Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Piotr Niczyporuk Sędziowie: sędzia NSA Karol Kiczka sędzia del. WSA Maria Grzymisławska-Cybulska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 8 kwietnia 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej B.W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 17 stycznia 2024 r. sygn. akt II SA/GI 1426/23 w sprawie ze skargi B.W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 22 czerwca 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1755/2023/13333 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Sosnowca z 26 kwietnia 2023 r. nr DŚR.5111.1262.2023.DO.340246.19.KRMI; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach na rzecz B.W. kwotę 720 (siedemset dwadzieścia złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 17 stycznia 2024 r. sygn. akt II SA/GI 1426/23 oddalił skargę B.W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 22 czerwca 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1755/2023/13333 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.

W uzasadnieniu wyroku wskazano, że zakres opieki sprawowanej przez skarżącą B.W. nad synem M.W. nie uniemożliwia podjęcia jej zatrudnienia, przynajmniej w niepełnym wymiarze. Stwierdzono, że skarżąca ma możliwość prowadzenia działalności gospodarczej, która pozwalałaby w większym stopniu dostosować czas wykonywanych czynności zawodowych do potrzeb syna, w szczególności że w opiece nad synem pomaga jej mąż. Podkreślono, że ocena przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest dokonywana z uwzględnieniem obecnego stanu faktycznego, z daty wydawania decyzji, a nie sprzed lat, zwłaszcza kiedy małżonek strony był czynny zawodowo i nie pomagał jej w takim stopniu jak obecnie w opiece nad synem. Dla sprawy nie mogło mieć zatem znaczenia, czy poprzednio strona miała ustalone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Obecnie nie spełnia bowiem przesłanek do przyznania jej tej formy pomocy.

Skargę kasacyjną od wyroku wywiodła B.W., zarzucając Sądowi pierwszej instancji:

I. naruszenie prawa materialnego, tj.: art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące uznaniem, iż zakres sprawowanej przez stronę skarżącą opieki nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia oraz że między rezygnacją lub niepodejmowaniem przez stronę skarżącą zatrudnienia nie występuje związek przyczynowy.

II. naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie w sprawie, tj.:

1. art. 135 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez niewzięcie pod uwagę całości materiału dowodowego w sprawie, czego skutkiem było niesłuszne oddalenie skargi na podstawie art. 151 p.p.s.a. oraz uznanie, iż zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa;

2. art. 135 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez nieuwzględnienie przy orzekaniu całości okoliczności faktycznych w przedmiotowej sprawie w postaci niewzięcia pod uwagę faktu, iż strona skarżąca od 2019 roku pobierała świadczenie pielęgnacyjne w związku z rezygnacją z zatrudnienia i sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną;

3. art. 151 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez niesłuszne oddalenie skargi, podczas gdy zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem art. 7 i 77 § 1 i 80 k.p.a., bowiem organ odwoławczy orzekł jednoznacznie sprzecznie z zebranym materiałem dowodowym, oceniając go zupełnie dowolnie, czym naruszył zasadę swobodnej oceny dowodów zdecydowanie wykraczając poza granice tej swobody, w szczególności uznając niespełnienie przesłanek przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że strona wcześniej już świadczenie to pobierała, mimo że stan faktyczny i prawny względem tego wcześniejszego postępowania nie uległ zmianie.

Żądaniem skargi kasacyjnej objęto uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji. Wniesiono o zasądzenie na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Zrzeczono się rozprawy.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko zawarte w odpowiedzi na skargę z dnia 17 sierpnia 2023 r. Nr SKO.PSŚ.41.5/2190/2023/16218, wskazując na właściwe zastosowania przepisów prawa.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2024, poz. 935 ze zm.; dalej: "p.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę wyłącznie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.

Analiza przywołanych w niniejszej sprawie podstaw skargi kasacyjnej prowadzi do wniosku, że złożona skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Kontroli kasacyjnej poddano wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 17 stycznia 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 1426/23, którym oddalono skargę B.W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 22 czerwca 2023 r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Zasadnie w sprawie podniesiono zarzut naruszenia prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm., dalej: u.ś.r.), poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, co skutkowało przyjęciem przez Sąd I instancji, iż zakres sprawowanej przez skarżącą kasacyjnie opieki nad synem M.W. nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia oraz że nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki. Sąd I instancji, akceptując stanowisko organów administracji, wadliwie ocenił przesłankę rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia w celu sprawowania opieki, o której mowa w powołanym przepisie. Ocena istnienia związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wymaga każdorazowo wnikliwej analizy całokształtu okoliczności faktycznych - konkretnej - sprawy. W realiach niniejszej sprawy Sąd I instancji, podobnie jak organy obu instancji, nie uwzględnił w wystarczającym stopniu specyfiki schorzenia, na które cierpi syn skarżącej kasacyjnie – M.W. Z akt sprawy, w tym z wywiadu środowiskowego oraz oświadczeń skarżącej kasacyjnie, wynika, że jej syn jest osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną z powodu zaburzeń psychicznych (schizofrenia), cierpi na omamy słuchowe, wzrokowe i urojenia prześladowcze, a w przeszłości podjął próbę samobójczą, co skutkowało hospitalizacją. W okresach zaostrzenia choroby przejawia zachowania agresywne wobec siebie i otoczenia, co wymaga interwencji Policji. Wbrew ustaleniom Sądu I instancji, opieka nad osobą z tego rodzaju schorzeniami psychicznymi, zwłaszcza z tendencjami autoagresywnymi i agresywnymi, ma charakter szczególny i nie może być porównywana wyłącznie do opieki nad osobą z niepełnosprawnością fizyczną. W takim przypadku konieczna opieka sprowadza się nie tylko pomocy w czynnościach dnia codziennego, ale przede wszystkim do stałego nadzoru, monitorowania zachowania, szybkiego reagowania na zmiany nastroju i potencjalne zagrożenia, a także tworzenia bezpiecznego środowiska, co obejmuje m.in. ograniczanie dostępu do potencjalnie niebezpiecznych przedmiotów, jak np. przybory kuchenne (noże), o czym wspomina skarżąca kasacyjnie. Fakt, że syn skarżącej kasacyjnie jest fizycznie zdolny do wykonania pewnych czynności (np. przygotowania posiłku, ubrania się, skorzystania z toalety), nie oznacza, że może je wykonywać samodzielnie i bezpiecznie bez stałego nadzoru i motywacji ze strony opiekuna. Konieczność stałej obecności, kontroli i gotowości do interwencji w sytuacjach kryzysowych, wynikająca ze specyfiki choroby psychicznej i stanu pacjenta, realnie uniemożliwia podjęcie przez opiekuna jakiegokolwiek zatrudnienia, nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy czy w formie działalności gospodarczej, która rzekomo pozwalałaby na elastyczne zarządzanie czasem pracy. Sąd I instancji nieprawidłowo zinterpretował pojęcie "sprawowania opieki" w kontekście art. 17 ust. 1 u.ś.r., redukując je w zasadzie do czynności pielęgnacyjnych o charakterze fizycznym i pomijając kluczowy aspekt nadzoru i wsparcia psychicznego, niezbędnego w przypadku osoby chorej psychicznie z tak poważnymi objawami.

Trafne okazały się również zarzuty naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Skarżąca kasacyjnie słusznie podnosi naruszenie art. 135 p.p.s.a. w związku z art. 151 p.p.s.a. oraz art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm., dalej: k.p.a.). Sąd I instancji, dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji, nie dostrzegł wadliwości postępowania administracyjnego polegającej na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na przekroczeniu granic zasady swobodnej oceny dowodów przez organy administracji. Organy, a w ślad za nimi Sąd I instancji, pominęły istotne wnioski płynące z wywiadu środowiskowego, przeprowadzonego przez pracownika socjalnego. Choć ustalenia pracownika socjalnego dotyczące radzenia sobie przez syna w podstawowych czynnościach samoobsługowych zostały przywołane, to zignorowano konkluzję tego samego wywiadu wskazującą na nieporadność życiową M.W. w innych aspektach, brak umiejętności radzenia sobie z problemami dnia codziennego, podejmowania decyzji, dbania o zdrowie i bezpieczeństwo oraz konieczność stałej pomocy w pokonywaniu ograniczeń wynikających z choroby psychicznej. Ta część ustaleń wywiadu, kluczowa dla oceny rzeczywistego zakresu potrzeb opiekuńczych, została przez organy i Sąd zmarginalizowana. Ponadto, Sąd I instancji nieprawidłowo ocenił znaczenie faktu pobierania przez skarżącą kasacyjnie świadczenia pielęgnacyjnego w okresie poprzedzającym złożenie obecnego wniosku (do 31 stycznia 2023 r.). Choć prawdą jest, że każda sprawa jest rozpatrywana na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie orzekania, to jednak w sytuacji, gdy stan faktyczny dotyczący stanu zdrowia osoby wymagającej opieki i zakresu sprawowanej opieki nie uległ poprawie (a wręcz przeciwnie, syn uzyskał orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji na stałe, co sugeruje pogorszenie lub utrwalenie stanu), organy miały obowiązek wnikliwie wyjaśnić, jakie konkretnie zmiany zaszły, które uzasadniałyby odmowę przyznania świadczenia, wcześniej przysługującego. Sąd I instancji niesłusznie zaakceptował brak takiego wyjaśnienia, stwierdzając jedynie ogólnikowo, że poprzednie decyzje nie mają znaczenia. Kwestia pomocy ze strony męża skarżącej kasacyjnie również została oceniona powierzchownie. Jak wynika z akt sprawy i twierdzeń strony, mąż jest emerytem, ale nadal pozostaje aktywny zawodowo. Okoliczność ta, podnoszona w odwołaniu, nie została przez Sąd I instancji należycie rozważona w kontekście możliwości realnego odciążenia skarżącej kasacyjnie w sprawowaniu opieki w stopniu pozwalającym jej na podjęcie pracy. W konsekwencji, ocena materiału dowodowego dokonana przez organy i zaaprobowana przez Sąd I instancji nie była prawidłowa, ale nastąpiła z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Uchybienia te miały istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż doprowadziły do błędnego ustalenia stanu faktycznego w zakresie rzeczywistych potrzeb opiekuńczych syna skarżącej kasacyjnie i możliwości podjęcia przez nią zatrudnienia.

Reasumując, Sąd I instancji dokonał błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., nie uwzględniając specyfiki opieki nad osobą z ciężką chorobą psychiczną i związanymi z nią zagrożeniami. Jednocześnie Sąd ten wadliwie ocenił postępowanie administracyjne, nie dostrzegając naruszenia przez organy przepisów postępowania, w szczególności art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., co miało istotny wpływ na wynik sprawy. Zarzuty skargi kasacyjnej okazały się zatem w pełni uzasadnione.

Z tych wszystkich względów, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji, uchylając zaskarżony wyrok w całości i rozpoznając skargę, uchylił zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Sosnowca.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a. oraz art. 205 § 2 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c i pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r., poz. 1964 ze zm.)