IV SA/Po 116/11 - Wyrok

Data orzeczenia	2011-03-31	
Data wpływu	2011-02-03	
Sąd	Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu	
Sędziowie	Anna Jarosz
Donata Starosta
Maciej Dybowski /przewodniczący/
Tomasz Grossmann /sprawozdawca/	
Symbol z opisem	6329 Inne o symbolu podstawowym 632	
Hasła tematyczne	Pomoc społeczna	
Skarżony organ	Samorządowe Kolegium Odwoławcze	
Treść wyniku	Oddalono skargę	
Powołane przepisy	Dz.U. 2006 nr 139 poz 992; art. 30 ust. 1, 2, 9; Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.	
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maciej Dybowski Sędziowie WSA Donata Starosta WSA Tomasz Grossmann (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Justyna Frankowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 31 marca 2011 r. sprawy ze skargi F. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] grudnia 2010 r. nr [...] w przedmiocie obowiązku zwrotu świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę	
Uzasadnienie
Prawomocnym wyrokiem z dnia 25 marca 2010 r., sygn. akt IV SA/Po 903/09 (dalej: "Wyrok WSA") Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu (dalej: "WSA"), po rozpoznaniu sprawy ze skargi F. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] września 2009 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] lipca 2009 r. [...].

W uzasadnieniu WSA ustalił, że Wójt Gminy [...] (dalej: "Wójt") decyzją z dnia [...] września 2005 r. nr [...] przyznał skarżącemu świadczenie w formie zasiłku pielęgnacyjnego. W wyniku powzięcia wiadomości o pobieraniu przez skarżącego świadczenia emerytalnego z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym, Wójt decyzją z dnia [...] lipca 2009 r. nr [...] uchylił decyzję własną z dnia [...] września 2005 r. i odmówił skarżącemu prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Z akt administracyjnych wynika, iż decyzja ta uzyskała przymiot decyzji ostatecznej. Następnie decyzją z dnia [...] lipca 2009 r. nr [...] Wójt orzekł o zwrocie przez F. M. nienależnie pobranego świadczenia z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego za okres od dnia 01 września 2005 r. do dnia 31 marca 2009 r. w kwocie 6.471,00 zł wraz z odsetkami. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej: "SKO"), decyzją z dnia [...] września 2009 r. nr [...], utrzymało w mocy ww. decyzję Wójta. Od powyższej decyzji SKO strona wywiodła skargę, w wyniku której zapadł opisywany tu Wyrok WSA.

W uzasadnieniu tego wyroku WSA wskazał, że organ I instancji orzekając o zwrocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego przez skarżącego, przywołał w sentencji swojej decyzji również przepis art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.; dalej: "ustawa o świadczeniach rodzinnych", w skrócie: "u.ś.r."), zgodnie z którym organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Sąd ocenił wadliwość powołania przepisów prawa materialnego, które nie znajdują zastosowanie w realiach sprawy, bowiem organ odwoławczy podkreślał w swoim uzasadnieniu, że organ I instancji nie znalazł podstaw do zastosowania art. 30 ust. 9 u.ś.r. W ocenie WSA, SKO uznało zatem za dopuszczalne rozstrzygnięcie w tym zakresie, pomimo braku możliwości orzekania w jednej decyzji o zwrocie nienależnego świadczenia i o przyznaniu jednej z ulg wymienionych w art. 30 ust. 9 u.ś.r. Nadto WSA stwierdził, że nawet gdyby organ odwoławczy uznał, iż możliwym jest wydanie takiej decyzji, to powinien zauważyć, że decyzja organu I instancji nie zawiera ani rozstrzygnięcia wniosku o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia – zgłoszonego odrębnie przez skarżącego w dniu 24 maja 2009 r. – ani uzasadnienia w tym zakresie. Zarazem jednak WSA wskazał, że z art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. wynika, iż od organu nie wymaga się wykazania winy strony, która nienależnie pobrała świadczenie rodzinne. Oznacza to, że do uznania świadczenia za nienależnie pobrane dochodzi w każdym przypadku uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia w trybie wznowienia postępowania, także wówczas, jeżeli strona (świadczeniobiorca) nie zawiniła w uzyskaniu świadczenia, które jej w istocie nie przysługiwało. Sąd ocenił, że prawidłowo zastosowana procedura z art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. jest samodzielną podstawą do uznania pobranego świadczenia za nienależne. Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy Sąd nakazał dokładne wyjaśnienie wszystkich elementów stanu faktycznego i prawnego sprawy, jej rozpatrzenie w świetle znajdujących w sprawie zastosowanie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz uzasadnienie wywiedzionego stanowiska zgodnie z treścią art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98 poz. 1071 ze zm., dalej w skrócie "k.p.a.") – przy uwzględnieniu wszystkich zawartych w wyroku uwag.

Ponownie rozpoznając sprawę Wójt, decyzją z dnia [...] października 2010 r. Nr [...], na podstawie art. 30 ust. 1 i 2 w związku z art. 20, art. 3 pkt 11, art. 32 ust. 2 u.ś.r. oraz art. 104 k.p.a. orzekł:

1) zwrot przez F. M. nienależnie pobranego świadczenia z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 01 września 2005 r. do 31 marca 2009 r. w kwocie 6.471,00 zł;

2) zwrot przez F. M. odsetek w wysokości ustawowej od nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w pkt 1 sentencji decyzji, w kwocie 2.627,22 zł,

wskazując, że zwrotu świadczenia, o którym mowa w pkt 1 i 2 sentencji decyzji, należy dokonać na podany rachunek bankowy [...] (pk 3 sentencji decyzji).

W uzasadnieniu tej decyzji Wójt opisał stan faktyczny sprawy i ocenił jako bezsporne, że skarżący otrzymywał we wskazanym okresie zasiłek pielęgnacyjny wypłacany w Gminie, podczas gdy równolegle, od 01 marca 2004 r. do 31 marca 2009 r. otrzymywał dodatek pielęgnacyjny z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "ZUS"). Również z przedłożonych przez stronę decyzji ZUS wynikały ustalenia ZUS, poczynione w toku postępowania o waloryzację emerytury, że strona pobiera dodatek pielęgnacyjny , oraz że nie pobiera zasiłku pielęgnacyjnego. Organ I instancji podkreślił, że nie dał wiary wyjaśnieniom strony odnośnie braku jednoznacznego pouczenia oraz wprowadzenia w błąd przez pracowników zarówno ZUS jak i Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] (dalej: "GOPS"), bowiem twierdzenia te stoją w sprzeczności z treścią dokumentów zgromadzonych w sprawie.

Na kanwie tych ustaleń faktycznych organ I instancji zważył, że zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się m.in. świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty tych świadczeń w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.). Podkreślając wskazania zawarte w uzasadnieniu Wyroku WSA organ wskazał, że skoro w chwili składania wniosku o zasiłek pielęgnacyjny wnioskodawca pobierał już dodatek pielęgnacyjny z ZUS, a oświadczył, iż tego dodatku nie pobiera, i został stosownie pouczony, to zachodziła podstawa do odmowy przyznania zasiłku pielęgnacyjnego, co uzasadnia żądanie zwrotu świadczenia. Ponadto Wójt wskazał, że podstawą żądania zwrotu również ustawowych odsetek jest art. 30 ust. 8 u.ś.r., zgodnie z którym kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z ustawowymi odsetkami na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. Zarazem organ I instancji podkreślił, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy nie mógł orzec o umorzeniu lub o rozłożeniu na raty nienależnie pobranych świadczeń, albowiem jest to odrębne postępowanie administracyjne od postępowania nakazującego zwrot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych.

Od opisanej decyzji odwołanie złożył F. M., reprezentowany przez pełnomocnika. Wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i umorzenie postępowania w sprawie podkreślił, że organ rozpoznając sprawę oparł się wyłącznie na wniosku o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego, nie żądając żadnych dokumentów potwierdzających wiarygodność złożonych oświadczeń. Wnioskodawca nie został ustnie pouczony o przysługujących prawach i ciążących obowiązkach. W szczególności nie został pouczony, w jakich sytuacjach nie jest uprawniony do zasiłku pielęgnacyjnego. Jakkolwiek formularz wniosku jest opatrzony pouczeniem, to jednak obywatel udając się do urzędu liczy na wyrozumiałość oraz wyjaśnienie wszelkich procedur związanych z konkretną sprawą. Wnioskodawca jest osobą starszą, schorowaną, ma problemy z widzeniem, słyszeniem i rozumieniem, wiele czynności wykonuje z trudem. Pomimo, że w aktach sprawy znajduje się orzeczenie o stopniu niepełnosprawności kwalifikujące wnioskodawcę do I grupy inwalidów i uprawniające do uzyskania dodatku pielęgnacyjnego, organ I instancji nie podjął żadnych czynności, aby zweryfikować ten wątek, zbadać go w sposób bardziej szczegółowy. W efekcie powyższego zaniedbania organu, wnioskodawca jest teraz zmuszony do zwrotu świadczenia, które nie powinno być przyznane i wypłacane. Zasady współżycia społecznego (art. 5 KC) nakazują nie obciążać obywatela skutkami złego działania organów administracji.

Decyzją z dnia [...] grudnia 2010 r., nr [...], SKO utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że ponieważ odwołujący się w tym samym okresie pobierał dodatek pielęgnacyjny wraz ze świadczeniem emerytalnym z ZUS oraz zasiłek pielęgnacyjny, to ów zasiłek był pobierany nienależnie. Przepis art. 30 ust. 1 u.ś.r. jest rygorystyczny, a sformułowanie "jest obowiązana do ich zwrotu" wskazuje na brak jakiejkolwiek dowolności po stronie organu orzekającego w przedmiocie zwrotu nienależnego świadczenia. Nadto SKO wskazało, w ślad za uzasadnieniem Wyroku WSA, że od organu nie wymaga się wykazania winy strony, która w sposób nienależny pobrała świadczenie, oraz że prawidłowo zastosowana procedura z art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. jest samodzielną podstawą do uznania świadczenia za nienależnie pobrane.

W skardze do WSA F. M., reprezentowany przez pełnomocnika, zarzucił opisanej decyzji SKO brak przeprowadzenia całego postępowania dowodowego w sprawie, brak pouczenia o ustawowych przypadkach niewypłacania zasiłku pielęgnacyjnego oraz zignorowanie przez organy obu instancji złożonego do akt sprawy orzeczenia o niepełnosprawności, który to dokument mógł stanowić istotny dowód na okoliczność pobierania dodatku pielęgnacyjnego. Skarżący wniósł o uchylenie obu wydanych w sprawie decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, względnie o uchylenie obu wydanych w sprawie decyzji i umorzenie postępowania. Uzasadniając skargę powtórzył argumenty zawarte w odwołaniu od decyzji organu I instancji.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumenty zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zarzuty i argumentacja skargi nie mogą odnieść skutku, a to z następujących względów.

Zgodnie z art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Na gruncie tego przepisu (oraz analogicznego, poprzednio obowiązującego, art. 30 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym) w kwestii związania sądu administracyjnego oceną prawną ukształtował się w orzecznictwie sądowym pogląd, że ilekroć dana sprawa będzie przedmiotem rozpoznania przez ten sąd, będzie on zawsze związany oceną prawną wyrażoną we wcześniejszym orzeczeniu, jeżeli nie zostanie ono uchylone, ani nie ulegną zmianie przepisy lub okoliczności faktyczne sprawy (por. wyrok NSA z dnia 27 czerwca 1990 r., SA/Wr 137/90, ONSA 1990/2-3/51; wyrok SN z dnia 25 lutego 1998 r., III RN 130/97, OSP 1999/5/101; wyrok WSA w Warszawie z dnia 7 grudnia 2005 r., VI SA/Wa 841/05, niepubl.). Zatem wcześniej wyrażona przez sąd w danej sprawie ocena prawna traci moc jedynie w przypadku: (a) zmiany ustawy, (b) zmiany, już po wydaniu orzeczenia zawierającego tę ocenę, istotnych okoliczności faktycznych sprawy lub (c) po wzruszeniu tego orzeczenia w przewidzianych trybie.

Ponieważ w rozpoznawanej sprawie nie zaistniał żaden z przypadków wymienionych wyżej w pkt a–c, należy stwierdzić, że Sąd w składzie obecnym jest związany oceną prawną wyrażoną w poprzednio zapadłym w tej sprawie Wyroku WSA, dotyczącą wykładni art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. W myśl tej oceny z powołanego przepisu wynika, że od organu nie wymaga się wykazania winy strony, co oznacza, że do uznania świadczenia za nienależnie pobrane dochodzi w każdym przypadku uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia w trybie wznowienia postępowania, także wówczas, jeżeli strona (świadczeniobiorca) nie zawiniła w uzyskaniu świadczenia, które jej w istocie nie przysługiwało. Prawidłowo zastosowana procedura z art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. jest, jak czytamy w Wyroku WSA, samodzielną podstawą do uznania pobranego świadczenia za nienależne.

Związanie przywołaną oceną prawną zawartą w Wyroku WSA oznacza niedopuszczalność uwzględnienia przez Sąd w niniejszym składzie zarzutów podniesionych w skardze, które dotyczą wyłącznie określonych okoliczności faktycznych, w tym wskazywanych przez skarżącego uchybień pracowników GOPS, związanych z przyznaniem skarżącemu prawa do zasiłku (brak pouczenia ustnego, nie zażądanie dodatkowych dokumentów, zignorowanie innych itd.) – jako że w istocie zarzuty te zmierzają do wykazania braku winy strony w otrzymaniu i pobieraniu świadczenia, które obiektywnie było nienależne (czego skarżący nie kwestionuje).

Na marginesie należy zauważyć, że okoliczności te mogły i powinny być podnoszone przez skarżącego (niewykluczone, że skutecznie) w postępowaniu wznowieniowym, które zmierzało do wzruszenia pierwotnej decyzji przyznającej skarżącemu zasiłek pielęgnacyjny (tj. decyzji z dnia [...] września 2005 r.), czyli w postępowaniu zakończonym wydaniem decyzji z dnia [...] lipca 2009 r. uchylającej decyzję z dnia [...] września 2005 r. i odmawiającej F. M. prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. (Niestety, jak wynika z akt administracyjnych, decyzja ta nie została przez stronę zaskarżona i stała się ostateczna). Natomiast obecnie w sprawie zachodzi przypadek nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r., w którym kwestie te nie podlegają już badaniu.

Należy wszakże podkreślić, iż podniesione w skardze okoliczności, które mogą świadczyć o braku winy strony w pobraniu nienależnych świadczeń, powinny zostać wzięte pod uwagę przez organ w postępowaniu wszczętym na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r. W toku tego postępowania organ powinien wnikliwie rozważyć, czy wskazane okoliczności, rozpatrywane wespół z całokształtem sytuacji rodziny F. M., nie uzasadniają umorzenia nie tylko części, ale całej kwoty nienależnie pobranych świadczeń.

Mając wszystko to na względzie Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.

MZ