Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Radom, Sędziowie: Asesor WSA Aneta Brzezińska, Sędzia WSA Gabriel Węgrzyn (sprawozdawca), Protokolant: Referent Aleksandra Bartczak, po rozpoznaniu w dniu 20 czerwca 2024 r. na rozprawie w Wydziale IV sprawy ze skargi Z. Z. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 2 sierpnia 2023 r., nr DSE3-K1063-D18819-20/23 w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych I. uchyla zaskarżoną decyzję w całości; II. przyznaje adwokat K. C. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu kwotę 590,40 zł (pięćset dziewięćdziesiąt złotych i czterdzieści groszy), w tym 23 % podatku od towarów i usług, tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata ustanowionego z urzędu w postępowaniu przed sądem administracyjnym w pierwszej instancji.

Decyzją z dnia 2 VIII 2023 r. (Nr DSE3-K1063-D18819-20/23) Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, po rozpoznaniu wniosku Z. Z. (dalej jako "skarżący") o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy własną decyzję z 29 III 2022 r. (Nr DSE2-K1027-D18819- 5D/22), odmawiającą skarżącemu potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych.

Jak wynika z akt administracyjnych, decyzję powyższą wydano w następujących okolicznościach:

Wnioskiem nadanym w dniu 22 XI 2021 r. skarżący zwrócił się do organu o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych na podstawie przepisów ustawy z dnia 20 III 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 388) - dalej "UoDOA". Podniósł, że był działaczem "[...]", kilkukrotnie brał udział w strajkach, jeździł na msze do ks. J. P., dwukrotnie ukarano go karą pieniężną za wykroczenia związane z działalnością wolnościową. Z powodu prowadzonej działalności był nękany przez milicję i zwolniony z pracy.

Organ decyzją z 29 III 2022 r. (Nr DSE2-K1027-D18819-5D/22) odmówił potwierdzenia skarżącemu statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Wyjaśnił przy tym, że postępowanie dowodowe nie wykazało istnienia przesłanek do wydania decyzji pozytywnej. W szczególności brak podstaw do stwierdzenia, że skarżący przez minimum 12 miesięcy prowadził, w zorganizowanej strukturach lub we współpracy z nimi, zagrożoną odpowiedzialnością karną działalność mającą na celu odzyskanie przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowanie politycznych praw człowieka ani, że brał udział w wystąpieniu wolnościowym, w wyniku czego zastosowano wobec niego represje. Takich dowodów nie dostarczyła także kwerenda przeprowadzona w zasobach archiwalnych Instytutu Pamięci Narodowej. Świadkowie zaś w swoich oświadczeniach wspominają, że skarżący rozprowadzał ulotki, brał udział w strajkach i manifestacjach jednak w tych oświadczeniach nie znajdują się żadne konkretne informacje. Świadkowie twierdzą, że skarżący zajmował się rozprowadzaniem ulotek, jednak sam skarżący w swoim życiorysie nie podnosił tego typu działalności, brak jest także w oświadczeniach konkretnych przykładów, czy określenia ram czasowych tej działalności. Skarżący podniósł, że został zwolniony z pracy z powodów politycznych. Nie przedłożył jednak żadnych dowodów, które miałyby te okoliczności potwierdzać. Świadkowie potwierdzili zaś udział skarżącego w manifestacjach, jednak na podstawie uzyskanych informacji nie można stwierdzić, w jakich konkretnie manifestacjach brał udział ani jak często miało to miejsce. Z tego powodu nie można stwierdzić, czy skarżący prowadził swoją działalność przez minimum 12 miesięcy.

Skarżący złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, zaś organ decyzją z dnia 5 VII 2022 r. (nr DSE3-K1082-D18819-13/22) utrzymał w mocy własną decyzję.

Na skutek złożonej przez skarżącego skargi, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu, wyrokiem z 31 I 2023 r. (IV SA/Wr 474/22), uchylił zaskarżoną decyzję z 5 VII 2022 r. (nr DSE3-K1082-D18819-13/22).

W motywach wyroku Sąd wyjaśnił, że postępowanie dowodowe przeprowadzono z naruszeniem przepisów prawa. Sąd stwierdził, że w kontekście twierdzeń skarżącego, iż w latach 1981-1983 był dwa razy sądzony przez kolegium do spraw wykroczeń działające przy urzędzie Miasta i Gminy Milicz oraz skazany na kary pieniężne za roznoszenie ulotek "[...]" – ocena organu, że nie odnaleziono w Archiwum Państwowym we Wrocławiu dokumentacji dotyczącej powyższych postępowań jest z gruntu wadliwa. Zapytanie bowiem organu w tej sprawie, celem wyjaśnienia okoliczności, na którą powoływał się skarżący (kolportaż ulotek) oraz wskazany przez niego świadek – nie dotyczyło osoby skarżącego, lecz osoby fizycznej o wprawdzie tym samym imieniu co skarżący, lecz ewidentnie o innej tożsamości. Organ podał bowiem w piśmie do Archiwum Państwowego we Wrocławiu, a także uprzednio do Sądu Rejonowego w Miliczu, dane osoby o podobnym nazwisku, innej dacie i miejscu urodzenia oraz innych danych wstępnych (rodziców). Bezsprzecznie przy redagowaniu tego zapytania doszło do pomyłki we wskazaniu tożsamości, a w rezultacie informacja zwrotna pozyskana z Archiwum Państwowego nie dotyczy osoby skarżącego (zob. pismo organu z 12 V 2022 r. DSE-K1082-D18819-11/22, odpowiedź Archiwum Państwowego z 23 V 2022 r. OIII.6341.100.2022.GG).

Organ, rozpatrując sprawę ponownie, uzupełnił postępowanie dowodowe, określając tym razem prawidłowo tożsamość skarżącego w ramach ustaleń dotyczących skazania skarżącego przez kolegium do spraw wykroczeń.

Decyzją z 2 VIII 2023 r. (Nr DSE3-K1063-D18819-20/23) organ ponownie utrzymał w mocy własną decyzję z 29 III 2022 r. (Nr DSE2-K1027-D18819-5D/22) odmawiającą potwierdzenia skarżącemu statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych.

W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że przeprowadzone postępowanie dowodowe nie dało podstaw do uznania, że wystąpiły przesłanki określone w art. 2 i art. 3 UoDOA. Nie udało się bowiem wykazać, że skarżący – zgodnie z art. 2 UoDOA - łącznie przez co najmniej 12 miesięcy prowadził, w ramach struktur zorganizowanych lub we współpracy z nimi, zagrożoną odpowiedzialnością karną, działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Nie udało się także ustalić okoliczności represji w rozumieniu art. 3 UoDOA, w szczególności pozbawienia skarżącego pracy w związku z udziałem w wystąpieniu wolnościowym lub wielokrotnego skazania za wykroczenia w związku z działalnością na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce.

Organ odwołał się przy tym do wyników postępowania dowodowego, w tym oświadczeń świadków: I. P., J. S., M. B., J. Z. oraz C. Z. Stwierdził, że są one ogólne i wynika z nich jedynie, że skarżący w latach 1980 - 1981 działał na rzecz "[...]" w M. Skarżący jeździł na protesty, roznosił ulotki, rozprowadzał m.in. takie tytuły jak "Z dnia na dzień" czy "Solidarność Walcząca" oraz uczestniczył w pogrzebie ks. J. P. Organ podkreślił, że działalność określona w art. 2 UoDOA to nie jakikolwiek przejaw aktywności stanowiącej o braku akceptacji dla zastanego stanu rzeczy, a ukierunkowana i prowadzona w ramach zorganizowanych struktur lub w ścisłej współpracy z nimi zakazana działalność na rzecz odzyskania niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowiek w Polsce, trwająca co najmniej 12 miesięcy. Takiej zaś działalności nie udało się w postępowaniu wykazać.

Organ wykluczył także możliwość uznania skarżącego za osobę represjonowaną w rozumieniu art. 3 UoDOA. W ramach postępowania wyjaśniającego dokonano sprawdzenia, czy skarżący figuruje w internetowej bazie danych projektów: "katalog.bip.ipn.gov.pl" i "Encyklopedia Solidarności" prowadzonych przez Instytut Pamięci Narodowej, w serwisie: "szukajwarchiwach.gov.pl" prowadzonym przez Narodowe Archiwum Cyfrowe, a także w wykazach: 1) poborowych powołanych do odbycia dwuletniej zasadniczej służby wojskowej, 2) żołnierzy rezerwy powołanych na trzymiesięczne szkolenie wojskowe w ramach służby czynnej, 3) osób wytypowanych przez pion Departamentu III MSW do odbycia zasadniczej służby wojskowej lub ćwiczeń w bieżącym roku z dnia 29 października 1982 r., 4) elektronicznym inwentarzu archiwalnym akt spraw karnych z okresu stanu wojennego - prowadzonych przez Instytut Pamięci Narodowej na stronie internetowej: "polskiemiesiace.ipn.gov.pl/ mie/wszystkie-wydarzenia/grudzien-1981".We wskazanych źródłach nie udało się odnaleźć informacji o działalności opozycyjnej wnioskodawcy lub doznanych przez niego represjach. Zaznaczono także, że skarżący podnosił, że w latach 1981-1983 był dwa razy sądzony przez kolegium działające przy urzędzie Miasta i Gminy Milicz oraz skazany na kary pieniężne za roznoszenie ulotek "[...]", które miał przekazać wnioskodawcy M. B. Organ realizując zalecenia zawarte w wyroku tutejszego Sądu zwrócił się ponownie do Archiwum Państwowego we Wrocławiu oraz Urzędu Miejskiego w Miliczu o przekazanie informacji lub dokumentów w sprawie wnioskodawcy. W odpowiedzi ww. jednostki nadesłały informacje, że nie są w posiadaniu żadnych dokumentów odnośnie do skarżącego. Organ stwierdził także, że skarżący nie przedstawił żadnych dowodów pozwalających przyjąć, że został zwolniony z pracy z przyczyn politycznych.

W skardze na powyższą decyzję skarżący podniósł, że dwa razy był karany za wykroczenie w związku z rozwożeniem ulotek, jednak dokumentacja została zniszczona po 5. latach. Nadto archiwum gminne nie działa prawidłowo, bowiem brakuje tam też potwierdzenia, że skarżący opłacał ubezpieczenie w KRUS-ie w latach 1983-1986. Skarżący zaznaczył, że w 1980 r. został zwolniony z pracy w L. za udział w organizowaniu strajku i od tego czasu pracował fizycznie i dorywczo. Do skargi załączono też oświadczenie J. W. stwierdzające, że skarżący w 1980 r. działał w Z. w M., brał udział w zebraniach i rozprowadzaniu podziemnej prasy (tzw. bibuły).

W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał swoje stanowisko i wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem wydanie w okolicznościach sprawy decyzji odmownej należało uznać za przedwczesne.

Skarżący wnosił o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych.

Definicja "działacza opozycji antykomunistycznej" zawarta jest w art. 2 UoDOA. Jak wynika z tego przepisu, "działaczem opozycji antykomunistycznej" jest osoba, która w okresie od dnia 1 I 1956 r. do dnia 4 VI 1989 r., łącznie przez co najmniej 12 miesięcy prowadziła, w ramach struktur zorganizowanych lub we współpracy z nimi, zagrożoną odpowiedzialnością karną, działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Do wskazanego okresu 12 miesięcy nie wlicza się jednak okresów działalności w ramach niezależnego ruchu związkowego lub niezależnego ruchu studenckiego, prowadzonej w okresie od dnia 31 VIII 1980 r. do dnia 12 XII 1981 r.

Z kolei "osoba represjonowana z powodów politycznych" zdefiniowana została w art. 3 UoDOA. Jest nią między innymi osoba, która w okresie od dnia 1 I 1956 r. do dnia 31 VII 1990 r.:

- brała udział w wystąpieniu wolnościowym na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce i w związku z tym: była pozbawiona możliwości wykonywania swojego zawodu lub została z nią rozwiązana umowa o pracę,

- była wielokrotnie skazywana za popełnienie wykroczenia, za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce.

Skarżący w swoim wniosku jak i w późniejszych pismach przytaczał okoliczności nawiązujące właśnie do wyżej powołanych ustawowych przesłanek. W konsekwencji organ zobligowany był przeprowadzić stosowne dowody w zakresie powyższych okoliczności jako istotnych w sprawie, przy uwzględnieniu obowiązków procesowych wynikających z art. 77 kpa. Jakkolwiek stosownie do art. 5 ust. 3 pkt 1 UoDOA strona ma obowiązek załączyć do wniosku dowody potwierdzające spełnienie warunków, o których mowa w art. 2 lub art. 3, to jednak nie oznacza to, że postępowanie organu w tego typu sprawach ogranicza się do samej tylko oceny załączonych do wniosku dowodów. Sąd zwracał na to uwagę w poprzednim wyroku wydanym w sprawie, gdzie wyraźnie podkreślił konieczność uwzględnienia przez organ wymagań wynikających z art. 7, art. 77 i art. 80 kpa, celem ustalenia okoliczności istotnych w sprawie. Sąd zwracał wówczas uwagę w szczególności na błędne określenie tożsamości skarżącego w pismach kierowanych przez organ do Archiwum Państwowego we Wrocławiu. Jakkolwiek organ przy ponownym rozpatrzeniu sprawy skorygował czynność dowodową w tym zakresie, jednak nie daje to wystarczających podstaw do pozytywnej oceny przeprowadzonego postępowania dowodowego, jako zgodnego z art. 77 § 1 kpa, według którego

organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy.

Sąd zwraca uwagę, że z akt administracyjnych wynika jednoznacznie, że nie powiodła się próba potwierdzenia okoliczności podnoszonych przez skarżącego za pomocą dowodów z dokumentów. Sytuacji tej nie zmieniło ponowne wystąpienie przez organ do Archiwum Państwowego we Wrocławiu i do Urzędu Miejskiego w Miliczu ze wskazaniem prawidłowych danych skarżącego. Taki stan rzeczy nie uprawniał jednak do wydania decyzji odmownej, skoro z tych samych akt wynika, że skarżący dla potwierdzenia okoliczności związanych ze swoją działalnością opozycyjną i doznanymi represjami powołał się na dowody ze źródeł osobowych. Do pisma procesowego z dnia 21 XII 2021 r. załączył oświadczenia: I. P., J. S., M. B., J. Z. oraz C. Z. Organ zdezawuował wartość dowodową tych oświadczeń wskazując, że ich oświadczenia zawierają "ogólnie brzmiące sformułowania, bez opisów podejmowanych faktycznie działań, dat i informacji o organizacji struktur, w których miała działać strona".

Tymczasem zgodnie z art. 75 § 1 kpa, jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny. W sytuacji, gdy – jak ma to miejsce w niniejszej sprawie – z uwagi na brak dokumentów ciężar ustalenia istotnych okoliczności koncentruje się na źródłach dowodowych, obowiązkiem organu jest przeprowadzenie dowodów z przesłuchania świadków. Sposób przeprowadzenia tego rodzaju dowodu regulują dokładnie przepisy art. 82, art. 83 w zw. z art. 67 – 71 kpa. Organ zobligowany jest przesłuchać świadka (zapewniając mu najpierw możliwość swobodnej wypowiedzi w sprawie, a następnie – w razie potrzeby – zadając pytania) i sporządzić z tej czynności protokół. Jest to czynność obligatoryjna organu w każdym przypadku, gdy strona wskazuje świadka jako dowód na okoliczności istotne w sprawie, chyba że okoliczność ta została wykazana już wcześniej za pomocą innych dowodów (zob. art. 78 § 2 kpa). Dopiero przesłuchanie świadka przy uwzględnieniu wynikających z powołanych przepisów wymagań procesowych uprawnia organ do przeprowadzenia oceny wiarygodności zeznań przez pryzmat wynikającej z art. 80 kpa zasady swobodnej oceny dowodów.

W kontrolowanej sprawie organ powołanych przez skarżącego świadków w ogóle nie przesłuchał, mimo że ze złożonych przez nich pisemnych oświadczeń wynikało, że posiadają oni wiedzę na temat działalności skarżącego. Stanowi to istotne naruszenie art. 77 § 1 kpa, skutkujące zarazem przedwczesnością przeprowadzonej przez organ oceny ich wartości dowodowej. Dowodu z przesłuchania świadka nie może zastąpić zamieszczona w aktach administracyjnych notatka urzędowa z 2 II 2022 r., zawierająca relację pracownika organu z przeprowadzonych z niektórymi osobami rozmów telefonicznych. Jak wynika z art. 72 § 1 kpa, adnotacje sporządza się wyłącznie z czynności, które nie wymagają protokołu. Przesłuchanie świadka jest zaś czynnością istotną dla rozstrzygnięcia sprawy, wymagającą protokołu (art. 67 § 1 pkt 2 kpa).

W konsekwencji nie można zaakceptować stanowiska organu wyrażonego w zaskarżonej decyzji stwierdzającego, że w sprawie nie wykazano okoliczności z art. 2 lub z art. 3 UoDOA. Wobec wskazanych wyżej istotnych uchybień procesowych, stanowisko takie jest przedwczesne. Skoro organ uznał pisemne oświadczenia podanych przez skarżącego osób w zakresie wskazującym na działalność antykomunistyczną skarżącego za zbyt ogólnikowe, tym bardziej należało je przesłuchać w charakterze świadków i sformułować przy tej okazji pytania konkretyzujące. Wypada też zaznaczyć, że skarżący we wniosku o wydanie decyzji powoływał także inne osoby, jako mogące potwierdzić okoliczności istotne w sprawie (R. B. – Przewodniczący S., B. B., K. Ż., S. J., K. N., M. T., E. W.). Tymczasem organ nawet nie wystąpił do skarżącego o wskazanie adresów tych osób, celem zweryfikowania możliwości ich przesłuchania. Nie sposób więc w takich okolicznościach przyjąć, że postępowanie wyjaśniające zostało przez organ przeprowadzone prawidłowo, a materiał dowodowy wyczerpany.

Mając powyższe na uwadze należało uchylić zaskarżoną decyzję na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit.c ppsa, w związku z istotnym naruszeniem art. 77 § 1 kpa.

Rozpatrując sprawę ponownie należy uwzględnić wyrażone wyżej wskazania, poprzez przeprowadzenie dowodów z zeznań powołanych przez skarżącego świadków z uwzględnieniem wymagań procesowych wynikających z art. 82, art. 83 w zw. z art. 67 – 71 kpa. Sąd zwraca przy tym uwagę, że w myśl art. 51 § 1 kpa, wezwany jest obowiązany do osobistego stawienia się tylko w obrębie gminy lub miasta, w którym zamieszkuje albo przebywa. Zgodnie zaś z art. 52 kpa, w toku postępowania organ administracji publicznej zwraca się do właściwego terenowego organu administracji rządowej lub organu samorządu terytorialnego o wezwanie osoby zamieszkałej lub przebywającej w danej gminie lub mieście do złożenia wyjaśnień lub zeznań albo do dokonania innych czynności, związanych z toczącym się postępowaniem. Organ prowadzący postępowanie oznaczy zarazem okoliczności będące przedmiotem wyjaśnień lub zeznań albo czynności, jakie mają być dokonane.

O zwrocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu Sąd orzekł na podstawie art. 250 § 1 ppsa, § 4 ust. 1 i 3 oraz § 23 ust. 1 pkt 1 lit.c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 V 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. z 2024 r. poz. 763).