Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Ryszard Mikosz, Sędzia NSA Ewa Madej, Sędzia WSA Anna Tyszkiewicz-Ziętek (spr.), Protokolant Izabela Maj-Dziubańska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 lutego 2012 r. sprawy ze skargi M.K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej oddala skargę.

Zaskarżoną decyzją z dnia [...]r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 83 ust. 4, art. 28 ust. 1 i ust. 3 a i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2009 r., nr 205, poz. 1585) oraz art. 127 § 3 i art. 138 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.) utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...]r. nr [...] odmawiającą M. K. umorzenia należności z tytułu składek na:

1) ubezpieczenie społeczne - za okres: 01/2006-02/2009, 07/2009, 01/2011 w łącznej kwocie 27.164,97 zł, w tym z tytułu składek – 19.297,77 zł, odsetek liczonych na dzień 23 lutego 2011 r. – 18.574 zł oraz kosztów upomnienia – 343,20 zł

2) ubezpieczenie zdrowotne - za okres: 12/2005-01/2006, 01/2010-03/2010, 01/2011 w łącznej kwocie 828,48 zł, w tym z tytułu składek – 593,48 zł, odsetek liczonych na dzień 23 lutego 2011 r. – 191 zł oraz kosztów upomnienia – 44 zł

3) Fundusz Pracy – za okres 11/2005-02/2009, 07/2009, 01/2011 w łącznej kwocie 2.605,94 zł, w tym z tytułu składek – 1620,94 zł, odsetek liczonych na dzień 23 lutego 2011 r. – 633 zł oraz kosztów upomnienia – 352 zł.

W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia wskazano na wstępie, że M. K. pismem z dnia 23 lutego 2011 r. wystąpił do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu składek. W uzasadnieniu tego żądania wnioskodawca podał, że nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to za sobą zbyt ciężkie konsekwencje i pozbawiłoby go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. M. K. podał, że ma wiele zobowiązań (kredyty gotówkowe, samochodowy, obecne opłaty związane z działalnością gospodarczą) i jest na skraju wytrzymałości psychicznej. Podkreślił jednocześnie, że zobowiązania znacznie przewyższają zarobki, które ze względu na kryzys również maleją.

Następnie organ odwoławczy przedstawił szczegółowy, zawierający 49 pozycji wykaz zebranych w sprawie dokumentów, które uznano za dowody w sprawie.

W dalszych wywodach uzasadnienia zaskarżonej decyzji podano, że organ I instancji w oparciu o zebrany materiał dowodowy uznał, że w niniejszym przypadku nie została spełniona żadna z przesłanek całkowitej nieściągalności, o których mowa w art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Organ I instancji stwierdził natomiast, że spełniona została przesłanka, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz.U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365), tj. przyjął, że opłacenie należności z tytułu składek może pozbawić wnioskodawcę i jego najbliższych możliwości zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych. Jednakże organ I instancji korzystając z instytucji uznania administracyjnego odmówił umorzenia należności z tytułu składek.

Przedstawiając zarzuty strony podniesione we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy organ odwoławczy podał, że zobowiązany wskazał na błędną ocenę jego sytuacji finansowej i życiowej (podkreślił przy tym, że jego dochody z działalności wzrosły o ok. 100 zł rocznie, przy jednoczesnym wzroście kosztów). Wnioskodawca zarzucił także błędną interpretację prawa własności samochodu, którego jest użytkownikiem oraz błędne wskazanie stanu zadłużenia mieszkania.

W tym kontekście organ odwoławczy stwierdził, iż ze złożonego przez M. K. druku – analiza finansowa osób fizycznych, w 2008 r. wynika, że uzyskał on z działalności gospodarczej dochód w wysokości 5687,15 zł przy przychodach – 12.683,85 zł, w 2009 r. dochód ten wyniósł 8.058 zł przy przychodach – 12 759,80 zł, natomiast w 2010 r. – 8.247,08 zł przy przychodach 14 312,12 zł. W tym stanie rzeczy organ odwoławczy skonstatował, że organ I instancji zasadnie stwierdził, iż dochody z prowadzonej przez M. K. działalności gospodarczej wykazują tendencję wzrostową, co świadczy o stabilności sytuacji finansowej działalności.

Mając na uwadze powyższe organ odwoławczy stwierdził, że uzyskiwanie przez stronę niezbyt wysokich dochodów nie może automatycznie stanowić podstawy do umorzenia należności. Jak bowiem słusznie podkreślił WSA w Warszawie w wyroku z dnia 23 maja 2006 r., sygn. akt III SA/Wa 971/06 "ryzyko związane z prowadzoną na własny rachunek działalnością gospodarczą ponosi zawsze zobowiązany, który winien poszukiwać możliwości rozwiązania swojej sytuacji finansowej i płatniczej bez udziału państwa. Trudności związane z uzyskiwaniem dochodów z prowadzonej działalności gospodarczej nie są równoznaczne z niemożnością zapłaty zaległych zobowiązań i nie mogą stanowić automatycznej podstawy do umorzenia zaległości".

Nawiązując do kwestii prawa własności samochodu organ II instancji stwierdził, że organ I instancji podał, iż M. K. jest właścicielem samochodu, przy czym z akt sprawy wynikało, że wnioskodawca jest współwłaścicielem tego pojazdu wraz z Bankiem A S.A. Protokół zajęcia tej ruchomości z dnia 20 marca 2008 r. (z którego wynika, że przypadający na wnioskodawcę udział 51% został zajęty przez Komornika) M. K. dołączył dopiero do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Powyższe nie miało jednak wpływu na podjęte rozstrzygnięcie, gdyż organ I instancji stwierdził że strona nie spełniła żadnej przesłanki nieściągalności, mając na uwadze prowadzenie przez stronę działalności gospodarczej oraz fakt kontynuowania przeciwko M. K. postępowania egzekucyjnego (co, jak wskazano m.in. w wyroku WSA w Warszawie z dnia 15 grudnia 2009 r., sygn. akt V SA/Wa 969/09, wyklucza stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, gdyż uniemożliwia stwierdzenie bezskuteczności egzekucji). Odnośnie zadłużenia lokalu mieszkalnego organ I instancji stwierdził, że na dzień 31 stycznia 2011 r. gospodarstwo domowe wnioskodawcy posiadało zadłużenie z tytułu opłat za korzystanie z lokalu, które zostało (w dniach 14 lutego 2011 r. oraz 21 lutego 2011 r.) częściowo spłacone. Organ I instancji, opierając się na oświadczeniu M. K. o stanie rodzinnym i majątkowym z dnia 7 marca 2011 r. prawidłowo ustalił, że brak jest zaległości wobec Spółdzielni Mieszkaniowej. Aktualną informację o stanie zadłużenia z powyższego tytułu z dnia 8 kwietnia 2011 r. M. K. dołączył do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Nawiązując do zawartego we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy stwierdzenia, że żona nie może odpowiadać za zobowiązania finansowe męża organ odwoławczy wskazał, iż w decyzji organu I instancji nie zawarto takiej konstatacji. W tym kontekście zauważono także, iż organ I instancji zobowiązany był do zbadania wszystkich przesłanek mających zastosowanie w niniejszym postępowaniu, w tym przesłanki, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, który uprawnia Zakład do umorzenia zaległości z tytułu składek w sytuacji, gdy jej spłacenie pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Wspomniany przepis nakłada na organ obowiązek przeanalizowania sytuacji finansowej w gospodarstwie domowym wnioskodawcy z uwzględnieniem dochodów i możliwości ich pozyskiwania przez osoby wspólnie prowadzące to gospodarstwo. Nadto zauważono, że art. 23 ustawy d dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) stanowi, iż małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy. Powyższe oznacza zatem, zdaniem organu odwoławczego, że małżonka wnioskodawcy nie ma obowiązku spłacania zadłużenia obciążającego jej męża, ale powinna – w razie podjęcia zatrudnienia – pomagać mu w zaspokajaniu niezbędnych potrzeb życiowych.

W dalszych wywodach zaskarżonej decyzji organ II instancji wskazał na aspekty prawidłowo przeprowadzonego przez organ I instancji postępowania, w którym zapewniono stronie czynny udział. Podkreślono jednocześnie, że zaistnienie którejkolwiek z przesłanek umorzenia daje jedynie potencjalną możliwość umorzenia zadłużenia, a uwzględnienie wniosku strony nie jest prawnym obowiązkiem organu.

Następnie organ II instancji przytoczył treść art. 32, a także przywołał art. 28 ust.2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, zgodnie z którym należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a (który stanowi, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności). Zacytowano także art. 28 ust. 3, który wskazuje przesłanki stwierdzenia całkowitej nieściągalności składek.

W kontekście przytoczonej regulacji organ II instancji podkreślił, że powyższe wyliczenie przypadków, w których zachodzi całkowita nieściągalność należności z tytułu składek stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można stwierdzić całkowitą nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności.

Zdaniem organu II instancji, z materiału dowodowego zgromadzonego w niniejszym postępowaniu wynika, że żadna z w/w przesłanek w przypadku wnioskodawcy nie została spełniona. Osiąga on dochody z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, a nadto prowadzone jest przeciwko niemu przez Dyrektora Oddziału ZUS w Z. postępowanie egzekucyjne. Wskazane okoliczności wykluczają możliwość umorzenia należności w oparciu o art. 28 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Następnie organ odwoławczy omówił kwestię przesłanek umorzenia odnoszących się do należności z tytułu składek ubezpieczonego będącego równocześnie płatnikiem składek (w odniesieniu do których ustawodawca dopuszcza możliwość umorzenia pomimo braku całkowitej nieściągalności). W tym zakresie przytoczono treść art. 28 ust. 3 a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Jednocześnie organ zaznaczył, że wyliczenie to nie jest wyliczeniem enumeratywnym, ma charakter przykładowy i wskazuje kierunek wykładni tego przepisu. Organ II instancji wskazał także na treść § 3 ust. 2 wspomnianego rozporządzenia definiującego na potrzeby tego postępowania pojęcie rodziny.

Analizując materiał dowodowy zgromadzony w sprawie organ odwoławczy wskazał, że wnioskodawca prowadzi działalność gospodarczą w zakresie taksówek osobowych, która zgodnie z oświadczeniem strony przynosi dochody w wysokości ok. 1200 zł netto miesięcznie. Wnioskodawca pozostaje w trzyosobowym gospodarstwie domowym z żoną B. S. (osobą zarejestrowaną jako bezrobotna bez prawa do zasiłku) oraz 7-letnim synem. Stałe miesięczne wydatki w tym gospodarstwie domowym wynoszą: czynsz 400 zł, energia elektryczna ok. 100 zł, woda ok. 150 zł, przedszkole syna ok. 250 zł, co razem stanowi ok. 900 zł. Natomiast udokumentowane wydatki wynoszą ok. 561 zł (w tym woda średnio ok. 139,76 zł, energia elektryczna – średnio ok. 162,48 zł centralne ogrzewanie – 258,63 zł). M. K. ponosi również wydatki związane ze spłatą zobowiązań wobec banków i innych instytucji w łącznej kwocie ok. 1800 zł. Spłaca również alimenty w kwocie 400 zł miesięcznie. Suma wszystkich wydatków obciążających gospodarstwo domowe wnioskodawcy wynosi zatem ok. 4100 zł miesięcznie i znacznie przewyższa dochody.

W dalszych rozważaniach stwierdzono, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie ujawnił, aby M. K. poniósł straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajengo zdarzenia powodującego, iż opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić stronę możliwości dalszego prowadzenia działalności gospodarczej. Odnotowano, że do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy strona dołączyła dokumentację, z której wynika, że nabyty przez nią w 2005 r. samochód [...] został w październiku 2005 r. zatrzymany przez Prokuraturę Okręgową w W. jako przedmiot mogący stanowić istotną wartość dowodową w sprawie dotyczącej kradzieży, co zmusiło M. K. do zakupu kolejnego pojazdu i przyczyniło się do zwiększenia zobowiązań z tytułu kredytów.

Wobec powyższego organ II instancji stwierdził, że przytoczone okoliczności nie stanowią przesłanki pozwalającej na umorzenie należności z tytułu składek. Przyczyną ich powstania było wyłączenie M. K. z ubezpieczeń społecznych u płatnika składek Z. P., co nastąpiło decyzją ZUS Oddział S. Inspektorat w D. z dnia [...] r. Z uzasadnienia tego rozstrzygnięcia wynika, że umowa o pracę nakładczą zawarta pomiędzy M. K. a Z. P. zmierzała do obejścia prawa i była świadomym działaniem skierowanym na osiągnięcie korzyści majątkowych. Nadto organ II instancji zauważył, że z wnioskiem o umorzenie zobowiązany wystąpił w 2011 r., a więc prawie 6 lat od zdarzenia związanego z zakupem samochodu. W tym czasie M. K. prowadził i prowadzi nadal działalność gospodarczą, w związku z czym nie sposób uznać, że opłacenie przez niego należności pozbawi go możliwości dalszego prowadzenia tej działalności.

Wnioskodawca nie wykazał także, że w sprawie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności przewlekłej choroby lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiające możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Przedłożył jedynie informację o przebytej przez B. S. rehabilitacji leczniczej w okresie od 25 listopada 2009 r. do 18 grudnia 2009 r. z uwagi na depresję spowodowaną problemami w pracy zawodowej oraz oświadczył do protokołu w dniu 5 maja 2011 r., że cierpi na [...]. Wskazane okoliczności pozostają jednakże bez wpływu na możliwości zarobkowe M. K. (który kontynuuje działalność gospodarczą) i jego żony (małżonkowie nie posiadają orzeczeń o niepełnosprawności ani o niezdolności do pracy).

W dalszych wywodach organ odwoławczy wyjaśnił, że ZUS nie ma obowiązku umorzenia zadłużenia nawet w przypadku spełnienia przesłanek przewidzianych w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych i Rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. Umorzenie należności ma bowiem charakter wyjątkowy, dlatego rozpatrując taki wniosek należy brać pod uwagę publicznoprawny charakter należności z tytułu składek oraz uwzględniać cele, na które są one przeznaczane. Zakład jako organ odpowiedzialny za pobór składek zobligowany jest do szczególnej staranności i ostrożności w dysponowaniu nimi. Dotyczy to również rozstrzygnięć podejmowanych w warunkach uznania administracyjnego, które wymagają konfrontowania interesu dłużnika z interesem ogólnospołecznym. Rozpatrując wniosek o umorzenie organ zobowiązany jest badać m.in., czy płatnik ze względu na wiek, stan zdrowia, inne względy społeczne, znikome źródło przychodów nie jest w stanie wywiązać się ze zobowiązań na rzecz ZUS. Zobowiązania powstałe w innych instytucjach nie mogą stanowić, jak zaznaczył organ II instancji, przesłanki umorzenia należności z tytułu składek.

Odnosząc powyższe rozważania do okoliczności faktycznych niniejszej sprawy organ II instancji stwierdził, że z materiału dowodowego wynika, iż wydatki w gospodarstwie domowym wnioskodawcy znacznie przewyższają uzyskiwane dochody, jednakże pomimo tego regulowane są zobowiązania wobec innych wierzycieli. Regulowane są także opłaty związane z utrzymaniem mieszkania, zgodnie z oświadczeniem zdarzają się opóźnienia, ale dzięki pomocy rodziny wszystko jest spłacane. Powyższe oznacza zatem, że wnioskodawca jest w stanie wygospodarować środki finansowe na dobrowolną spłatę zadłużenia. W tym stanie rzeczy umorzenie należności z tytułu składek oznaczałoby uprzywilejowanie należności cywilnoprawnych. Przytoczono także tezę zawartą w wyroku WSA w Lublinie z dnia 8 października 2008 r., sygn. akt I SA/Lu 149/08, LEX nr 498223, w którym stwierdzono, że “nie leży w interesie społecznym stosowanie ulg podatkowych w odniesieniu do podatnika, którego zaległości powstały kilka lat temu w związku z prowadzoną przez niego działalnością gospodarczą i do dnia wydania zaskarżonej decyzji nie zostały zapłacone, mimo, iż w tym czasie skarżący dokonywał spłat innych wierzytelności. Ryzyko prowadzenia działalności gospodarczej obciąża wyłącznie podatnika i nie można go przerzucać na Skarb Państwa, w interesie którego leży zapewnienie dopływu do budżetu należności podatkowych w odpowiedniej wysokości. Ponadto podatnik nie może oczekiwać, że spłacając zadłużenie wobec swoich byłych kontrahentów i banków - z pominięciem spłaty zaległości podatkowych - uzyska ulgę podatkową w postaci umorzenia tych zaległości. Przyznanie takiej ulgi, byłoby nie do pogodzenia z poczuciem sprawiedliwości społecznej".

Organ II instancji wyraził także przekonanie, że ze względu na znaczną kwotę zadłużenia, jest spłata nie nastąpi w krótkim czasie, a wpłaty na jej poczet mogą być nieregularne, co jednak nie może stanowić przesłanki jej umorzenia. Zaznaczono także, iż żona wnioskodawcy (osoba o wykształceniu pedagogicznym, która wykonywała pracę przedstawiciela handlowego) jest w okresie aktywności zawodowej i nie jest pozbawiona perspektyw skutecznego poszukiwania pracy, której podjęcie przyczyni się do poprawy sytuacji finansowej badanego gospodarstwa domowego.

W skardze na powyższą decyzję, skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, M. K., powołując się na § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne zarzucił dowolność wydanego rozstrzygnięcia.

W uzasadnieniu skargi wskazał, że decyzja z dnia 18 grudnia 2009 r., którą wyłączono go z ubezpieczenia społecznego u pracodawcy została wydana bezprawnie, a skarżący został bezpodstawnie oskarżony o działania zmierzające do obejścia prawa. Ze względu na liczne problemy oraz brak środków finansowych na prawników skarżący nie odwołał się od tej decyzji. Podniósł jednakże że umowa z tym pracodawcą (u którego sumiennie wykonywał pracę) trwała od 2006 r. przez 3 lata i w tym okresie ZUS ani razu nie przysłał żadnego wezwania do zapłaty, w związku z czym skarżący nie miał żadnej wiedzy o jakichkolwiek nieprawidłowościach (natomiast w bieżącym roku nie opłacił 3 składek i otrzymał już od ZUS liczne monity w tej sprawie).

Skarżący nawiązał także do stwierdzenia organu, że "z wnioskiem o umorzenie zwrócił się w 2011 r., a więc po 6 latach" i podkreślił, że nie mógł uczynić tego wcześniej, skoro przez okres 5 lat nie wiedział, że zalega ze składkami. Zanegował także dokonaną przez organ ocenę zdarzenia związanego z zakupem kradzionego samochodu. Wskazał, że to (niecodzienne) zdarzenie pogrążyło go finansowo i oświadczył, że gdyby w tym czasie musiał opłacać pełną składkę na ZUS, to na pewno by owej działalności nie prowadził (skorzystał ze wskazanego mu prawa wyboru tytułu składki ubezpieczenia). W okresie tym wyżywienie skarżący miał zapewnione tylko dzięki swojej obecnej żonie.

W dalszych fragmentach skargi M. K. oświadczył, że gdy składał wniosek w ZUS otrzymał informację, że na pismo o możliwości wypowiedzenia się w sprawie nie warto reagować, gdyż dokumenty strona załączyła już do wniosku. W tym kontekście podniósł, że organ nie zwrócił się do niego o wyjaśnienie rozbieżności w oświadczeniu dotyczącym miesięcznych opłat, a nie jest przecież problemem udokumentowanie opłat za przedszkole, telefon służbowy czy inne należności.

Skarżący zwrócił także uwagę, że nie wiadomo na ile musiałaby być ciężka jego sytuacja, aby wniosek o umorzenie zaległości został uwzględniony. Nie istnieje bowiem żaden szablon, do którego mógłby odnieść swoją sytuację, a organ danych takich nie określa. Wyraża natomiast nadzieję na powolną spłatę należności, od których odsetki stale rosną i pogrążają zobowiązanego coraz bardziej.

M. K. oświadczył także, iż rozważał możliwość wystąpienia o ogłoszenie upadłości dłużnika, jednakże ma świadomość, że nie zostanie on uwzględniony, gdyż majątek nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania.

Podał, że zarabia niewiele, ale nie chce całkowicie pozbawić rodziny (której ostatnio ze względu na pogarszającą się sytuację przyznano zasiłek rodzinny) środków utrzymania. Wskazał także, iż gdyby widział cień szansy na wyjście z tej sytuacji, nie domagałby się pomocy. Nie jest jednak w stanie, nawet z pomocą rodziny spłacić należności na rzecz ZUS, a odsetki wciąż rosną. Skarżący traci zdrowie i siły, żona (w której organ upatruje szansę na poprawę finansów gospodarstwa domowego) przechodzi nawrót [...], ma myśli samobójcze, a rodzina żony, pomaga, bo nie chce jej stracić.

Skarżący zarzucił organowi odwoławczemu brak empatii i indywidualnego rozpatrzenia sprawy, które sprowadziło się w istocie do poszerzenia uzasadnienia decyzji organu I instancji o kilka wyroków sądowych. Zanegował także upatrywanie interesu społecznego w odebraniu wszystkiego jego rodzinie i odmowę umorzenia należności ze względu na regulowanie bieżących opłat ze środków uzyskanych od rodziny (co stanowi w istocie przerzucenie obowiązku zapłaty zaległych składek ZUS na członków rodziny zobowiązanego, a także całkowicie bezpodstawnie sugeruje istnienie w budżecie skarżącego jakichkolwiek wolnych środków, które powinien on przeznaczyć na spłatę zobowiązania wobec ZUS).

M. K. podniósł także, że organ nie dostrzegł możliwości udzielenia mu choćby częściowej pomocy w formie np. umorzenia odsetek, które stanowią przecież bardzo wysokie kwoty. Wyraził także zdziwienie wysokością kosztów upomnień (ponad 700 zł) w sytuacji, gdy otrzymał jedynie jedną kopertę za 6 zł (co w pełni uzasadnia pytanie o legalność obciążenia go takimi należnościami).

W konkluzji skargi skarżący wniósł o " analizę dowodową i pozytywne rozpatrzenie sprawy".

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy podtrzymał argumentację przedstawioną w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. Ponownie uwypuklono istotę uznania administracyjnego, a także podkreślono, że skarżący (mimo takiego obowiązku) nie wykazał istnienia tych szczególnych okoliczności uzasadniających umorzenie należności. W szczególności nie przedstawił dokumentacji potwierdzającej sytuację finansową, nie udokumentował stałych miesięcznych wydatków ani zobowiązań. W skardze nie wskazał natomiast istotnych, nowych okoliczności, na podstawie których organ mógłby zmienić dotychczasowe stanowisko.

W piśmie procesowym z dnia 25 stycznia 2012 r. skarżący ustosunkował się do odpowiedzi na skargę, podkreślając, że wraz z wnioskiem złożył obszerną dokumentację, ponosząc dodatkowe spore koszty uzyskania wielu stosownych zaświadczeń, a później brał czynny udział w toczącym się postępowaniu. Podważył także zawarte w odpowiedzi na skargę twierdzenie, że nie kwestionuje faktu istnienia ani wysokości zaległości i zaakcentował, że wielokrotnie pisał do ZUS, że podważenie jego umowy o pracę nakładczą było bezpodstawne i bezprawne (skarżący skorzystał bowiem z przysługującej mu możliwości wyboru tytułu ubezpieczenia). Powtórnie wskazał na zwłokę w przekazaniu mu informacji o takiej wysokości zaległościach wobec ZUS oraz na niczym nie uzasadnione bardzo wysokie koszty jednorazowego upomnienia. Ponownie opisał swoją sytuację życiową i materialną, dodając, że żona (będąca aktualnie w zagrożonej ciąży) po wielu poszukiwaniach znalazła pracę na ½ etatu za 639 zł brutto, co niezbyt znacząco wpłynęło na budżet rodziny, której ze względu na spełnianie odpowiednich kryteriów przyznano świadczenie rodzinne. W końcowym fragmentach pisma zaakcentowano, że na uwzględnienie wniosku, co do zasady nie może liczyć osoba, która nie zaniechała wszelkiej działalności i starań na rzecz polepszenia bytu swojej rodziny (preferowani są bowiem bezrobotni) i wyrażono wolę odpracowania należności w ZUS.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje.

Skargą nie może być uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja nie narusza prawa.

Poddanym kontroli Sądu rozstrzygnięciem Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił M. K. umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy (wraz z odsetkami i kosztami upomnienia w łącznej kwocie ponad 30 tys. zł).

Objęte wnioskiem należności wynikają z wyłączenia skarżącego z ubezpieczeń społecznych u płatnika składek Z. P., co nastąpiło decyzją ZUS z dnia 18 grudnia 2009 r., od której M. K. nie wniósł odwołania. Podkreślić zatem trzeba, że późniejsze negowanie zasadności tego rozstrzygnięcia w pismach kierowanych do ZUS nie może mieć znaczenia dla wykonalności tej ostatecznej decyzji.

Wniosek M. K. inicjujący postępowanie w niniejszej sprawie podlegał rozpatrzeniu w oparciu o art. 28 ust. 1-3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a w części dotyczącej zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (stanowiących składki ubezpieczonego będącego jednocześnie płatnikiem) dodatkowo w kontekście art. 28 ust. 3 a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz.U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365).

Na mocy art. 28 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Warunek ten nie musi być spełniony jedynie w odniesieniu do składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami tych składek, w odniesieniu do których ustawodawca dopuszcza możliwość umorzenia także pomimo braku całkowitej nieściągalności.

Przesłanki stwierdzenia całkowitej nieściągalności wymienione są enumeratywnie w art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Stanowi ją m.in. sytuacja, gdy nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, a także stan, w którym oczywiste jest, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Skoro skarżący nadal prowadzi działalność gospodarczą i prowadzone jest przeciwko niemu postępowanie egzekucyjne to całkowita nieściągalność należności nie może zostać stwierdzona, co zasadnie wskazano w zaskarżonej decyzji. Nie może być bowiem oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym wobec aktywnego zawodowo czterdziestoletniego zobowiązanego uzyska się wyłącznie kwoty stanowiące wydatki egzekucyjne.

Przykładowe stany faktyczne uzasadniające umorzenie należności, mimo niestwierdzenia ich całkowitej nieściągalności wskazane są przykładowo w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Stanowi on, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Przytoczona regulacja nie pozostawia wątpliwości, że zastosowanie uznania administracyjnego, w ramach którego organ może (ale nie jest zobowiązany) umorzyć zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne poprzedzone być musi szczegółowym ustaleniem i przeanalizowaniem sytuacji materialnej, osobistej i rodzinnej wnioskodawcy. W niniejszej sprawie, zdaniem Sądu, spełniono ten wymóg, gdyż organ zgromadził obszerny materiał dowodowy (wykaz obejmujący 49 dokumentów, które uznano za dowody w sprawie został zawarty w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji) i dokonał szczegółowy analizy zawartych w nim danych. Następnie odniesiono te ustalenia do przesłanek umorzenia zawartych w § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. oraz omówiono inne (niewskazane w tym przepisie) aspekty związane z sytuacją wnioskodawcy oraz z potencjalną szansą na całkowitą lub częściową spłatę zaległości w przyszłości.

W tym zakresie organ wykazał, że wydatki gospodarstwa domowego (w części nieudokumentowane, co jednak nie wpłynęło na wysokość kwoty uznanej przez organ za miesięczne stałe obciążenia budżetu domowego) oraz należności z tytułu zadłużenia M. K. znacznie przewyższają dochody rodziny. Mimo tego stanu rzeczy część tych opłat jest regulowana na bieżąco lub z opóźnieniem (na co wskazuje m.in. częściowe uregulowanie (w lutym 2011 r.) zaległości w opłatach za mieszkanie. W tym kontekście organ stwierdził, że sam stan istotnego zadłużenia strony wobec wielu wierzycieli nie może automatycznie przesądzić o uwzględnieniu wniosku o umorzenie. Zauważył także, iż w sytuacji, gdy zobowiązany reguluje część swoich zobowiązań cywilnoprawnych, umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oznaczałoby bezpodstawne uprzywilejowanie innych jego wierzycieli.

W zaskarżonej decyzji omówiono też (w kontekście § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r.) niecodzienną sytuację związaną z zakupem samochodu pochodzącego z kradzieży. W tym zakresie organ przyznał, że zdarzenie to przyczyniło się do wzrostu zadłużenia strony i wskazał, że (jak wynika z dokumentów załączonych do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy) aktualnie pojazd, którym wnioskodawca jeździ jako taksówkarz stanowi jego współwłasność z bankiem. Jednocześnie stwierdzono, że omawiane zdarzenie z 2005 r. nie spowodowało zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej, skoro jest ona nadal kontynuowana. Nawiązując w tym miejscu do argumentacji skargi stwierdzić należy, iż skarżący bezpodstawnie twierdzi, iż organ "oczekiwał" od niego wystąpienia z wnioskiem o umorzenie zanim dowiedział się o wydaniu decyzji z dnia 18 grudnia 2009 r. W zaskarżonej decyzji wskazano bowiem jedynie, że skoro zobowiązany przez kolejnych kilka lat od zdarzenia związanego z samochodem prowadzi nadal działalność gospodarczą, to sytuacja ta nie zmusiła go do zaprzestania tego rodzaju aktywności zawodowej.

Organ dokonał także szczegółowej analizy sytuacji zdrowotnej wnioskodawcy i jego małżonki, wskazał schorzenia, na które cierpi zobowiązany (dna moczanowa) oraz jego małżonka (depresja), brak orzeczeń o niepełnosprawności czy też niezdolności małżonków do pracy. Ustalenia te odniósł do przesłanki wskazanej w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r.) i stwierdził, że nie została ona spełniona.

Jak więc wykazano powyżej odmowa uwzględnienia wniosku o umorzenie zaległości M. K. wobec ZUS została poprzedzona szczegółowym ustaleniem i przeanalizowaniem sytuacji wnioskodawcy i prowadzonego przez niego gospodarstwa domowego. Obowiązki, jakie w zakresie przyczyniania się do utrzymania rodziny przypisano małżonce skarżącego wynikają z regulacji zawartej w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Formułowane przez organ przypuszczenie, że w razie uzyskania przez nią zatrudnienia sytuacja materialna rodziny ulegnie poprawie i objęte wnioskiem należności będą powoli spłacane wpisuje się w zakres obowiązków ciążących na osobach pozostających w związku małżeńskim.

Kontrola zaskarżonej decyzji, która w sprawach skarg na decyzje uznaniowe obejmuje wyłącznie procedowanie organu poprzedzające rozstrzygnięcie o umorzeniu należności lub odmowie uwzględniania żądania strony, wykazała legalność działania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w niniejszej sprawie. Organ ten wnikliwie zbadał sytuację zobowiązanego i jego rodziny, szczegółowo opisał te zasadne ustalenia, a następnie wyczerpująco umotywował przyczyny odmowy uwzględnienia wniosku strony. Stronie zapewniono czynny udział w postępowaniu (co potwierdza m.in. prawidłowe doręczenie zawiadomienia o możliwości wypowiedzenia się przed wydaniem decyzji organu I i II instancji). Konstatacja ta nakazuje oddalić skargę w oparciu o art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).

Nadmienić w tym miejscu warto, że strona może w każdym czasie, a szczególnie w razie niekorzystniej zmiany swojej sytuacji materialnej czy osobistej, ponawiać wniosek o umorzenie zaległości. Nawiązując do argumentacji skargi wskazać także trzeba, że instytucja umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne obwarowana została przez ustawodawcę szczególnymi wymogami, a Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (zobowiązanemu do ściągania należnych składek na ubezpieczenie społeczne, zarządzania nimi oraz wypłaty świadczeń z ubezpieczenia społecznego) przyznano w tym zakresie szerokie kompetencje. Ustawodawca określił jedynie przesłanki stwierdzenia całkowitej nieściągalności należności. Stany faktyczne, które uzasadniałyby umorzenie zaległości w razie braku ich całkowitej nieściągalności nie zostały jednoznacznie określone. W odniesieniu do tych ostatnich nie istnieje zatem wskazywany w skardze "szablon" sytuacji, w których umorzenie byłoby obligatoryjne. Istotne jest nadto, że nawet, gdy organ stwierdzi, iż zaistniał (wspomniany w art. 28 ust. 3 a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych "uzasadniony przypadek" umorzenia mimo braku całkowitej nieściągalności), to nie jest zobligowany do uwzględniania wniosku strony. Skonstatować zatem należy, iż w odniesieniu do osób, u których nie stwierdzono całkowitej nieściągalności, nawet skrajnie trudna sytuacja materialna czy zdrowotna nie stanowi przesłanki, która bezwzględnie obligowałaby ZUS do umorzenia zaległości.