek dłużnika, jeżeli zachodzi ważny interes dłużnika lub interes publiczny.

Ponadto Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego w Kaliszu w decyzji z dnia [...] czerwca 2015 r., nr [...] umorzył K. R. zaległość w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2014 r. w kwocie [...] zł. Zobowiązanie z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych za 2014 r. powstało od dochodu skarżącej z tytułu przychodu z innych źródeł w wysokości [...] zł, wykazanego przez Miejski Zarząd Budynków Mieszkaniowych w Kaliszu w deklaracji PIT 8-C z tytułu umorzenia zaległości czynszowych. Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego w Kaliszu wskazał, że podstawą prawną rozpatrzenia żądania w przedmiotowym zakresie był art. 67a § 1 ustawy Ordynacja podatkowa (j.t. Dz. U. z 2012 r., poz. 749 ze zm.), który stanowi, że organ podatkowy, na wniosek podatnika w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem podatnika lub interesem publicznym, może odroczyć termin płatności podatku lub rozłożyć zapłatę podatku na raty, odroczyć lub rozłożyć na raty zapłatę zaległości podatkowej wraz z odsetkami za zwłokę oraz umorzyć w całości lub w części zaległości podatkowe, odsetki za zwłokę lub opłatę prolongacyjną. Organ wskazał, że po przeanalizowaniu sytuacji rodzinnej, zdrowotnej i finansowej K. R. uznał ją jako trudną, co wyczerpało znamiona ważnego interesu podatnika i spełniło przesłankę do umorzenia zaległego podatku dochodowego od osób fizycznych za 2014 rok.

Sąd podkreśla, że tego typu umorzenie jest możliwe, gdy okoliczności wskazane przez podatnika we wniosku są wyjątkowe. Zasadą bowiem jest rzetelne i terminowe regulowanie zobowiązań podatkowych, natomiast przesłanką przemawiającą za umorzeniem zaległości podatkowej jest sytuacja, gdy zapłata lub wyegzekwowanie zaległości podatkowej mogłaby spowodować zagrożenie egzystencji podatnika.

Z akt sprawy wynika, że K. R. znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej i rodzinnej. Skarżąca nie pracuje i mieszka z mężem i dwójką dzieci w mieszkaniu komunalnym przyznanym z zasobów miasta. Mąż skarżącej jest osobą niepełnosprawną z porażeniem czterokończynowym, pobierającą świadczenia rentowe i wymaga całodobowej opieki. Córka skarżącej jest również niepełnosprawna i choruje na Zespół Downa. Zgodnie z orzeczeniem o niepełnosprawności z [...] stycznia 2013 r., wydanym przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Kaliszu wymaga ona korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki. Ponadto wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Sąd wskazuje, że K. R. po śmierci matki - G. P. została obciążona długami czynszowymi. Mieszkanie zostało zdane, a dług umorzony. Organ uznał sytuację rodzinną, zdrowotną i finansową rodziny K. R. za trudną. Wskazał na zdiagnozowaną niepełnosprawność córki i męża. Organ uznał, że wyczerpane zostały znamiona "ważnego interesu podatnika", co spełniło przesłankę do umorzenia zaległego podatku dochodowego od osób fizycznych za 2014 r., wynikającego z umorzonych zaległości czynszowych w wysokości [...] zł. Ponadto skarżąca wskazała, że nie była świadoma istnienia długów matki, a ta niewiedza skutkowała nieodrzuceniem spadku i odziedziczeniem długów. Skarżąca wskazała, że w okresie od [...] stycznia do [...] grudnia 2015 r. otrzymywała miesięcznie [...] zł z tytułu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w celu opieki nad niepełnosprawną córką. Mąż skarżącej otrzymuje świadczenie rentowe z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w wysokości [...] zł.

Należy zauważyć, że ww. okoliczności w istocie pokrywają się z przesłankami, jakie obowiązany jest uwzględnić organ przyznający świadczenia z pomocy społecznej, której to pomocy – jak wynika z art. 7 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (j.t. Dz. U. z 2015 r., poz. 163 ze zm.; dalej: "u.p.s.") – udziela się osobom i rodzinom w szczególności z powodu m.in.: ubóstwa, niepełnosprawności, długotrwałej lub ciężkiej choroby.

Dokonane umorzenie zaległości czynszowych przez Prezydenta Miasta Kalisza oraz umorzenie zaległości podatkowych z tym związanych przez Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w Kaliszu, mieści się zatem niewątpliwe w szerokim pojęciu pomocy społecznej, przez którą, zgodnie z art. 2 ust. 1 u.p.s., rozumie się instytucję polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości, przy czym, jak podkreśla się w doktrynie, istotą wspomnianej polityki społecznej jest deklaracja władzy państwowej podejmowania działań zmierzających do możliwie najlepszego ukształtowania sfery bytowej obywatela (zob. W. Maciejko [w:] W. Maciejko, P. Zaborniak, Ustawa o pomocy społecznej. Komentarz, Warszawa 2010, s.17). Co więcej, godzi się zauważyć, że decyzja w sprawie umorzenia ww. należności skarżącej została podjęta z upoważnienia tego samego organu, który jest właściwy do przyznawania świadczeń z pomocy społecznej (tj. Prezydenta Miasta Kalisza).

Z tych względów, w uznaniu Sądu, kwota należności z tytułu należności czynszowych przez wzgląd na trudną sytuację socjalno-bytową osoby dłużnika, stanowi w istocie specyficzną postać świadczenia z pomocy społecznej w rozumieniu art. 21 ust. 1 pkt 79 u.p.d.o.f. na rzecz tej osoby, i jako przychód wolny od podatku dochodowego od osób fizycznych nie podlega wliczeniu do dochodu rodziny skarżącej za 2014 r. uwzględnianego przy ustalaniu prawa do zasiłku rodzinnego. (tak WSA w Poznaniu w wyroku z dnia 23.03.2011r. o sygn. IV SA/Po 108/11, publ. CBOSA)

Zdaniem Sądu w niniejszym składzie, takiemu wnioskowi nie stoi na przeszkodzie okoliczność, że w zawartym w art. 36 u.p.s. wyliczeniu poszczególnych rodzajów świadczeń z pomocy społecznej nie ma umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Zgodnie bowiem z założeniem o ograniczonej, ale jednak autonomii pojęciowej prawa podatkowego, użytemu w art. 21 ust. 1 pkt 79 u.p.d.o.f. terminowi "świadczenia z pomocy społecznej" należy przypisać znaczenie szersze, autonomiczne właśnie, nie ograniczające się tylko do katalogu świadczeń "nazwanych" w art. 36 u.p.s.

W tym miejscu trzeba podkreślić inny jeszcze, nie mniej istotny - celowościowy i prawnokonstytucyjny - aspekt omawianego zagadnienia. Mianowicie, nie do zaakceptowania z powyższych względów wydaje się sytuacja, z jaką mamy do czynienia w niniejszej sprawie, w której organ administracji publicznej umarzając określoną należność z powołaniem się na względy natury socjalno-bytowej dotyczące osoby dłużnika (skarżącej) doprowadza w ten sposób (poprzez doliczenie umorzonej kwoty do dochodu rodziny) do pozbawienia ww. osoby prawa do otrzymywanego periodycznie zasiłku rodzinnego, który w swej istocie służy zabezpieczeniu codziennego bytu tej osoby. Jest to sytuacja nie do pogodzenia z konstytucyjną zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a zwłaszcza ze stanowiącą jej istotny komponent – zasadą zaufania obywatela do organów państwa i stanowionego (oraz stosowanego) przez nie prawa.

W świetle powyższych uwag organy obu instancji prawidłowo przyjęły, że kwota [...] zł z tytułu umorzenia zaległości czynszowych stanowi przychód osiągnięty w roku, w którym doszło do umorzenia, tj. w roku 2014. Zarazem jednak akceptując wliczenie tej kwoty – będącej w swej istocie świadczeniem z pomocy społecznej w rozumieniu art. 21 ust. 1 pkt 79 u.p.d.o.f. – do dochodu rodziny skarżącej za rok 2008, organy obu instancji naruszyły przepis art. 3 pkt 1 lit. a u.ś.r., który, a contrario, poza wyjątkami przewidzianymi w art. 3 pkt 1 lit. c u.ś.r., nie pozwala na doliczanie do tego dochodu świadczeń nie podlegających opodatkowaniu na podstawie przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych.

Ponownie rozpoznając sprawę organ administracji uwzględni powyższe uwagi odnośnie kwalifikacji prawnej umorzonej kwoty [...] zł w świetle przepisów ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych i ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Mając wszystko to na względzie Sąd, na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. a p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.

O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej (pkt 2 sentencji wyroku) Sąd orzekł na podstawie art. 250 p.p.s.a. i § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c w zw. z § 15 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800), przyznając pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenie w wysokości 480 zł podwyższone o kwotę podatku od towarów i usług (110,40 zł) – łącznie 590,40 zł.