Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący S WSA Ewa Michna (spr.) Sędziowie WSA Renata Czeluśniak WSA Bogusław Wolas po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 29 sierpnia 2024 r. sprawy ze skargi S. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 23 kwietnia 2024 r., nr SKO.ŚR/4111/305/2024 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji; I. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie na rzecz skarżącego S. S. 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Decyzją z 15 lutego 2024 r. Prezydent Miasta Krakowa odmówił skarżącemu (S. S.) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad żoną (O. S.).

Organ ustalił, że ze względu na stan zdrowia żona skarżącego wymagała stałej pomocy i wsparcia w czynnościach pielęgnacyjnych i gospodarczych - nie była w stanie funkcjonować samodzielnie. Jednakże w sprawie nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz.U. z 2024 r., poz. 323) - dalej: "u.ś.r.", niepełnosprawność żony skarżącego istniała od – "nie da się ustalić", a znaczny stopień niepełnosprawności datował się od 23 stycznia 2023 r. Ponadto skarżący pozostawał w związku małżeńskim, a więc zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym nie ciążył na nim obowiązek alimentacyjny w stosunku do małżonka. Fakt ten zgodnie z art. 17 ust 5 u.ś.r. stanowił negatywną przesłankę do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Stwierdzono, że są inne osoby, na których ciąży obowiązek alimentacyjny – wymagająca opieki posiadała syna, przy czym syn ten, co przyznawał organ, przebywał wraz z rodziną na Ukrainie i nie miał możliwości udzielenia wsparcia w opiece nad matką. Ostatnią aktywnością zawodową skarżącego była praca na Ukrainie w 2022 r. Zgodnie z wykładnią art. 17 ust. 1 u.ś.r. zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna musiało być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą.

W odwołaniu skarżący podniósł zarzut naruszenia art. 17 ust. 1b oraz art. 17 ust.5 pkt 2a u.ś.r.

Decyzją z 23 kwietnia 2024 r Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

Kolegium wyjaśniło, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie dawał podstawy do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia w sytuacji pozostawania w związku małżeńskim opiekuna z osobą wymagającą opieki. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym ugruntowany jest pogląd, zgodnie z którym małżonek należy do kręgu osób, na których ciąży powinność o cechach obowiązku alimentacyjnego, z istnieniem którego łączy się prawo do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W niniejszej sprawie należy uznać, że na skarżącym ciąży powinność o cechach obowiązku alimentacyjnego względem jego żony.

W ocenie Kolegium również przesłanka określona w art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie powinna być uwzględniona w niniejszej sprawie. W związku bowiem z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., K 38/13 w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności i w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonać z pominięciem tego kryterium.

Ustalono, że żona skarżącego jest obywatelką Ukrainy, która przyjechała ze skarżącym do Polski w październiku 2022 r. Na Ukrainie pozostał jej syn wraz z rodziną. Zgodnie z oświadczeniem skarżącego z 2 listopada 2023 r. syn "mieszka na Ukrainie i nie jest w stanie przyjechać i pomóc, jest bez pracy w czasie wojny". Skarżący oświadczył też, że ostatnio pracował na Ukrainie rok temu, nie posiada żadnych dokumentów i nie jest obecnie nigdzie zatrudniony

Orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Nowym Sączu z 23 marca 2023 r. - wydanym do dnia 31 marca 2026 r., zaliczono żoną skarżącego do znacznego stopnia niepełnosprawności. W orzeczeniu wskazano, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 23 stycznia 2023 r., natomiast nie można ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność.

Na podstawie wywiadu środowiskowego ustalono, że żona skarżącego choruje przewlekle od wielu lat, 6 lat temu przeszła operację kręgosłupa, po której nie odzyskała sprawności. Ze względu na paraliż dolnej części ciała ma znacznie ograniczone możliwości poruszania się, wymaga pomocy osób drugich przy codziennych czynnościach, tj. wstawaniu z łóżka, poruszaniu się w obrębie mieszkania i poza nim, przygotowaniu i podawaniu posiłków, korzystaniu z toalety, ubieraniu się i wszystkie inne czynnościach samoobsługowe. Ze względu na powyższe wymaga ona całodobowego towarzyszenia i opieki drugiej osoby, którą sprawuje jej mąż. Czynności związane ze sprawowaniem opieki nad żoną zajmują skarżącemu łącznie około 8 godzin.

Mając powyższe na uwadze Kolegium doszło do wniosku, że ustalone w toku postępowania czynności nie świadczą o konieczności rezygnacji z zatrudnienia czy też uzasadniają niepodejmowania pracy. Czynności te wynikają z obowiązków jakie z racji więzi rodzinnych obciążają członków rodziny, co wynika również z kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Natomiast opieka w rozumieniu zgodnym z ustawą, musi być stała lub długoterminowa, a wykonywane czynności winny mieć charakter wyjątkowy. W niniejszej sprawie brak związku przyczynowo-skutkowego między rezygnacją z zatrudnienia, a sprawowaną opieką, bowiem skarżący przebywając na Ukrainie był w stanie pogodzić pracę z opieką nad żoną.

W świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r., posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności nie stanowi wyłącznej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, zwłaszcza, że opieka - zgodne z oświadczeniami skarżącego - sprawowana jest przez część doby - a więc nie całodobowo, a dodatkowo jej zakres - ustalony w toku postępowania - nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia czy niepodejmowania pracy.

Na koniec Kolegium dodało, że w świetle aktualnego brzmienia art. 17 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie może być przyznane z uwagi na wiek wymagającej opieki - przekroczony 18 rok życia.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący wniósł o uchylenie decyzji Kolegium oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, a nadto o zasądzenie od organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

Decyzji Kolegium skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego:

1. przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. przez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji;

2. art.63 ust. 1 i 2 ustaw y z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. poz. 1429 z późn. zm.) dalej "u.ś.w." przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że przepisy te umożliwiają dalsze prowadzenie postępowania w sprawach dotyczących świadczenia pielęgnacyjnego jedynie na "nowych zasadach" po dniu wejścia w życie ww. ustawy, podczas gdy prawidłowa wykładnia tych przepisów nakazuje przyjąć, że wszystkie wszczęte przed końcem 2023 r. sprawy dotyczące świadczenia pielęgnacyjnego, w których istnieje możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w okresie przed końcem 2023 r. mogą zostać skutecznie zakończone na podstawie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do końca 2023 r. Tym samym, Kolegium – mając na uwadze art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzemieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r.

W odpowiedzi Kolegium wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując argumentacja zawartą w uzasadnieniu zaskrzonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje.

Skarga została uwzględniona ponieważ organy dokonały dowolnej oceny braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącego z zatrudnienia, a koniecznością opieki nad żoną.

Na wstępie Sąd zaznacza, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu mającym zastosowanie w niniejszej sprawie, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami:

konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie z kolei z art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Jednocześnie, zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wyraźnie więc wskazał, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym.

W ocenie Sądu, słuszne było stanowisko Kolegium, zgodnie z którym, w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. W wyroku tym wskazano bowiem, że art. 17 ust. 1b cyt. ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Tym samym w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 cyt. ustawy, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. W odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego trzeba dokonywać zatem z pominięciem tego kryterium.

Wobec powyższego, Kolegium prawidłowo uznało, że moment powstania niepełnosprawności nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wobec czego brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego tylko z tego powodu, że nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b cyt. ustawy.

Odnosząc się natomiast do pozostałych okoliczności sprawy to niezrozumiałym jest zarzut organów, że skoro skarżący przybył z terenu Ukrainy w 2022 r. i tam miała miejsce jego ostatnia aktywność zawodowa, to niepodejmowanie zatrudnienia w Polsce nie ma związku przyczynowego z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną żoną. W tym kontekście Sąd zwraca uwagę, że sądy administracyjne wielokrotnie powtarzają w swoim orzecznictwie, że art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie zakreśla żadnych ram czasowych co do wykazania rezygnacji z zatrudnienia (czy też jego niepodejmowania) z powodu konieczności sprawowania opieki. Jest to świadczenie przyznawane na wniosek i to od wnioskodawcy zależy, czy i w jakim czasie po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia wystąpi on o to świadczenie. W judykaturze akcentuje się, że nie ma podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu, w którym chce wystąpić z wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia (zob. wyrok WSA w Gdańsku z 17 lipca 2024 r., II SA/Gd 380/24 i powołany tamże wyrok WSA w Łodzi z 24 czerwca 2020 r. II SA/Łd 218/20, a także inne wyroki powołane w wyroku WSA w Olsztynie z 30 stycznia 2024 r., II SA/Ol 912/23 tj. wyroki NSA: z 18 sierpnia 2022 r., I OSK 1939/21, oraz z 14 września 2022 r., I OSK 2095/21, a także wyrok WSA w Gdańsku z 13 maja 2021 r., III SA/Gd 190/21). Reasumując, istotne jest więc ustalenie, czy w dniu złożenia wniosku o świadczenie pielęgnacyjne skarżący spełniał ustawowe przesłanki do jego przyznania. Ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. powinna być bowiem zawsze dokonywana jako aktualna, tj. odnosząca się do czasu, w którym skarżący wystąpił o przyznanie świadczenia, co w niniejszej sprawie nastąpiło w dniu 11 kwietnia 2023 r. oraz do daty orzekania (co nastąpi dopiero w przyszłości, po ponownym przeprowadzeniu postępowania)

Sąd zaznacza przy tym, że z uwagi na upływ czas organy, teoretycznie mogą ustalić w ponownym postępowaniu, że pomiędzy datą złożenia wniosku przez skarżącego, a datą orzekania – nastąpiły tego typu zmiany w zakresie sprawowanej opieki, że przyznanie prawa do świadczenia zostanie ograniczone czasowo. Jednakże uzasadnienie w tym zakresie powinno spełniać standardy wymagane przez

art. 107 § 3 k.p.a. tzn. wskazywać przede wszystkim fakty, które organ uznał za udowodnione, dowody, na których się oparł, oraz przyczyny, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej.

W rozpatrywanej sprawie, jak wynika z akt, skarżący i jego niepełnosprawna żona zamieszkują w K. (po przeniesieniu się z K.), a ich syn z rodziną nadal przebywa w Ukrainie. Faktem niewymagającym dowodu jest, że kraj ten znajduje się w stanie wojny i zasadniczo, nie jest możliwe ani udzielanie pomocy finansowej z tego terenu, ani też opuszczenie granic Ukrainy przez mężczyzn z wieku poborowym. Powoływanie się więc na możliwość udzielenia pomocy przez syna przebywającego w Ukrainie, w ocenie Sądu, świadczy o naruszeniu przede wszystkim art. 80 k.p.a. Organy argumentowały bowiem tak, jakby nie było im wiadomo, że Ukraińcy w wieku poborowym przede wszystkim biorą udział w obronie swojej ojczyzny, a poza tym znacznie utrudnione jest przesyłanie z Ukrainy do Polski jakichkolwiek środków finansowych na wspomaganie członków rodziny (niezależnie od faktu, czy syn skarżącego pracuje zawodowo i uzyskuje dochody).

O dowolności oceny można mówić w przypadku uzyskania wniosków niewynikających w sposób logiczny ze zgromadzonego materiału dowodowego lub pominięciu określonych dokumentów lub dowodów jako niezdatnych do poparcia przyjętej z góry tezy (por. wyrok NSA 16 lipca 2020 r., II OSK 837/20).

Jednocześnie Sąd zwraca uwagę, że wywiad środowiskowy był przeprowadzany dwukrotnie (w K. i w K.), przy czym pracownik socjalny wskazał, że m.in. skarżący organizuje żonie "leczenie" – w aktach poza orzeczeniem o niepełnosprawności, nie ma jednak jakiejkolwiek dokumentacji lekarskiej poświadczającej stopień samodzielności zony skarżącego. Ma to o tyle znaczenie, że sam fakt bycia niepełnosprawną osobą w stopniu znacznym, nie oznacza, że zakres koniecznej opieki nad taką osobą wyklucza podjęcie zatrudnienia przez opiekuna. Jak wskazują sądy administracyjne osoba ubiegająca się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego powinna sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w wymiarze, który obiektywnie zmusza ją do rezygnacji z dotychczasowego zatrudnienia, bądź wyklucza możliwość podjęcia zatrudnienia (lub innej pracy zarobkowej). Istotna jest tu również ocena, czy zakres sprawowanej

opieki wypełnia ustawowe przesłanki, warunkujące ustalenie tego prawa i stwierdzenie związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką a możliwością pogodzenia jej z pracą zarobkową. Podkreślenia wymaga, że okoliczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia oraz brak możliwości jego podjęcia powinny być oceniane na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie wnioskowanej pomocy.

W ponownym postępowaniu organy wezwą skarżącego, skoro deklaruje organizowanie procesu leczenia swojej żony, o dokumentację medyczną potwierdzającą zakres koniecznego wsparcia przez opiekuna.

Odnosząc się natomiast do zarzutów dotyczących błędnego stosowania art. 63 ust. 1 i 2 u.ś.w. to Sąd zauważa, że sprawa powinna być rozpoznana przez organ na podstawie przepisów u.ś.r. obowiązujących do 31 grudnia 2023 r. Z uwagi na użyte w przepisie sformułowanie "powstania prawa", a nie "ustalenia prawa" konieczne jest zastosowanie przepisów dotychczasowych, mimo braku wydania decyzji przed dniem 31 grudnia 2023 r. Dotychczasowe przepisy należy zatem stosować w odniesieniu do wnioskodawców, którzy złożyli wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przed dniem 31 grudnia 2023 r. oraz spełniają określone w ustawie przesłanki jego przyznania. Wskazać należy, że to czy skarżący je spełnia należy już do istoty sprawy, która, jak wyżej wskazano, nie została prawidłowo rozstrzygnięta.

Mając na względzie powyższe, Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem ww. przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć wpływ na treść decyzji. W ponownym postępowaniu organy będą związane stanowiskiem Sądu wyrażonym w niniejszym wyroku zgodnie z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm.).

Mając na względzie powyższe, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji wyroku (pkt I). Strona była reprezentowana przez adwokata, a więc Sąd zasądził w pkt II wyroku od organu 480 zł kosztów zastępstwa procesowego zgodnie z §14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1964 z późn. zm.)