I OSK 1753/09 - Wyrok

Data orzeczenia	2010-04-15	
Data wpływu	2009-12-31	
Sąd	Naczelny Sąd Administracyjny	
Sędziowie	Grażyna Radzicka
Jan Paweł Tarno /przewodniczący/
Małgorzata Pocztarek /sprawozdawca/	
Symbol z opisem	6320 Zasiłki celowe i okresowe	
Hasła tematyczne	Pomoc społeczna	
Sygn. powiązane	IV SA/Wr 226/09	
Skarżony organ	Samorządowe Kolegium Odwoławcze	
Treść wyniku	Oddalono skargę kasacyjną	
Powołane przepisy	Dz.U. 2008 nr 115 poz 728; art. 2, 4, 11 ust. 2, 106 ust. 4; Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - tekst jednolity.	
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jan Paweł Tarno Sędziowie sędzia NSA Małgorzata Pocztarek (spr.) sędzia del. NSA Grażyna Radzicka Protokolant Dorota Chromicka po rozpoznaniu w dniu 15 kwietnia 2010 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej L. F. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 17 września 2009 r. sygn. akt IV SA/Wr 226/09 w sprawie ze skargi L. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia [...] stycznia 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania specjalnego zasiłku celowego oddala skargę kasacyjną.	
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu wyrokiem z dnia 17 września 2009 r. sygn. akt VI SA/Wr 226/09 oddalił skargę L. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia [...] stycznia 2009 r. nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania specjalnego zasiłku celowego.

Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Wrocławiu decyzją z dnia [...] stycznia 2009 r. nr [...], utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Prezydenta Wrocławia przez Kierownika Zespołu ds. Osób Bezdomnych i Uchodźców we Wrocławiu z dnia [...] grudnia 2008 r. Nr [...] odmawiającą skarżącemu pomocy w formie zasiłku celowego specjalnego z przeznaczeniem na zaspokojenie różnych potrzeb.

W uzasadnieniu decyzji organ podkreślił, że świadczenia z pomocy społecznej mają służyć zaspokajaniu elementarnych, podstawowych potrzeb bytowych, takich jak zapewnienie żywności, leków, odzieży itp., natomiast osoby korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Brak takiego współdziałania może spowodować odmowę przyznania świadczenia.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało na przepis art. 106 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, zgodnie z którym, decyzję o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia, wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego.

Organ II instancji podał, że L. F. odmawia podania adresu zamieszkania, twierdząc, że Dworzec Główny PKP we Wrocławiu stanowi "centrum jego aktywności życiowej i osobistej". Domaga się także uznania adresu Dworca jako adresu do doręczeń, mimo że PKP nie udzieliły zgody na wykorzystywanie adresu Dworca jako adresu korespondencji kierowanej do L. F.. Tymczasem pracownicy socjalni, administrator dworca oraz funkcjonariusze SOK i Policji wielokrotnie udawali się na dworzec, w miejsce wskazane przez stronę, ale nigdy jej tam nie zastali. Według Kolegium analiza akt sprawy wskazuje na to, że strona skutecznie uniemożliwia pracownikom MOPS przeprowadzenie wywiadu. Z jednej bowiem strony wprowadza ich w błąd, podając nieprawdziwe – w świetle zebranego materiału dowodowego – informacje, że mieszka na dworcu, z drugiej zaś strony odmawia wskazania adresu i przeprowadzenia wywiadu w tym miejscu. Takie postępowanie L. F. świadczy bezspornie o braku jego współdziałania z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, a to może stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia z pomocy społecznej zgodnie z art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Wrocławiu dodało, iż mając na względzie wiek strony, dobry stan zdrowia – o czym świadczy podjęcie pracy – oraz fakt podjęcia zatrudnienia, należy uznać, że przy wykorzystaniu własnych zasobów strona jest w stanie zaspokoić swoje bieżące potrzeby w podstawowym zakresie. W ocenie organu drugiej instancji zaskarżona decyzja nie narusza również dóbr osobistych strony, bowiem pracownicy socjalni dopełniają wszelkiej staranności, aby ustalić sytuację L. F., podczas gdy on sam czyni wszystko, aby takie ustalenia uniemożliwić, a mianowicie wprowadza pracowników socjalnych w błąd (co do adresu korespondencji czy miejsca zamieszkania) i utrudnia prowadzenie postępowania dowodowego.

Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi L. F. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu.

W uzasadnieniu skarżący podniósł, że organy administracji inwigilowały miejsce jego zamieszkania bez jego zgody, wskazując jednocześnie, że organy administracji nie wskazały miejsca i terminu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego oraz bezprawnie zwróciły się do jego pracodawcy o informację na temat wysokości jego dochodów. Dodatkowo w piśmie procesowym z dnia 28 kwietnia 2009 r. skarżący podtrzymał argumenty zawarte w skardze oraz wniósł o zbadanie sprawy pod kątem naruszonych przepisów Konstytucji RP oraz prawa międzynarodowego.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Wrocławiu wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

W powołanym na wstępie wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że ocena zasadności rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie wymaga w pierwszej kolejności odwołania się do zasad ogólnych zawartych w ustawie o pomocy społecznej, w tym przede wszystkim do ustawowej definicji pomocy społecznej określonej w przepisie art. 2 ust. 1 ustawy, według którego pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości.

Z przywołanej definicji jednoznacznie wynika, że pomoc społeczna ma na celu wspieranie osób i rodzin w ich wysiłkach do zaspokojenia niezbędnych potrzeb, do życiowego usamodzielnienia i integracji społecznej, udzielane zaś świadczenia mają być adekwatne do sytuacji korzystających z pomocy, od których z kolei wymaga się współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej.

Podkreślił, iż pomoc społeczna spełnia jedynie subsydiarną funkcję, wymagając współdziałania adresata i beneficjenta pomocy. Zgodnie z art. 36 ustawy o pomocy społecznej pomoc społeczna może przybrać postać świadczenia pieniężnego jak i nie pieniężnego, a jednym z nich jest określony w art. 41 ustawy o pomocy społecznej specjalny zasiłek celowy, w którym przewidziano możliwość przyznania bezzwrotnego, świadczenia pieniężnego w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobie albo rodzinie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe. Jednakże rodzaj oraz zakres świadczenia, o które wnioskował skarżący, nie jest kwestią najistotniejszą dla rozwiązania sporu powstałego na tle wydanych w sprawie decyzji, bowiem istnienie potrzeby przyznania jakichkolwiek świadczeń z pomocy społecznej wymaga zbadania nie tylko posiadanych środków i dochodów, ale również całokształtu warunków życia osób chcących skorzystać z pomocy społecznej.

Spełnienie bowiem przesłanek warunkujących przyznanie świadczeń pomocowych w niej określonych, tj. przykładowo bezdomności, ubóstwa, jak również wystąpienia szczególnie uzasadnionego przypadku, o którym mowa w przepisie art. 41 ustawy o pomocy społecznej nie jest wystarczającym uzasadnieniem i jednocześnie gwarancją dla wnioskodawcy do uzyskania świadczenia. Dodatkowo w powołanej ustawie określono przesłankę obowiązku współdziałania w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej. Powyższy obowiązek został przez ustawodawcę wyrażony wprost w przepisie art. 4 ustawy o pomocy społecznej, wedle którego każda osoba ma obowiązek pełnego wykorzystania własnych uprawnień, zasobów i możliwości w celu pokonania trudnej sytuacji życiowej, a jeżeli nie wykonuje takiego obowiązku, nie występuje podstawowa przesłanka udzielenia pomocy społecznej.

W ocenie Sądu egzekucja od beneficjenta, bądź potencjalnego beneficjenta pomocy społecznej obowiązku współdziałania jest istotna z tego punktu widzenia, że pomoc ta nie może się sprowadzać do prostego rozdawnictwa świadczeń. W związku z tym bierna bądź roszczeniowa postawa podmiotów objętych pomocą może spowodować odmowę przyznania świadczenia bądź wstrzymania wypłaty świadczenia, o czym mowa w przepisach art. 11 i art.106 ustawy o pomocy społecznej. Z przywołanych przepisów wynika bezsprzecznie, że organy pomocowe zobligowane są do wszechstronnej analizy i oceny postawy beneficjenta pomocy społecznej pod kątem istnienia woli współdziałania w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, a także pozostałych przesłanek wymienionych w cytowanym przepisie, których wystąpienie pozwala na odmowę przyznania bądź wstrzymanie świadczeń. Wobec tego na organach obu instancji spoczywa obowiązek przeanalizowania również w tym aspekcie postępowania osoby domagającej się świadczenia na podstawie ustawy o pomocy społecznej. Zdaniem Sądu powyższemu obowiązkowi organy obu instancji w rozpatrywanej sprawie zadość uczyniły.

Sąd Wojewódzki stwierdził, iż skarżący notorycznie odmawia podania jakichkolwiek bliższych informacji na temat rzeczywistego miejsca pobytu, – wręcz podaje w tym zakresie nieprawdziwe informacje, a także miejsca gdzie przechowuje swoje rzeczy osobiste i dokonuje czynności sanitarno-higienicznych, co świadczy o spełnieniu przesłanki braku współdziałania z pracownikiem socjalnym, które obwarowane jest sankcją w postaci możliwości odmowy przyznania świadczenia (art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej).

Dodał, że omawiany obowiązek współdziałania został w ustawie o pomocy społecznej określony ogólnie, bez sprecyzowania skutków jego niewykonania, wobec tego wywiązanie się z niego podlega ocenie organu, od której to oceny zależy udzielenie bądź nieudzielanie świadczenia. Wynika z tego, że decyzja o przyznaniu tego świadczenia ma charakter decyzji uznaniowej. Organ nie jest w przypadku wydania takiej decyzji związany normą prawa materialnego, z tym że argumentacja organu co do udzielenia bądź nieudzielenia pomocy musi odpowiadać regule art. 7 kodeksu postępowania administracyjnego. W myśl tego przepisu w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie działania niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, w niniejszej sprawie, organy podjęły wszelkie niezbędne kroki do wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, o czym świadczą wnioski o udostępnienie danych strony ze zbioru danych osobowych kierowane do organów ochrony prawnej, Urzędu Miejskiego Wrocławia, Poczty Polskiej, a w szczególności ustalenia faktycznego miejsca pobytu strony i jej adresu korespondencyjnego. Organy pomocowe dokonały również właściwej oceny postawy skarżącego, którego brak współdziałania z nimi jest widoczny na pierwszy rzut oka, a jednym z przejawów braku współdziałania było podanie przez skarżącego informacji co do miejsca przebywania, której organy nie zdołały potwierdzić, mimo podejmowanych z dużą intensywnością działań w tym zakresie. Stwierdzenie powyższego uprawnia pogląd, że organy nie przekroczyły granic uznania administracyjnego, gdyż podjęto wszelkie niezbędne kroki do wyjaśnienia stanu faktycznego, a decyzji wydanej w sprawie nie można określić jako nacechowanej dowolnością.

Ponadto Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu, odnosząc się do zarzutów skargi ukierunkowanych na naruszenie przez organy administracji publicznej przepisów Konstytucji oraz przepisów prawa międzynarodowego stwierdził, że nie każdej osobie znajdującej się w trudnej sytuacji życiowej przysługuje pomoc socjalna. W ustawie o pomocy społecznej ustawodawca unika wyraźnej kategoryzacji prawa do pomocy społecznej. Przepisu takiego nie zawiera ani ustawa o pomocy społecznej. Konstytucja RP stanowi jedynie o prawie do zabezpieczenia społecznego, a samo powołanie się na ten przepis nie jest wystarczającą podstawą do udzielenia świadczenia z pomocy społecznej. W kwestii bezpośredniego zastosowania Konstytucji wypowiedział się Sąd Najwyższy, stwierdzając, że art.32 ust.2 (dotyczący zasady równości) i art.67 Konstytucji nie mogą być samoistnym źródłem roszczeń o zasiłek stały z opieki społecznej (por. wyrok z dnia 14 marca 2002r. III RN 141/01, OSNP 2002, nr 24, poz.584).

W ocenie Sądu pierwszej instancji działania organów pomocowych w procesie wydawania decyzji nie naruszyły dóbr osobistych skarżącego, chronionych przepisami Konstytucji. Przede wszystkim zasady przyznawania pomocy społecznej, wywierające determinujący wpływ na kształt procedury przyznawania świadczeń, wymagają od organów zbierania określonych w ustawie danych, siłą rzeczy dotyczących sytuacji rodzinnej, osobistej i majątkowej stron postępowań z zakresu pomocy społecznej. Tym samym dokonywane przez organy czynności w tym zakresie – z zasady jako wynikające z przepisów prawa niesprzecznych z ustawą zasadniczą – nie mogą naruszać życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz możliwości decydowania o swoim życiu osobistym, bowiem osoba decydująca się na korzystanie ze świadczeń z pomocy społecznej zobligowana jest w zakresie określonym ustawą ograniczyć swoje prawa wymienione w art. 47 Konstytucji RP, przy czym nie ulega wątpliwości, że czyni to dobrowolnie.

Od powyższego wyroku skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniósł L. F., zaskarżając go w całości, zarzucił:

1) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.

– art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej z dnia 14 marca 2004 r. (Dz. U. 2004, Nr 64, poz. 593) przez jego niewłaściwe zastosowanie,

– art. 16 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej przez jego niewłaściwe zastosowanie,

- art. 41 ustawy o pomocy społecznej przez błędną wykładnię,

- art. 106 ust. 4 w zw. z art. 107 ustawy o pomocy społecznej.

2) naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy tj.

– obrazę przepisu art. 145 § 1 podpunkt 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art. 7, 8, 77 §1 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez oddalenie skargi, pomimo naruszenia przez organ przy wydaniu zaskarżonej decyzji przepisów art. 7, 8 , 77 §1 K.p.a.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący wskazał, że istotą zasady prawdy materialnej, jest wyczerpujące zbadanie przez organ wszystkich czynności faktycznych związanych z określoną sprawą, aby w ten sposób stworzyć jej rzeczywisty obraz i uzyskać podstawę do trafnego zastosowania przepisu. Zatem wydając postanowienia dotyczące przeprowadzenia dowodów, organ powinien ustalić jakie fakty mają znaczenie dla sprawy. Według przepisów art. 11 ust. 12 ustawy o pomocy społecznej brak współdziałania osoby z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej może stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia. Zatem odmowa jest w tym przypadku fakultatywna, podlega jedynie uznaniu administracyjnemu i nie stanowi obowiązku organu. W świetle poniżej przedstawionej argumentacji, zdaniem skarżącego przedmiotowa norma prawa materialnego została, rażąco naruszona.

Za brak zatem współdziałania w ocenie sądu należy uznać nieprzekazanie informacji o wysokości uzyskiwanych dochodów, co uniemożliwia objęcie wnioskodawcy programem wychodzenia z bezdomności. W sytuacji, gdy osoba ubiegająca się o świadczenie pomocy społecznej nie może przedłożyć takich dokumentów, przeprowadzający wywiad powinien podjąć działania w celu ich uzyskania. Pracownik socjalny zobowiązany jest zwrócić się do właściwego organu o wystawienie zaświadczenia, a obowiązku tego nie może przerzucić na osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia (B. Adamiak, postępowanie w sprawach pomocy społecznej, Samorząd Terytorialny 1991/7-8).

Skarżący podniósł, że jest osobą bezdomną. Dodał, iż wywiad środowiskowy, który jest podstawą przyznania świadczenia i pomocy społecznej w całości podlega przepisom o dowodach w Kodeksie postępowania administracyjnego. Organ jest zatem zobowiązany poinformować stronę o tym i uprawnieniu zgodnie z art. 9 K.p.a. Zaniechanie obowiązkowi zapewnienia stronie udziału w czynnościach postępowania wyjaśniającego (obecność przy przeprowadzaniu wywiadu rodzinnego), czy następnie zapoznania i wypowiedzenia się co do zgromadzonego materiału dowodowego powoduje kwalifikowaną wadliwość postępowania, będącą podstawą uchylenia decyzji w przypadku złożenia odwołania lub uchylenia decyzji ostatecznej w trybie wznowienia postępowania.

Wywiad powinien być przeprowadzony w miejscu zamieszkania osoby zainteresowanej lub w miejscu jej stałego lub czasowego pobytu. Od tej zasady występuje jednak wyjątek. Gdy osoba jest bezdomna, nie ma żadnego miejsca zamieszkania lub pobytu (zamieszkuje pod mostem, w kanałach, na klatkach schodowych), wówczas wywiad może być przeprowadzony w siedzibie organu administracji (G. Szpor, Cz. Martysz, S. Nitecki, Komentarz do ustawy o pomocy społecznej, Gdańsk 1999). Powołanie się zatem na bezskuteczność podejmowanych przez pracowników socjalnych prób sporządzenia wywiadu środowiskowego przy braku wykazania dowodu, iż wiedziała ona o terminie i miejscu jego przeprowadzenia, zgodnie z wyrokiem WSA: II SA/Kr 1234/00 godzi w zasady art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. Naruszona została jednocześnie norma art. 16 ust. 2 powołanej ustawy, statuującej obowiązki samorządu terytorialnego w omawianym zakresie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż żaden z podnoszonych w niej zarzutów nie jest trafny.

W zasadzie kwestionując wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu skarżący nie zgadza się z ustaleniami Sądu pierwszej instancji co do braku współdziałania z organem w postępowaniu w przedmiocie przyznania świadczenia z pomocy społecznej, w tym uniemożliwienie przez skarżącego przeprowadzenia wywiadu środowiskowego.

Przedstawiona w uzasadnieniu skargi kasacyjnej argumentacja stanowiska skarżącego nie może być zaakceptowana, gdyż nie znajduje potwierdzenia w przepisach ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2008 r. Nr 115, poz. 728 ze zm.), a nadto prowadziłaby do przerzucenia w całości obowiązków w zakresie postępowania dowodowego na organ administracji publicznej, co uwzględniając specyfikę postępowania (pomoc społeczna) nie byłoby możliwe do zrealizowania bez współdziałania osoby zainteresowanej uzyskaniem świadczenia. To na tej właśnie osobie spoczywa przede wszystkim ciężar wykazania przesłanek uzasadniających udzielenie pomocy społecznej, organ administracji zaś ma obowiązek ich zweryfikowania i oceny w kontekście przepisów ustawy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu właściwie ocenił, iż organy administracji publicznej w toku przeprowadzonego postępowania nie naruszyły art. 7, 8 i 77 § 1 K.p.a., podjęły bowiem wszelkie możliwe działania w celu ustalenia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Działania te nie przyczyniły się jednak do poczynienia koniecznych ustaleń, a to z uwagi na bierną postawę skarżącego.

Zgodnie z art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, odmowa zawarcia kontraktu socjalnego, niedotrzymywanie jego postanowień, nieuzasadniona odmowa podjęcia zatrudnienia, innej pracy zarobkowej przez osobę bezrobotną lub wykonywania prac społecznie użytecznych, o których mowa w przepisach o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, lub nieuzasadniona odmowa podjęcia leczenia odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną mogą stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej.

Natomiast art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej nakłada na osoby korzystające z pomocy społecznej obowiązek współdziałania z organami pomocy społecznej w rozwiązywaniu swojej trudnej sytuacji życiowej. Obowiązek ten stanowi następstwo zasady subsydiarności wyrażonej w art. 2 ust. 1 tej ustawy, gdzie postanowiono, że pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężenie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Konstrukcja tej zasady wskazuje, że organy pomocy społecznej nie wyręczają obywatela z obowiązku utrzymywania się w trudnej życiowo sytuacji, ale wymagają od niego aktywności w pokonywaniu problemów życiowych. Brak aktywności ze strony wnioskodawcy uprawnia organ do powstrzymania się udzielenia świadczenia. Stosownie do powołanego wyżej art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, w zakresie znajdującym zastosowanie w rozpatrywanej sprawie, takim brakiem aktywności będzie brak współdziałania osoby z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, co może stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia z pomocy społecznej. Nie budzi wątpliwości, że jedną z postaci odmowy współdziałania z pracownikiem socjalnym jest odmowa lub uniemożliwianie pracownikom socjalnym przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie z pomocy społecznej. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego uniemożliwienie organowi prawidłowego ustalenia stanu faktycznego sprawy przez ustalenie rzeczywistej sytuacji materialno-bytowej wnioskodawcy jest jedną z postaci braku współdziałania z pracownikiem socjalnym w rozwiązaniu trudnej sytuacji życiowej, w rozumieniu art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej.

Z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia w rozpoznawanej sprawie, skarżący bowiem albo nie podawał organowi miejsca swojego pobytu, albo wprowadzał organ w błąd co do tego miejsca czym uniemożliwił przeprowadzenie wywiadu środowiskowego.

Wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej skarżący był informowany o konieczności przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w celu ustalenia jego sytuacji materialnej, jak również i o tym, że podany przez niego adres pobytu, tj. peron 3 Dworca Głównego PKP we Wrocławiu okazał się nieprawdziwy.

W tej sytuacji (wprowadzenie przez skarżącego w błąd organu administracji co do miejsca pobytu) przeprowadzenie wywiadu środowiskowego okazało się niemożliwe

Z tych przyczyn zapewnienie skarżącemu udziału w tej czynności było nierealne.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżący nie może skutecznie powoływać się na zarzut niezapełnienia mu udziału w czynnościach postępowania dowodowego skoro sam nie wskazując organowi rzeczywistego miejsca swego pobytu czyni w ogóle niemożliwym podjęcie przez organ wymaganych czynności.

Oceniając w ten sposób stan faktyczny sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu nie naruszył wymienionych w skardze kasacyjnej przepisów art. 11 ust. 2, art. 16 ust. 2, art. 41 i art. 106 ust. 4 w zw. z art. 107 ustawy o pomocy społecznej.

Stosownie do art. 106 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej decyzje co do przyznania lub odmowy przyznania świadczenia z pomocy społecznej wydaje się po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego.

Jak wynika z rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 19 kwietnia 2005 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz. U. Nr 77, poz. 672 ze zm.), rodzinny wywiad środowiskowy stanowi swoiste postępowanie dowodowe, prowadzone z udziałem strony, w którym osoba może zgłosić pracownikowi potrzeby i oczekiwania, a nadto, zgodnie z zasadą czynnego udziału ma ona prawo zaznajomić się z całym materiałem dowodowym zebranym na podstawie wywiadu środowiskowego. Organ zaś, rozpoznając sprawę, zobowiązany jest umożliwić stronie wypowiedzenie się na temat całości dowodów zgromadzonych w sprawie. Wywiad środowiskowy jest zatem szczególnym środkiem dowodowym mającym zastosowanie w postępowaniu w sprawach z zakresu pomocy społecznej. Składa się nań szereg czynności organu (wykonywanych przez pracownika socjalnego), a w szczególności przesłuchanie strony i jej rodziny pod rygorem odpowiedzialności karnej za udzielenie nieprawdziwych informacji (§ 5 ust. 1 rozporządzenia), wykorzystanie dokumentów wskazanych w § 7, a także przeprowadzenie własnych obserwacji w celu zweryfikowania informacji uzyskanych z innych źródeł dowodowych, a w szczególności z oświadczenia o stanie majątkowym, złożonego przez stronę. Wniosek ten znajduje potwierdzenie na gruncie wykładni systemowej, a przede wszystkim w treści § 2 ust. 2 rozporządzenia, nakazującego przeprowadzenie wywiadu w miejscu zamieszkania osoby lub rodziny albo w miejscu ich pobytu. W tym zakresie osoba ubiegająca się o pomoc społeczną, a także jej rodzina w ramach obowiązku współdziałania z pracownikiem socjalnym zobowiązana jest mu okazać wszelkie zajmowane przez siebie pomieszczenia.

Z treści przytoczonych wyżej przepisów wynika więc, że rodzinny wywiad środowiskowy, lub jego aktualizacja w myśl art. 107 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, jest nieodzownym elementem postępowania prowadzącego do wydania decyzji przyznającej, lub odmawiającej przyznania, świadczenia z pomocy społecznej. Niemożność jego przeprowadzenia uniemożliwia bowiem organowi pomocowemu dokonania oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej, rodzinnej i bytowej osoby ubiegającej się o świadczenie. Ta obligatoryjna forma postępowania wyjaśniającego wymaga od strony szczególnej aktywności, bowiem z uwagi na charakter ustaleń odnoszących się do sfery ściśle osobistej, nie można jej zastąpić innymi środkami dowodowymi.

W szczególności nie byłoby wskazane przesłuchiwanie na okoliczność warunków bytowych i stanu majątku osób trzecich w charakterze świadków. Działania strony, utrudniające pracownikom socjalnym przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w pełni uzasadniają zatem odmowę przyznania świadczenia, co miało miejsce w przedmiotowej sprawie, a co w sposób prawidłowy ocenił Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu.

Mając na uwadze powyższe i uznając wniesioną w przedmiotowej sprawie skargę kasacyjną za pozbawioną usprawiedliwionych podstaw, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł o jej oddaleniu, na podstawie art. 184 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Kwestia przyznania wynagrodzenia pełnomocnikowi działającemu w ramach udzielonej skarżącemu pomocy prawnej z urzędu rozstrzygnięta zostanie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu jako właściwy dla rozpoznania wniosku złożonego w tym zakresie, co wynika z art. 250, 258 § 2 pkt 8 i § 3 oraz art. 259 i 260 ustawy P.p.s.a.. Stosownie do § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.) pełnomocnik skarżącego złoży temu Sądowi oświadczenie, o jakim mowa w tym przepisie.