Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Przemysław Żmich Sędziowie WSA Elżbieta Lenart (spr.) WSA Joanna Skiba Protokolant specjalista Małgorzata Kulińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 września 2018 r. ze skargi T. K. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] września 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty oddala skargę.

Decyzją z dnia [...] września 2016 r., nr [...] Minister Skarbu Państwa utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] sierpnia 2016 r., nr [...].

Zaskarżone orzeczenie zostało wydane w oparciu o następujący stan faktyczny i prawny sprawy.

Pismem z dnia [...] grudnia 2008 r. T. K. zwrócił się o przyznanie mu prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP, stanowiącej własność jego dziadków A. i M. K., a po ich śmierci jego ojca J. K..

Decyzją z [...] marca 2014 r., nr [...]. Wojewoda [...] odmówił potwierdzenia T. K. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J. K. nieruchomości poza obecnymi granicami RP, w miejscowości [...], dawne województwo [...].

Wskazał, że mimo wezwań wnioskodawca nie przedłożył dowodu potwierdzającego pozostawienie przez J. K. nieruchomości poza obecnymi granicami RP. Ponadto zwrócił uwagę, iż strona nie przeprowadziła postępowania spadkowego po dziadkach – M. K. i A. P., stąd brak jest podstaw do uznania, że ojciec wnioskodawcy nabył prawo do spadku po swoich rodzicach.

Wnioskodawca odwołał się od powyższego orzeczenia, a Minister Skarbu Państwa decyzją z [...] maja 2014 r., nr [...] ([...]) uchylił decyzję Wojewody [...] z [...] marca 2014 r. w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji - wskazując na konieczność dokonania dodatkowych ustaleń w sprawie.

Ponownie rozpoznając sprawę Wojewoda [...] decyzją z [...] sierpnia 2016 r., nr [...] odmówił potwierdzenia T. K. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J. K. nieruchomości poza obecnymi granicami RP, w miejscowości [...], województwo [...].

Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie organ wskazał, że w toku prowadzonego postępowania strona nie przedłożyła dowodów potwierdzających posiadanie majątku na kresach wschodnich. Wobec bierności wnioskodawcy, zostały podjęte czynności, mające na celu zgromadzenie materiału dowodowego w sprawie. Nie potwierdziły one jednak posiadania majątku przez J. K. w miejscowości [...] ([...]). Wojewoda stanął na stanowisku, iż nie mógł uwzględnić dowodu z przedłożonego przez wnioskodawcę wypisu aktu notarialnego z 1935 r. Wypis ten nie został podpisany przez notariusza oraz opatrzony właściwą pieczęcią. Ponadto T. K. nie przedłożył zeznań świadków na okoliczność posiadania nieruchomości na byłym obszarze RP. Poza tym zeznanie świadka, które przedstawił, nie spełnia wymogów ustawowych. Wnioskodawca nie wykazał zatem, że jego ojciec był właścicielem wskazanej nieruchomości - a tym samym nie spełnił wymogów ustawy z 8 lipca 2005 r.

Nie zagradzając się z treścią rozstrzygnięcia T. K. złożył od niego odwołanie.

Po rozpoznaniu odwołania Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] września 2016 r., nr [...], utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] sierpnia 2016 r.

Organ odwoławczy wskazał, że kwestie rekompensat za mienie [...] reguluje ustawa z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2014 r. poz.1090 ze zm.).

Organ powołał treść art. 2, art. 3 ust. 2 ww. ustawy i wskazał, że z wykładni literalnej i systemowej powyższych przepisów wynika, iż warunkiem koniecznym do wydania decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty jest kumulatywne spełnienie przesłanek wskazanych w dyspozycji art. 2 i art. 3 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Jedną z tych przesłanek jest przysługiwanie prawa własności do pozostawionej nieruchomości.

Następnie organ powołał treść art 6 ust. 1 oraz art. 4 ustawy z 2005 r. wskazując, że w przypadku braku dokumentów, zawierających urzędowy odpis mienia lub orzeczenia wydanego przez Państwowy Urząd Repatriacyjny dowodami mogą być oświadczenia dwóch świadków, jednak stosownie do art. 6 ust. 5 ustawy moc dowodowa takich oświadczeń jest uzależniona od spełnienia następujących przesłanek:

- muszą one zostać złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, przed notariuszem, organem prowadzącym postępowanie lub w polskiej placówce konsularnej w kraju zamieszkania świadka,

- świadkowie muszą być osobami, które zamieszkiwały w miejscowości, w jakiej znajduje się nieruchomość pozostawiona poza obecnymi granicami RP, lub w miejscowości sąsiedniej oraz nie są osobami bliskimi - w rozumieniu przepisów ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2015 r., poz. 17744 ze zm.). – właścicieli lub spadkobierców, ubiegających się o potwierdzenie prawa do rekompensaty.

W jego ocenie tak skonstruowany przepis nadaje określoną rangę dowodom. Dowody z dokumentów mają większą moc niż zeznania świadków, które mogą być przedłożone w przypadku braku urzędowego opisu mienia lub orzeczenia wydanego przez PUR. Przy czym każdy dowód podlega cenie i to zarówno co do ich treści jak i wiarygodności.

Organ uznał, że oświadczenia H. S. nie mogą stanowić dowodów na pozostawienie przez J. K. nieruchomości położonej w miejscowości [...]. Nie spełniają one wymogów, określonych w art. 6 ust. 5 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., gdyż nie zostały złożone przed notariuszem, organem prowadzącym postępowanie, bądź w polskiej placówce konsularnej, w kraju zamieszkania świadka. Ponadto powyższe oświadczenie nie zostało złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej i nie zostało podpisane.

W przypadku ustalania za pomocą środków dowodowych z zeznań świadków, faktu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP, wymogi dotyczące tych świadków, określone w art. 6 ust. 5, musza zostać spełnione.

Organ wojewódzki podjął próby konwalidacji wadliwych czynności świadka. Pouczył stronę postępowania, iż oświadczenia świadka nie spełniają wymogów oraz poinformował o możliwości przedłożenia zeznań nowych świadków, złożonych pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, przed notariuszem, organem prowadzącym postępowanie lub w polskiej placówce konsularnej, w kraju zamieszkania świadka.

Pomimo to strona nie przedłożyła oświadczeń świadków - spełniających ustawowe wymogi.

W ocenie Ministra dowodu w przedłożonej sprawie nie może też stanowić wypis z aktu notarialnego z dnia [...] lutego 1935 r., nr rep. [...], dotyczący nabycia nieruchomości przez M. i A. K. - gdyż nie zawiera on podpisu notariusza oraz nie został zaopatrzony w wymaganą przepisami pieczęć.

O powyższych brakach organ poinformował wnioskodawcę i wezwał do przedłożenia oryginału dokumentu źródłowego lub uwierzytelnionej notarialnie kopii.

Podsumowując organ uznał, iż wnioskodawca nie przedstawił dowodów, które świadczyłyby o fakcie posiadania i pozostawienia przez J. K. nieruchomości poza obecnymi granicami RP, w miejscowości [...] oraz dowodów świadczących o powierzchni i rodzaju pozostawionej nieruchomości.

T. K. złożył skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.

Podniósł, że orzeczenie Ministra jest niesprawiedliwe. Obywatele RP zostali wypędzeni, a notorycznie używa się słów "opuścili". Trybunał Europejski wyraźnie wskazał na sposób rozliczeń. Dziadkowie skarżącego nie spodziewali się wybuchu wojny i tego, że zostaną wypędzeni. Przedłożony dokument ma 90 lat i został spisany w taki właśnie sposób. Na zakończenie skarżący wniósł o należyte rozwiązanie i zakończenie sporu o rekompensatę za zabrane mienie.

Odpowiadając na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o odrzucenie skargi - jako wniesionej po upływie terminu, a ponadto z ostrożności procesowej wskazał, że skarga jest bezpodstawna. W przedmiotowej sprawie prawidłowo odmówiono potwierdzenia prawa do rekompensaty na rzecz skarżącego.

Postanowieniem z dnia 18 maja 2018 r., sygn. akt I SA/Wa 772/17 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przywrócił termin do wniesienia skargi.

Na rozprawie skarżący przedłożył pismo procesowe, opatrzone datą 22 listopada 2017 r., w którym skarżący zarzucił decyzji naruszenie art. 6 i 8 kpa, poprzez prowadzenie postępowania w sposób skutkujący utratą zaufania obywateli do organów Państwa, w szczególności poprzez brak rzetelnej i wnikliwej oceny materiału zgromadzonego w sprawie, art. 15 kpa statuującego zasadę dwuinstancyjności postepowania, poprzez zaniechanie ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy przez organ II instancji i ograniczenie się jedynie do polemiki z zarzutami podniesionymi w odwołaniu, czym pozbawiono skarżącego prawa do dwukrotnego merytorycznego załatwienia sprawy. To skutkowało utrzymaniem w mocy decyzji organu I instancji.

Wskazał też na naruszenie art. 77 i art.78 § 1 kpa, polegające na uchyleniu zaskarżonej decyzji, w sytuacji co najmniej nie przeprowadzenia dodatkowego postępowania dowodowego pomimo, że w sprawie tej nie zostały wyjaśnione wszystkie okoliczności sprawy istotne dla rozstrzygnięcia, na które skarżący wskazywał w odwołaniu.

Podnosząc powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz - w oparciu o art. 135 p.p.s.a. - o uchylenie poprzedzającej ją decyzji.

Skarżący uzasadnił, że organ odwoławczy powielił argumentację organu I instancji i zdawkowo odniósł się do wyników postępowania przed organem I instancji. Nie ustosunkował się do jego żądań. Nie doszło też do merytorycznego rozpoznania sprawy w II instancji w pełnym zakresie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje:

Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302), dalej jako "p.p.s.a.", sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Skarga nie jest zasadna, a zaskarżone orzeczenie nie narusza przepisów prawa.

Minister Skarbu Państwa zaskarżonym do Sądu rozstrzygnięciem z [...] września 2016 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] sierpnia 2016 r.

Tym ostatnim orzeczeniem organ I instancji odmówił przyznania skarżącemu prawa do rekompensaty ze mienie pozostawione poza obecnymi granicami RP przez jego poprzedników. Wojewoda stwierdził, że strona nie wykazała - w sposób określony w ustawie z dnia 8 lipca 2015 r. - iż jej przodkowie pozostawili nieruchomości na byłym obszarze RP. W niniejszej sprawie istotne jest to, że na dowód posiadania nieruchomości przez poprzedników skarżącego strona przedstawiła zeznania świadka oraz wypis z aktu notarialnego z 1935 r. Nie zostały one jednak uwzględnione przez organy administracji orzekające w sprawie.

Przechodząc zatem do oceny powyższego stanowiska organów należy podnieść, że przepisy ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2014 r. poz.1090 ze zm.), dalej jako "ustawa", w sposób kompleksowy regulują zasady przyznawania świadczenia nazwanego "rekompensatą" - tj. okoliczności stanowiące podstawę do jego dochodzenia, wysokość świadczenia, krąg osób uprawnionych oraz termin, w jakim należało złożyć wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty.

Ustawa reguluje ponadto w pewnym zakresie postępowanie dowodowe - wskazując w art. 6 zakres niezbędnego współdziałania strony ubiegającej się o rekompensatę, na etapie gromadzenia materiału dowodowego. Należy jednak w tym miejscu zaznaczyć, że przepis ten nie statuuje zamkniętego katalogu dowodów i środków dowodowych, ani reguł wedle których dowody te należy oceniać. Ma on jednak znaczenie, gdyż rekompensata, o której mowa w ustawie, jest świadczeniem realizowanym ze środków publicznych i z tego powodu dokonane ustalenia, uzasadniające wypłatę świadczenia, muszą być oparte na rzetelnym i weryfikowalnym materiale dowodowym.

W omawianych postępowaniach - co do zasady - ciężar dowodu spoczywa na organie administracyjnym, ale nie oznacza to, że strona od tego zadania (poszukiwania dowodów) jest zwolniona. Strona bowiem w swoim interesie powinna wykazywać dbałość o przedstawienie właściwych i przekonywających środków dowodowych. Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy to strona jest inicjatorem postępowania administracyjnego (jak w tym postępowaniu), w wyniku którego ma zapaść decyzja rozstrzygająca o jej uprawnieniach. Jednocześnie - z uwagi na specyficzny charakter tego postępowania, które odnosi się do zdarzeń sprzed kilkudziesięciu lat - ustawodawca przewidział, że w przypadku braków dowodów z dokumentów archiwalnych możliwe jest dowodzenie, iż nieruchomości zostały pozostawione, na podstawie zeznań świadków, złożonych w określonej w ustawie formie.

W toku poddanego ocenie Sądu postępowania, mimo nadesłanych przez stronę dokumentów, jak też działań organów nakierowanych na uzyskanie informacji odnośnie pozostawionego mienia, nie udało się potwierdzić, że poprzednik prawny skarżącego pozostawił nieruchomości poza obecnymi granicami Polski.

Organy prawidłowo zastosowały więc w sprawie art. 6 ust. 1, 4 i 5 ustawy. Przepisy te stanowią, że do wniosku, o którym mowa w art. 5 ust. 1, należy dołączyć dowody, które świadczą o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, oraz o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości.

Przy czym dowodami, o których mowa w ust. 1 pkt 1 i 2, mogą być w szczególności:

1) urzędowy opis mienia;

2) orzeczenie wydane przez były Państwowy Urząd Repatriacyjny;

3) dokumenty urzędowe, w tym sądowe, a także dokumenty pozyskane z archiwów państwowych Republiki [...], Republiki [...],[...],[...] lub innych państw;

4) wydane przez władze polskie dokumenty, które świadczą o posiadaniu obywatelstwa polskiego.

Natomiast ust. 5 powołanego art. reguluje sytuację braku dokumentów, o których mowa w ust. 4 pkt 1 i 2 ustawy. Dowodami, o których mowa w ust. 1 pkt 1, mogą być wówczas oświadczenia dwóch świadków złożone, pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, przed notariuszem, organem prowadzącym postępowanie lub w polskiej placówce konsularnej w kraju zamieszkania świadka, którzy:

1) zamieszkiwali w miejscowości, w której znajduje się nieruchomość pozostawiona poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, lub w miejscowości sąsiedniej;

2) nie są osobami bliskimi - w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2014 r. poz. 518, ze zm.) - właścicieli lub spadkobierców ubiegających się o potwierdzenie prawa do rekompensaty.

Powołane normy stanowią zatem - jak wskazano - lex specialis, w stosunku do uregulowań, zawartych w kpa, dotyczących postępowania dowodowego. Art. 75 § 1 kpa stanowi, że jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. Dokonując zatem gramatycznej oraz systemowej wykładni powołanych przepisów wskazać należy, iż prowadząc postepowanie organ zobowiązany jest rozważyć wszelkie dowody zgormadzone w sprawie, jednak dowód na okoliczność posiadania nieruchomości poza obecnymi granicami Polski i jej rozmiaru ma charakter ograniczony do wskazanych uprzednio dokumentów i zeznań.

Prawidłowe jest zatem stanowisko organów orzekających w sprawie, że w toku postępowania administracyjnego wnioskodawca nie przedstawił, ani dokumentów poświadczających fakt posiadania nieruchomości, ani sporządzonych w wymaganej ustawą formie zeznań świadków, które spełniałyby warunki określone w art. 6 ust. 5 ustawy.

W tym miejscu raz jeszcze podkreślić należy, że to na osobie ubiegającej się o przyznanie prawa do rekompensaty ciąży obowiązek współdziałania w wykazaniu przesłanek, umożliwiających uwzględnienie wniosku o rekompensatę, w tym m.in. do przedłożenia organowi dokumentów, potwierdzających nabycie praw po zmarłych właścicielach opuszczonej nieruchomości, posiadanych dokumentów, czy też wskazania świadków, którzy posiadają wiedzę o pozostawionym mieniu.

Prowadząc postępowanie Wojewoda pouczał świadka o wymogach dotyczących konieczności przedłożenia zeznań w określonej formie, tj. złożonych pod rygorem odpowiedzialności karnej, przed wskazanymi w ustawie z 2005 r. podmiotami. Występował nawet do wskazanego uprzednio świadka oraz do notariusza, celem zbadania, czy złożył swoje oświadczenie przed nim.

Organ weryfikował też treść zaświadczenia, wydanego przez zagraniczne Archiwum Obwodu [...], z [...] lutego 2012 r., nr [...], na którym znajdował się dopisek w języku polskim, dotyczący umowy przekazania majątku.

W tym miejscu wskazać należy, że strona przedłożyła organowi przy piśmie z dnia [...] grudnia 2012 r. ww. dokument w języku [...] i stwierdziła, iż właścicielem pozostawionej nieruchomości był J. K.. Ponadto widniała na piśmie informacja w języku polskim, że w dokumentach notarialnych Archiwum [...] istnieje spisana umowa, iż majątek należał do J. K., syna M. i A. K..

Z uwagi na wątpliwości co do treści tej informacji, organ administracji uzyskał wtórnik przesłanego przez skarżącego dokumentu i dokonał jego przekładu przez tłumacza przysięgłego, złożony do akt sprawy w dniu [...] stycznia 2016 r. Z treści tego tłumaczenia wynika, że w dokumentach Państwowego Archiwum Obwodu [...] i archiwów mu podległych nie ujawniono informacji o mieniu należącym do J. K. syna M. i A. w mieście [...].

W tych okolicznościach stwierdzić należy, że strona nie wykazała tym dokumentem, iż majątek należał do jej ojca, gdyż wydana przez archiwum [...] informacja stwierdzała coś zupełnie odmiennego, a adnotacja na tym zagranicznym dokumencie - sporządzona po polsku - była sprzeczna z jego treścią.

Sąd uwzględnił też to, że organ respektując art. 6 ust. 6 ustawy z 2005 r. wyznaczył skarżącemu termin sześciu miesięcy do uzupełnienia braków wniosku o przyznanie prawa do rekompensaty.

Ponadto całkowitą rację ma organ administracji uznając, iż przedłożony wypis aktu notarialnego nie posiada podpisu i pieczęci notariusza i choć z pewnością ma on charakter archiwalny, to w formie, przedłożonej do akt sprawy, nie mógł zostać uznany jako dowód w sprawie. Wskazane braki tego dokumentu powodują, że nie można uznać, iż spełnia on niezbędne wymogi wypisu z aktu, określone w prawie obowiązującym przed dniem 1 wrześniem 1939 r. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1933 r. Prawo o notariacie (Dz. U. z 1933 r. Nr 48, poz. 609) wskazywało w sposób jasny, że wypis zastępował oryginał dokumentu (art. 89 tego rozporządzenia), ale w związku z tym w art. 91 tego aktu wprowadzało wymogi, m.in. podpisania przez notariusza, opatrzenia odpowiednią pieczęcią, ponumerowania i parafowania stron.

Także na skutek przedłożenia tego dowodu organ czynił starania, aby uzyskać oryginalny akt z 1935 r. - jednak bez rezultatu.

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd uznał, iż zarówno Minister jak i Wojewoda prowadzili postępowanie w sposób prawidłowy. Co więcej organy obu instancji wykazały się nie tylko należytą starannością, ale wręcz wyjątkową starannością w celu rzetelnego wyjaśnienia sprawy. Jak wskazano powyżej, organ pierwszej instancji wielokrotnie zwracał się o uzupełnienie złożonego wniosku o przyznanie prawa do rekompensaty. Ponadto w sposób zrozumiały pouczał stronę o konsekwencjach niewywiązania się przez nią z jej obowiązków.

Mimo oczywistych starań organów administracji - strona nie złożyła wymaganych prawem dokumentów. W tym stanie rzeczy Sąd uznał, że postępowanie administracyjne zostało przeprowadzone rzetelnie i wnikliwie, zarówno przez Wojewodę, jak i Ministra - co znalazło wyraz w uzasadnieniach decyzji, zgodnie z art. 107 § 3 kpa. W toku postępowania nie naruszono przepisów prawa materialnego, jak i procesowego, które skutkowałyby koniecznością uchylenia zaskarżonej decyzji.

Na marginesie poczynionych rozważań należy zwrócić uwagę, że nawet w przypadku uznania przez organ zeznań świadka, nie zostałyby spełnione ustawowe wymogi, pozwalające przyznać rekompensatę - gdyż prawo w przywołanym uprzednio przepisie wymaga potwierdzenia okoliczności pozostawienia mienia przez jeszcze jedną osobę.

Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.