Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Grzegorz Rząsa (spr.), Sędziowie sędzia WSA Kaja Angerman, sędzia WSA Tomasz Wykowski, Protokolant ref. Magdalena Dębska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 stycznia 2019 r. sprawy ze skargi L. Z. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] kwietnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej oraz osoby represjonowanej z powodów politycznych oddala skargę

I. Przedmiotem skargi jest decyzja Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (dalej: "Prezes IPN") nr [...] z dnia [...] kwietnia 2018 r. o odmowie potwierdzenia, że L. Z. (dalej: "skarżący" lub "wnioskodawca") spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (Dz.U. z 2015 r., poz. 693 ze zm., dalej: "ustawa o działaczach opozycji").

II. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy.

II.1. Wnioskiem z dnia [...] października 2017 r. L. Z. zwrócił się do Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu o wydanie decyzji administracyjnej w sprawie spełnienia warunków, o których mowa w art. 4 ustawy o działaczach opozycji.

II.2. Wskazaną na wstępie decyzją z [...] kwietnia 2018 r. Prezes IPN odmówił potwierdzenia, że skarżący spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ustawy o działaczach opozycji. Organ wskazał w uzasadnieniu do tej decyzji, że w wyniku przeprowadzonej kwerendy w zasobie archiwalnym IPN odnaleziono m.in. następujące dokumenty dotyczące wnioskodawcy: 1) kartotekę ewidencyjną funkcjonariuszy MO i SB WUSW w [...] o sygn. [...]; 2) akta personalne i kartotekę funkcjonariusza SB L. Z., s. M., ur. [...] lipca 1948 r., o sygn. [...]. Prezes IPN przywołał art. 4 ustawy o działaczach opozycji oraz stwierdził, że w świetle preambuły ustawy o działaczach opozycji uprawnienia przewidziane w tej ustawie skierowane są do tych obywateli Polski, którzy w latach 1956-1989 z narażeniem własnego życia, wolności, majątku lub praw pracowniczych angażowali się w działalność antykomunistyczną zmierzającą do odzyskania suwerenności i niepodległości Ojczyzny lub byli z tych powodów represjonowani. W związku z powyższym należy uznać, że Status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych jest uprawnieniem szczególnym, przeznaczonym dla osób nielicznych, wyróżniających się niezwykłą postawą patriotyczną, działających na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości. Z przepisu art. 4 pkt 1 ustawy o działaczach opozycji wynika natomiast, że ciężar udowodnienia czynnego wspierania osób lub organizacji działających na rzecz niepodległości i suwerenności Polski lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce spoczywa na wnioskodawcy. Jeżeli z tezą występuje strona, wnosząc o przyznanie jej określonego uprawnienia, to na niej spoczywa ciężar przedstawienia dowodów spełnienia kryteriów prawnych wymaganych do uzyskania tego uprawnienia. Z art. 4 pkt 1 ustawy o działaczach opozycji wynika również, że dla spełnienia przesłanek określonych w tym przepisie nie jest wystarczające jakiekolwiek wspieranie osoby działającej na rzecz niepodległości Państwa Polskiego. Warunkiem wydania decyzji pozytywnej jest przedłożenie dowodów wskazujących na konkretne czyny mające na celu wsparcie osób lub organizacji działających na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Z kartoteki ewidencyjnej funkcjonariuszy MO i SB WUSW w [...] o sygn. [...] oraz z akt personalnych i kartoteki funkcjonariusza SB L. Z. wynika następujący przebieg służby wnioskodawcy ;w organach bezpieczeństwa państwa:

- [...] sierpnia 1971 r. - przyjęcie wnioskodawcy do służby na okres przygotowawczy na stanowisko inspektora operacyjnego SB KMMO w [...],

- [...] listopada 1973 r. - zaliczenie wnioskodawcy w nieetatowy stan słuchaczy kursu SB przy W. [...] z dniem [...] października 1973 r.,

- [...] czerwca 1974 r. - po ukończeniu kursu słuchaczy powrót wnioskodawcy do jednostki macierzystej,

- [...] sierpnia 1974 r. - mianowanie wnioskodawcy funkcjonariuszem stałym z dniem [...] sierpnia 1974 r.,

- [...] maja 1975 r. - dyspoz. KWMO [...],

- [...] września 1976 r. - kontroler grupy operacyjnej "[...]" [...] Wydz. "[...]",

- [...] luty 1978 r. - starszy kontroler grupy "[...]" w [...], Wydz. "[...]" SB [...][...],

- [...] czerwca 1980 r. - starszy referent tech. operac. z dniem [...] maja 1980 r.,

- [...] kwietnia 1981 r. - starszy ref. operac.,

- [...] kwietnia 1981 r. inspektor Wydz. [...] SB,

- [...] maja 1981 r. - [...] lutego 1983 r. - inspektor grupy operacyjnej Wydz. [...] SB w

[...].

Ponadto w aktach personalnych funkcjonariusza L. Z. znajduje się podanie wnioskodawcy do komendanta wojewódzkiej milicji obywatelskiej z [...] sierpnia 1971 r. o przyjęcie do służby w organach bezpieczeństwa państwa. Wnioskodawca w 1980 r. i 1983 r. składał dwie prośby o zwolnienie z pracy w organach SB i MO, powodem tej decyzji (jak wskazał sam wnioskodawca w piśmie z dnia [...] lutego 2017 r.) była polityka kadrowa oraz brak porozumienia z przełożonymi, określonymi jako "reprezentujący organy SB", wnioskodawca m.in. odmówił fałszowania dokumentów operacyjnych. W dniu [...] lutego 1983 r. Komendant Wojewódzki MO w K. podpisał kartę zwolnienia z dnia [...] lutego 1983 r. W dniu [...] lutego 1983 r. Pan L. Z. został zwolniony ze służby na podstawie art. 65 ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o służbie funkcjonariuszy MO. Bezspornie L. Z. w okresie od dnia [...] sierpnia 1971 r. do dnia [...] lutego 1983 r. był funkcjonariuszem organów bezpieczeństwa państwa, zatem nie spełnia warunków, o których mowa w art. 4 ustawy o działaczach opozycji. Zdaniem Prezesa IPN, wnioskodawca nie udokumentował, że w trakcie pełnienia służby w organach bezpieczeństwa państwa tj. w okresie od dnia [...] sierpnia 1971 r. do dnia [...] lutego 1983 r. czynnie wspierał osoby lub organizacje działające na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Odnalezione w zasobach archiwalnych IPN dokumenty nie są wystarczające do wydania wnioskodawcy decyzji potwierdzającej okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia. Wynika z nich jedynie, iż wnioskodawca nie był zwolennikiem ani przeciwnikiem "Solidarności". Jednak w żadnym z dokumentów pochodzącym z akt osobowych funkcjonariusza ani z dokumentów odnalezionych w zasobach IPN nie ma informacji, aby L. Z. będąc funkcjonariuszem organów bezpieczeństwa państwa udzielał bez wiedzy przełożonych pomocy osobom działającym na rzecz niepodległości Państwa Polskiego. Prezes IPN wskazał, że nie kwestionuje, że wnioskodawca był przeciwnikiem rozwiązywania problemów przy użyciu siły oraz, że nie brał udziału w operacjach stanu wojennego związanych z zatrzymaniami i interweniowaniem działaczy "Solidarności", jak również, że krytycznie oceniał niektóre działania SB, jednakże istotą prowadzonego postępowania na gruncie niniejszej sprawy było ustalenie, czy w okresie kiedy L. Z. był funkcjonariuszem organów bezpieczeństwa państwa bez wiedzy przełożonych czynnie wspierał osoby lub organizacje działające na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce, tym samym czy spełnił kryteria, o których mowa w art. 4 pkt 1 ustawy o działaczach opozycji. Natomiast w świetle art. 4 pkt 1 ustawy o działaczach opozycji w postępowaniu tym organ nie jest uprawniony do prowadzenia postępowania dowodowego mającego na celu ustalenie i sporządzenie opinii co do szczegółowego przebiegu służby wnioskodawcy w organach bezpieczeństwa państwa ani tego czy toczyły się wobec wnioskodawcy śledztwo za udział w stanie wojennym. Do organu nie należy także ocena, czy zastosowane przez ustawodawcę kryteria nie są zbyt surowe, lub czy nie eliminują z kręgu beneficjentów ustawy osoby, które np. prowadziły działalność opozycyjną.

III.1. W skardze na decyzję Prezesa IPN wnioskodawca oświadczył, że rozumie, iż pracownicy SB i innych służb siłowych są grupą zdegradowaną walczącą z opozycją. Stąd trudno zaliczyć go do opozycjonistów. Jednak swoimi poglądami i opiniami skarżący naraził się na nieprzychylny stosunek przełożonych. Przełożonych zaniepokoił stosunek wnioskodawcy do konfliktów społecznych jakie rozlewały się po kraju, szczególnie sprzyjanie "Solidarności" i utrzymywanie kontaktów z Przewodniczącym R. panem F.. Dalej skarżący stwierdził, że: "Mleko się rozlało gdy negowałem współpracę z ówczesnym Związkiem Radzieckim. Decyzją przełożonych zostałem całkowicie wyłączony i zawieszony w czynnościach służbowych. Konsekwencje jakie mnie spotkały to reperkusje służbowe naciski bym fałszował dokumentację operacyjną z czym się nie zgodziłem co pogorszyło już tak nienajlepszą moją sytuację w Wydziale. Również koledzy odwrócili się ode mnie stałem się osobą niepożądaną wrogo ustosunkowaną do PZPR i polityki ówczesnych włodarzy Państwa Polskiego i lokalnych działaczy partyjnych zawłaszczających sobie prawo do dóbr reglamentowanych". Skarżący podniósł, że dotykał go "mobbing przełożonych i kolegów jakoż, że moim miejscem pracy stał się korytarz [...] W [...], nękanie mnie dyscyplinarnym zwolnieniem i innymi przykrymi naciskami jako osobę niepożądaną". Nie mając innego wyjścia, skarżący zdecydował się na odejście z pracy w organach Służby Bezpieczeństwa. Skarżący wskazał, że odmówiono mu pracy w TVP [...], Urzędzie Wojewódzkim w [...], Urzędzie Rejonowym w [...], PKO [...], Urzędzie Skarbowym w [...] i kilka innych instytucji państwowych i publicznych. Skarżący starał się też bezskutecznie o przyjęcie do nowo formowanych służb policyjnych i wojskowych. Dalej skarżący stwierdził, że "Tu nasuwa się pytanie czy byli dawni opozycjoniści a może tylko doradcy Solidarności układający się ze stroną rządową to faktycznie opozycja czy tylko zwyczajni karierowicze idący z byłymi przeciwnikami po władzę. Bo na fikcyjnych przemianach właśnie ci pudrowani opozycjoniści i elita polityczna, gospodarcza i finansowa kraju najbardziej skorzystała na przemianach ustrojowych a stracili robotnicy i szeregowi pracownicy służb mundurowych". Skarżący wskazał, również, że zmuszony był przyjąć pracę niewykwalifikowana robotnika najpierw na bramie z przepustkami a później na dole pod ziemią jako robotnik transportowy. W efekcie tego stracił zdrowie, otarł się nawet o śmierć, nie wspominając o tym, że utracił zarobki i to znacząco. Skarżący zwrócił również uwagę na obniżenie jego emerytury oraz aktualne problemy finansowe i rodzinne.

III.2. W odpowiedzi na skargę Prezes IPN wniósł o jej oddalenie.

IV. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

IV.1. Skarga jest bezzasadna i podlega oddaleniu (art. 151 p.p.s.a.).

IV.2. Zgodnie z art. 4 pkt 1 ustawy o działaczach opozycji, status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych przysługuje osobie, która nie była pracownikiem, funkcjonariuszem lub żołnierzem organów bezpieczeństwa państwa, chyba że przedłoży dowody, że przed dniem [...] lipca 1990 r., bez wiedzy przełożonych, czynnie wspierała osoby lub organizacje działające na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. O tym, czy osoba ubiegająca się o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ustawy o działaczach opozycji, orzeka w drodze decyzji administracyjnej Prezes IPN (art. 5 ust. 1 ustawy o działaczach opozycji). Uzyskanie pozytywnej decyzji Prezesa IPN jest jednym z warunków koniecznych do wystąpienia przez zainteresowanego do Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych o potwierdzenie w drodze decyzji, że osoba ta posiada status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych (art. 5 ust. 1 oraz ust. 3 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji). Z kolei wspomniana decyzja Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych umożliwia ubieganie się przez zainteresowanego o prawo do świadczenia pieniężnego i pomocy pieniężnej (art. 7 -10 ustawy o działaczach opozycji). W istocie rzeczy, wydanie przez Prezesa IPN decyzji odmownej na podstawie art. 4 ustawy o działaczach opozycji uniemożliwia zainteresowanemu nabycie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych, nawet w sytuacji, w której spełnione są przesłanki pozytywne z art. 2 lub art. 3 ustawy o działaczach opozycji. Podkreślenie tego dwuetapowego trybu prowadzącego do stwierdzenia przez Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, że dana osoba posiada status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych, było w niniejszej sprawie konieczne, albowiem skarżący w toku postępowania administracyjnego, a także w postępowaniu przed sądem twierdził, że jest osobą represjonowaną w rozumieniu art. 3 ustawy o działaczach opozycji. Tymczasem Prezes IPN nie był uprawniony do oceny tych przesłanek. Zadaniem Prezesa IPN było wyłącznie ustalenie, czy w sprawie nie zachodzi jedna z okoliczności wskazanych w art. 4 ustawy o działaczach opozycji. Mając na uwadze taki zakres kognicji Prezesa IPN należy stwierdzić, że Prezes IPN wykazał, że wobec skarżącego zachodzą negatywne przesłanki z art. 4 pkt 1 ustawy o działaczach opozycji. Otóż nie jest zagadnieniem spornym, a nadto znajduje to potwierdzenie w aktach administracyjnych, że skarżący w latach 1971 – 1983 był funkcjonariuszem Służby Bezpieczeństwa (pełna kopia akt osobowych znajduje się na płycie CD). Lege non distinguente, nie ma tutaj znaczenia zakres zadań realizowanych przez danego funkcjonariusza aparatu bezpieczeństwa w okresie służby, a w szczególności art. 4 pkt 1 ustawy o działaczach opozycji nie wymaga, aby w ramach wykonywanych zadań dany funkcjonariusz zwalczał opozycję, a tym bardziej, aby funkcjonariusz taki dopuszczał się wobec działaczy opozycji działań, o których mowa w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz.U. z 2018 r. poz. 2032). Dla wydania decyzji odmownej w oparciu o art. 4 pkt 1 ustawy o działaczach opozycji wystarczający jest sam fakt bycia pracownikiem, funkcjonariuszem lub żołnierzem organów bezpieczeństwa państwa. Równocześnie ustawodawca przewidział wyjątek od tej zasady (zwrot: "chyba, że"). Chodzi mianowicie o przypadek, gdy funkcjonariusz, przed dniem [...] lipca 1990 r., bez wiedzy przełożonych, czynnie wspierał osoby lub organizacje działające na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Jako norma wyjątkowa przepis ten musi być interpretowany ściśle (exceptiones non sunt extendendae). Za ścisłą wykładnią wspomnianego wyjątku przemawia również cel ustawy o działaczach opozycji. Celem tym jest zapewnienie pomocy finansowej dla osób, które w latach 1956-1989 z narażeniem własnego życia, wolności, majątku lub praw pracowniczych angażowali się w działalność antykomunistyczną zmierzającą do odzyskania suwerenności i niepodległości Ojczyzny lub byli z tych powodów represjonowani. Jest oczywiste, że celem tej ustawy nie jest zapewnienie wsparcia funkcjonariuszom komunistycznego aparatu bezpieczeństwa, czyli aparatu, którego głównym celem była ochrona komunistycznego systemu władzy. Należy dodać, że ustawodawca jednoznacznie rozstrzygnął, że to wnioskodawca ma przedstawić dowody na czynne wspieranie opozycji (verba legis: "chyba, że przedłoży dowody"). Skarżący takich dowodów nie zaoferował. Co więcej, już w świetle samych twierdzeń skarżącego jest oczywiste, że nie podejmował on działań, które można zakwalifikować jako czynne wspieranie, bez wiedzy przełożonych, osób lub organizacji działających na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. W szczególności takim działaniem nie jest rzekome kontestowanie przez skarżącego niektórych poczynań ówczesnej władzy czy też utrzymywanie kontaktów z działaczem "Solidarności". Uzupełniająco można tylko dodać, że znane są nieliczne przypadki funkcjonariuszy służby bezpieczeństwa, którzy rzeczywiście w sposób czynny wspierali opozycję, za które to działania ponieśli zresztą surową odpowiedzialność karną (zob. np. przypadek Adama Hodysza opisywany m. in. w pracy S. Cenckiewicza, "Oczami bezpieki. Szkice i materiały z dziejów aparatu bezpieczeństwa PRL, Łomianki 2014, s. 389-390). Poza zakresem sprawy rozpoznawanej na podstawie art. 4 ustawy o działaczach opozycji jest natomiast to, czy skarżący był osobą represjonowaną w rozumieniu art. 3 ustawy o działaczach opozycji. Natomiast w aspekcie zastosowania art. 4 tej ustawy można dodać, że analiza akt osobowych skarżącego nie daje podstaw do przyjęcia, aby podstawą rozwiązania stosunku służbowego ze skarżącym było czynne wspieranie przez niego opozycji. W szczególności rozwiązanie to nastąpiło w trybie art. 65 ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o służbie funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej (Dz. U. z 1973, Nr 23, poz. 136), czyli na własną prośbę funkcjonariusza. Akta te dowodzą, że w ostaniem okresie pracy wnioskodawcy w strukturach SB dochodziło do nieporozumień między skarżącym a lokalnymi przedstawicielami władzy. Okoliczności te nie wypełniają jednak przesłanek wskazanych w art. 4 pkt 1 in fine ustawy o działaczach opozycji.

IV.3. Mając powyższe na uwadze, orzeczono jak w sentencji.