Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie: Sędzia NSA Iwona Bogucka Sędzia del. NSA Jacek Hyla (spr.) po rozpoznaniu w dniu 11 maja 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej P. U. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 24 marca 2016r., sygn. akt IV SA/Po 1027/15 w sprawie ze skargi P. U. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] października 2015 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę kasacyjną.

Wyrokiem z dnia 24 marca 2016 r., sygn. akt IV SA/Po 1027/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił skargę P.U. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] października 2015 r., nr [...].

W uzasadnieniu wskazano, że Prezydent Miasta K., decyzją z [...]sierpnia 2015r., nr [...]na podstawie art. 12, art. 25, art. 27 ust. 1, art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2015 r. poz. 859 ze zm.) odmówił umorzenia należności w kwocie 1.212,31 zł z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z ustawowymi odsetkami, wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie decyzji nr [...]z dnia [...]września 2011 r. Decyzją tą przyznano na dziecko P.U. świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości 400,00 zł miesięcznie na okres od dnia 1 października 2011 r. do 30 września 2012 r. Na dzień wydania decyzji w przedmiocie umorzenia pozostało do zapłaty 1.212, 31 zł. oraz ustawowe odsetki w kwocie 489,50 zł. naliczone na dzień wydania niniejszej decyzji tj. łącznie 1.701,81 zł.

Organ I instancji po przeanalizowaniu sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika, uznał ją za trudną, zwłaszcza z uwagi na problemy zdrowotne skarżącego, jednakże nie znalazł podstaw do umorzenia należności z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Skarżący posiada prawo do renty chorobowej przyznanej na stałe w wysokości 988,36 zł miesięcznie i jest to kwota dochodu przypadająca na jedną osobę w rodzinie. Renta jest zajęta przez komornika prowadzącego postępowanie egzekucyjne i w związku z tym dokonywane jest potrącenie w kwocie 359,37 zł. miesięcznie tytułem zaległych alimentów. Dochód przekracza kryterium pomocy społecznej. Skarżący mieszka u matki i jedynym kosztem jaki w związku z tym ponosi jest 60,00 zł miesięcznie tytułem dopłaty do kosztów eksploatacji mieszkania. Koszty jakie ponosi matka dłużnika są dużo wyższe i opiewają na kwotę ok 1.061,00 zł miesięcznie. Należą do nich: czynsz mieszkaniowy w wysokości 745,00 zł., opłata za telefon stacjonarny - 63,00 zł plus opłata 2,70 zł (opłata pocztowa), podatek od nieruchomości 6,00 zł, opłata za gaz butlowy - 50,00 zł, energia - 145,00 + 2,70 (opłata pocztowa) - są to koszty stałe dotyczące utrzymania mieszkania. Do powyższych kosztów dochodzą koszty leczenia matki skarżącego, na które przeznacza miesięcznie ok. 287,00 zł (tj. 195,00 zł - leki + 92,00 zł - koszty podróży do lekarza). Ponadto matka dłużnika ponosi także inne koszty tj. na ubezpieczenie tzw. "pogrzebowe"- 99,00 zł, tusz do drukarki - 61,00 zł, usługa fryzjerska - 72,00 zł, prasa - 4,60 zł, usługi szewskie- 18,00 zł, zakup środków czystości -70,00 zł, zakup żywności - 650,00 zł i inne wydatki bieżące ok. 10,00 zł do 12,00 zł. Jak wynika z wyliczeń matki skarżącego stałe miesięczne koszty wynoszą 1.728,00 zł , nie wliczając innych nieprzewidzianych wydatków. Dochód jaki osiąga matka dłużnika z tytułu emerytury to kwota 2.488,93 zł.

W ocenie organu I instancji koszty mieszkaniowe są bardzo duże, a skarżący przeznacza na ich pokrycie tylko 60,00 zł. miesięcznie Jest to nieznaczna kwota w partycypacji kosztów utrzymania gospodarstwa domowego.

Koszty leczenia i życia jakie przedstawił skarżący rzeczywiście przewyższają środki otrzymywane z tytułu prawa do renty jednak należy zauważyć, że dzieje się tak, gdyż komornik dokonuje potrącenia niepłaconych wcześniej zobowiązań alimentacyjnych. Środki przeznaczane na leczenie schorzeń skarżącego to kwota 299,00 zł. miesięcznie, reszta to koszty życia które ponosi każdy dorosły człowiek. Koszty życia i koszty eksploatacji mieszkania opiewają na kwotę 366,00 zł miesięcznie. Skarżący nie posiada na rodziny na utrzymaniu. Renta, która została przyznana dłużnikowi na stałe zaspokaja wszystkie jego bieżące potrzeby.

Prezydent wskazał też, że ZUS w orzeczeniu o zaliczeniu do osób niepełnosprawnych uznał skarżącego za całkowicie niezdolnego do pracy. Powiatowy Zespól ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. orzekł w dniu [...] listopada 2013r. znaczny stopień niepełnosprawności czasowo do [...] listopada 2018 r., a ponadto w pkt 1 wskazań orzekł, że skarżący może podjąć pracę na stanowisku przystosowanym lub w zakładzie pracy chronionej. Orzeczono również wskazania do korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji tj. z usług socjalnych, opiekuńczych, rehabilitacyjnych świadczonych przez różnego rodzaju instytucje, jak również orzeczono o konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Organ I instancji wskazał, że zasądzone świadczenie alimentacyjne nie było nigdy regulowane choćby w części, co świadczyło o braku woli ze strony skarżącego do zapewnienia dzieciom bieżącej egzystencji. Dłużnik nie podejmował prób rozwiązania swojej trudnej sytuacji materialnej w okresie kiedy był zdolny do podjęcia zatrudnienia Nie złożył też wniosku do sądu o uchylenie obowiązku alimentacyjnego w związku z pogarszającym się stanem zdrowia ani choćby o obniżenie kwoty zasądzonej renty alimentacyjnej. Ponadto z renty, która jest przyznana na stałe, dokonywane jest zajęcie na pokrycie wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń funduszu alimentacyjnego. Zadłużenie jest regularnie spłacane.

Analizując posiadane dokumenty, organ I instancji stwierdził, że skarżący jest na utrzymaniu matki, ponieważ to ona ponosi prawie wszystkie koszty utrzymania i życia, mimo, iż oświadczył, że prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe. Córki skarżącego usamodzielniły się i obecnie może on dokonać wszelkich starań by poprawić swoją sytuację finansową i spłacić powstałe przez lata zadłużenia. Niezrozumiałe jest w ocenie organu wypłacającego świadczenie z funduszu alimentacyjnego z jakiego powodu skarżący nie wnioskuje do Wójta Gminy T. o choćby częściowe umorzenie zadłużenia z tytułu spłaty zadłużenia. Organ ten może bowiem zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów umorzyć należności wypłacone osobom uprawnionym po spełnieniu ustawowych przesłanek.

W odwołaniu od opisanej wyżej decyzji dłużnik podniósł, że jest ona dla niego krzywdząca i bezzasadna.

Decyzją z [...] października 2015 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze – wskazując jako podstawę prawną art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a.– utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu organ II instancji wskazał, że w omawianej sprawie miał zastosowanie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, który ma charakter uznaniowy. Zdaniem Kolegium organ I instancji dysponował pełnym obrazem sytuacji w jakiej znajduje się dłużnik alimentacyjny i dokonał właściwej oceny zgromadzonego materiału.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu P.U. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości jako naruszającej prawo.

W uzasadnieniu podkreślił, że organ orzekając w sprawie umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek, ma obowiązek uwzględnić sytuację dochodową i rodzinna tego podmiotu. W załączeniu do skargi Skarżący przedłożył informacje wraz z aktualnymi wynikami badań – zaświadczenie lekarskie oraz fakturę za leki.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

W uzasadnieniu wyroku oddalającego skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wskazał, że miał na uwadze, iż w rozpoznawanej sprawie zapadło już uprzednio orzeczenie sądu administracyjnego – wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 11 grudnia 2014 r., sygn. akt IV SA/Po 506/14, uchylający wcześniejsze decyzje organów obu instancji – które stało się prawomocne. W konsekwencji – zgodnie z dyspozycją art. 153 p.p.s.a. – zarówno organy administracji rozpoznające ponownie tę sprawę, jak i Sąd I instancji, pozostawali związani oceną prawną oraz wskazaniami co do dalszego postępowania, wyrażonymi w tym wyroku.

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w tak zakreślonych granicach kognicji, Sąd doszedł do przekonania, że decyzja ta nie narusza prawa, gdyż organy obu instancji zastosowały się do oceny prawnej wyrażonej w powołanym wyroku oraz zrealizowały sformułowane w tym wyroku wytyczne co do dalszego postępowania. W konsekwencji organ II instancji zasadnie, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy decyzję organu I instancji odmawiającą skarżącemu umorzenia należności z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji w niniejszej sprawie stanowiły przepisy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, na czele z jej art. 30 ust. 2, który stanowi, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając jego sytuację dochodową i rodzinną.

Sąd podkreślił, że na sytuację dochodową wnioskującego bez wątpienia składa się stan zdrowotny danej osoby, bo tylko po jego uwzględnieniu można mówić o możliwościach zarobkowych wnioskodawcy. Przy ustalaniu możliwości zarobkowych i majątkowych bierze się pod uwagę nie tylko zarobki i dochody rzeczywiście uzyskiwane, lecz i te, które osoba zobowiązana do alimentacji mogłaby uzyskać przy dołożeniu należytej staranności oraz stosownie do swoich sił umysłowych i fizycznych. Powyższe oznacza, że umorzenie w całości lub w części należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu łącznie z odsetkami może być dokonane jedynie wówczas, gdy ocena całokształtu okoliczności dotyczących sytuacji finansowej i rodzinnej dłużnika pozwoli uznać, że wystąpiła szczególna sytuacja uprawniająca do wnioskowania o takiej potrzebie.

Sąd stwierdził, że zarówno organ I jak i II instancji wydając orzeczenia na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, a więc w warunkach uznania administracyjnego, wyczerpująco zebrały i wszechstronnie rozpatrzyły cały materiał dowodowy niezbędny do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i na tej podstawie dokonał prawidłowych ustaleń, co do okoliczności faktycznych istotnych dla jej rozstrzygnięcia. Ustalenia te Sąd w pełni podziela i czyni integralną częścią swoich ustaleń oraz podstawą dalszych rozważań.

Organy obu instancji przeprowadziły wszechstronną i wnikliwą analizę sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej skarżącego, zgodnie z wytycznymi WSA zawartymi w wydanym wcześniej wyroku. W szczególności organy uzupełniły materiał dowodowy w postaci oświadczenia matki skarżącego w zakresie jej dochodów i wydatków, do którego załączono decyzję ZUS, rachunki za media oraz wyciąg z rachunku bankowego o stanie konta. Ponadto organy wzięły pod uwagę przy rozpoznawaniu sprawy stan zdrowia skarżącego, wskazując, że jego sytuacja dochodowa i rodzinna jest trudna, zwłaszcza z uwagi na problemy zdrowotne. Jednak nie bez znaczenia jest w rozpoznawanej sprawie, że Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. orzekając w dniu [...] listopada 2013 r. znaczny stopień niepełnosprawności czasowo do [...] listopada 2018 r., orzekł, że skarżący może podjąć pracę na stanowisku przystosowanym lub w zakładzie pracy chronionej. Zebrany w sprawie materiał dowodowy jednoznacznie potwierdza, że skarżący jest na utrzymaniu matki pomimo jego odmiennego zdania w tym zakresie, ponieważ z zestawienia dochodów i wydatków skarżącego oraz jego matki wynika niezbicie, że to ona ponosi prawie wszystkie koszty utrzymania i życia. Skarżący nie wykazał również aby zasądzone świadczenie alimentacyjne było regulowane choćby w części, co świadczy o braku woli z jego strony, by zapewnić dzieciom właściwe warunki bieżącej egzystencji. Skarżący nie podejmował prób rozwiązania swojej trudnej sytuacji materialnej nawet wtedy kiedy był zdolny bez ograniczeń do podjęcia zatrudnienia.

Analiza niewadliwych ustaleń faktycznych poczynionych w sprawie przez organy obu instancji pokazuje, że trudna sytuacja finansowa skarżącego nie stanowi sytuacji szczególnej na tle innych osób zobowiązanych do alimentacji oraz do ponoszenia kosztów świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. Skarżący winien przy tym uwzględnić, że zobowiązania alimentacyjne rodziców wobec dzieci, w myśl art. 133 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r. poz. 788 ze zm.), mają charakter obligatoryjny. Natomiast wszelkie zwolnienia z tego obowiązku, w tym ewentualne umorzenia zaległych należności związanych z wypłatą świadczeń z funduszu alimentacyjnego, mają charakter wyjątkowy i jako takie powinny być interpretowane w sposób ścisły. W rozpatrywanej sprawie, jej okoliczności, stan faktyczny i prawny nie pozwoliły organom na uznanie, że takie wyjątkowe okoliczności zachodzą, a Sąd kontrolujący zaskarżone rozstrzygnięcia nie dopatrzył się w działaniu organów niedopuszczalnej arbitralności.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł P.U. domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy WSA w Poznaniu do ponownego rozpoznania oraz zasądzenia kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu, które nie zostały uiszczone w całości.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7 i 77 § 1 k.p.a., przez błędną ich wykładnię polegającą na nieprawidłowym ustaleniu stanu faktycznego z pominięciem mającej istotny wpływ na wynik sprawy okoliczności, że sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego pozwala mu na zwrot należności z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz brak wnikliwego i wszechstronnego rozważenia faktycznych możliwości finansowych skarżącego, które to uchybienia w konsekwencji spowodowały nieprawidłową ocenę w przedmiocie istnienia przesłanek pozwalających na przyjęcie, że po stronie skarżącego wystąpiła szczególna sytuacja uprawniająca do umorzenia w całości lub choćby w części należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718, dalej jako "p.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 powołanej ustawy przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.

Skarga kasacyjna pozbawiona jest usprawiedliwionych podstaw.

Sąd I instancji w pełni zaakceptował ustalenia faktyczne dokonane przez organy administracji rozpatrujące niniejszą sprawę, uznając, że wykonały one należycie wytyczne zawarte w wyroku WSA w Poznaniu z 11 grudnia 2014 r., sygn. akt IV SA/Po 506/14.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego dokonana przez sąd I instancji ocena stanu faktycznego sprawy jest w pełni trafna, zaś organy administracji nie naruszyły przepisów art. 7 i 77 § 1 k.p.a. Organy te szeroko i precyzyjnie przedstawiły w uzasadnieniach wydanych decyzji sytuację materialną i życiową skarżącego, opierając się zresztą na informacjach udzielonych w toku postępowania przez skarżącego. Uwzględniły zwłaszcza stan zdrowia skarżącego, nie kwestionując jego niezdolności do pracy. Organy wzięły także pod uwagę fakt udzielania skarżącemu pomocy przez jego matkę. W uzasadnieniach decyzji organów obu instancji, zgodnie z informacjami pochodzącymi od skarżącego, wskazano szczegółowo wysokość dochodów zarówno jego jak i jego matki, oraz wielkość ponoszonych przez nich wydatków.

Decyzja w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wydana na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2015 r. poz. 859 ze zm.) ma charakter uznaniowy.

Brak powołania w podstawie kasacyjnej zarzutu naruszenia prawa materialnego w postaci powyższego przepisu, uniemożliwia Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu, rozpoznającemu sprawę w granicach wyznaczonych przez podstawy kasacyjne, rozważenie tego, czy w sprawie uczyniono należyty użytek z uznania administracyjnego wynikającego z tego przepisu.

W tym stanie sprawy Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną na podstawie art. 184 p.p.s.a.

O wynagrodzeniu należnym adwokatowi ustanowionemu dla skarżącego z urzędu orzeknie referendarz wojewódzkiego sądu administracyjnego na podstawie

art. 258 § 2 pkt 8 p.p.s.a.