Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Miron po rozpoznaniu w dniu 8 maja 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Z.J. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 marca 2015 r., sygn. akt IV SA/Wa 2392/14 odmawiające przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi Z.J. na decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] września 2014 r., znak: [...] w przedmiocie wymeldowania z pobytu stałego postanowił: oddalić zażalenie.

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 24 marca 2015 r., sygn. akt IV SA/Wa 2392/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił Z.J. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Z.J. na decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] września 2014 r. znak: [...] w przedmiocie wymeldowania z pobytu stałego postanawia.

W uzasadnieniu orzeczenia Sąd I instancji wskazał, iż Z.J. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym majątku i dochodach Z.J. podał, że w gospodarstwie domowym pozostaje wraz z żoną. Małżonkowie utrzymują się z emerytur w kwotach 1.820 zł oraz 1.609 zł. Wedle przedstawionego przez skarżącego zestawienia miesięcznych wydatków: koszty opłat czynszowych i eksploatacyjnych za mieszkanie wynoszą 800 zł, opłata za garaż 100 zł, wyżywienie dla dwóch osób 1.800 zł, leki dla niego 400 zł, dla żony 100 zł, środki czystości i higieny osobistej 100 zł, ubranie i obuwie 50 zł, telefon 100 zł.

Pismem z dnia 2 stycznia 2015 r. wezwano skarżącego do złożenia dokumentów źródłowych potwierdzających jego stan majątkowy i dochody, to jest: a) wyciągów z rachunków bankowych; b) dokumentu potwierdzającego wysokość emerytury skarżącego i jego żony; c) udokumentowania, za pomocą kopii faktur i rachunków, wydatków ponoszonych miesięcznie na konieczne utrzymanie (m.in. utrzymanie mieszkania, zakup żywności, odzieży, środków czystości, leków oraz inne potrzeby).

Skarżący w odpowiedzi na wezwanie nadesłał do Sądu m.in. zestawienie operacji na rachunku bankowym w okresie od 6 października 2014 do 28 stycznia 2015 r. (zestawienie operacji na rachunku bankowym żony złożono do akt sprawy sygn. IV SA/Wa 2391/14).

Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 2 lutego 2015 r. odmówił Z.J. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Odpis postanowienia doręczono stronie w dniu 24 lutego 2015 r.

W dniu 3 marca 2015 r. skarżący złożył sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie rozpoznając wniosek wskazał, że generalną zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Zgodnie bowiem z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270, dalej jako "p.p.s.a.") strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Stąd też każda osoba wszczynająca postępowanie przed sądem administracyjnym powinna liczyć się z wydatkami na ten cel. Stosownie do treści art. 246 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy przysługuje osobie fizycznej w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), zaś w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Sąd pierwszej instancji zaznaczył, że skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Przedmiotowy wniosek należałoby zatem uwzględnić, jeżeli wykazane przez Z.J. stan rodziny, dochodowy i majątkowy uprawniałyby do twierdzenia, że bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu siebie i żony nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Ustalenie, czy zachodzi taka sytuacja wymaga określenia relacji kosztów postępowania w sprawie wszczętej skargami Z.J. i A.J. na decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] września 2014 r. Sąd pierwszej instancji wyjaśnił, iż wpis od skargi na powołaną decyzję należny od każdego ze skarżących wynosi po 100 zł. W świetle art. 233 p.p.s.a. jest to najniższy dopuszczalny wpis w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Także wysokość innych opłat sądowych, ewentualnie należnych w toku postępowania przed Sądem, jak opłata kancelaryjna za sporządzenie uzasadnienia wyroku i jego doręczenie, czy wpis od skargi kasacyjnej, jednorazowo nie przekroczy wskazanej powyżej kwoty. Co istotne, ewentualne uiszczenie wymienionych opłat sądowych nie będzie wiązać się z koniecznością jednorazowego wygospodarowania niezbędnych do tego środków. Poniesienie przez stronę wydatków ze wskazanych tytułów jest bowiem rozłożone w czasie. W ocenie Sądu pierwszej instancji przy tak kształtującej się wielkości opłat sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] września 2014 r., nie ma podstaw do przyjęcia, że możliwości płatnicze Państwa J., nie pozwalają im na poniesienie pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznym otrzymaniu. Otóż, obydwoje skarżący uzyskują regularny dochód ze świadczeń emerytalnych. Z nadesłanych zestawień operacji na rachunkach bankowych wynika, że podane przez wnioskujących kwoty otrzymywanych świadczeń są wielkościami netto. Łączna kwota miesięcznych wpływów do budżetu domowego Państwa J. wynosi zatem 3.430,57 zł. Wprawdzie z przedstawionego przez stronę zestawienia wydatków w istocie wynika, że w całości pochłaniają one dochód małżonków, jednakże po pierwsze, analiza zestawień operacji na rachunkach bankowych Z.J. i A.J. wskazuje, że w ramach środków pozostających do ich dyspozycji na rachunkach bankowych, są oni w stanie wygospodarować w sumie 200 zł na wpisy od skarg, czy też kwoty niezbędne do poniesienia innych opłat sadowych, ewentualnie należnych na dalszych etapach postępowania, a po drugie, nie wszystkie z wymienionych przez skarżącego źródeł obciążeń budżetu domowego można uznać za wydatki o koniecznym charakterze, co stanowi dodatkowe potwierdzenie możliwości partycypowania przez stronę w kosztach postępowania przed Sądem. Sąd zaznaczył, że chociaż nadesłane zestawienia obejmują okres do 28 stycznia 2015 r., to w złożonym sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego, strona nie wskazała na to, aby od czasu ich złożenia nastąpiła zmiana w zakresie jej sytuacji majątkowej. Dlatego dokumenty nadesłane w odpowiedzi na wezwania z dnia 2 stycznia 2015 r. Sąd pierwszej instancji uznał za odzwierciedlające aktualne i rzeczywiste możliwości płatnicze wnioskującego. Z nadesłanych zestawień operacji na rachunkach bankowych wynika, że zarówno Z.J., jak i A.J. korzystają z limitów kredytowych w rachunkach bieżących. W przypadku skarżącego jest to limit 1.000,00 zł, a w przypadku skarżącej 2.000,00 zł. Ponadto z rachunku bankowego skarżącej dokonywane są spłaty rachunku karty kredytowej (9 października 2014 r. dwukrotnie, 9 stycznia 2015 r. dwukrotnie). W żadnym z okresów ujętych w nadesłanych zestawieniach operacji bankowych saldo rachunków nie osiągnęło maksymalnej kwoty przyznanych limitów kredytowych. Sąd pierwszej instancji wskazał, iż w przypadku skarżącej, najniższe saldo sięgnęło -1.890,75 zł (2 grudnia 2014 r.). Było zatem wyższe od dopuszczalnego limitu kredytowego o ponad 109 zł. Ponadto, poza okresem od 28 grudnia 2014 r. do 28 stycznia 2015 r., w którym obciążenia rachunku przekroczyły wpływy o 52,98 zł, na wszystkich nadesłanych zestawieniach suma wpłat była wyższa niż suma obciążeń. Co więcej, jak wskazano, z rachunku bankowego skarżącej dokonywane są spłaty karty kredytowej. Fakt korzystania z karty kredytowej umożliwia jej natomiast dokonywanie operacji nie mających pokrycia w środkach posiadanych w momencie dokonywania płatności. Chociaż więc skarżąca systematycznie pokrywa koszty spłaty karty kredytowej ze środków dostępnych na rachunku bankowym, to najpierw, korzystając z przyznanego limitu, może nią kredytować wydatki gospodarstwa domowego, jak chociażby koszty wyżywienia, czy leków. Na rachunku bankowym skarżącego najniższe saldo wyniosło natomiast - 827,98 zł (2 grudnia 2014 r.). Było zatem wyższe od dopuszczalnego limitu o ponad 172 zł. Także na tym rachunku, poza okresem od 28 grudnia 2014 r. do 28 stycznia 2015 r., w którym obciążenia rachunku przekroczyły wpływy o 173,05 zł, na wszystkich nadesłanych zestawieniach suma wpłat była wyższa niż suma obciążeń. Odnosząc się z kolei do oświadczenia skarżącego w zakresie wydatków gospodarstwa domowego, Sąd przypomniał, że tylko wydatki o niezbędnym charakterze mogą być uznane za miarodajne dla oceny możliwości płatniczych osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy, co jednoznacznie wynika z treści art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., który właśnie uszczerbkiem koniecznego utrzymania ogranicza obowiązek poniesienia kosztów postępowania. Jak tymczasem wynika z przedstawionego przez skarżącego zestawienia, wśród wydatków gospodarstwa domowego uwzględnia on m.in. opłatę za garaż w wysokości 100 zł, równej kwocie wpisu od skargi. Opłata ta nie może być uznana za wydatek konieczny, do których zalicza się przede wszystkim koszty zakupu żywności, opłaty za mieszkanie, czy koszty zakupu ubrania, a zatem wydatki niezbędne do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności Sąd pierwszej instancji stwierdził, że skarżący są w stanie wygospodarować łącznie 200 zł niezbędne na uiszczenie wpisów od skarg, a w przyszłości także środki potrzebne do uiszczenia innych, ewentualnie należnych opłat sądowych. Ponoszenie kosztów postępowania sądowego zawsze powoduje określony uszczerbek utrzymania skarżącego. Nie uzasadnia to jednak jeszcze przyznania prawa pomocy chyba, że strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, albo że poniesienie pełnych kosztów postępowania spowoduje uszczerbek w koniecznym utrzymaniu jej i jej rodziny. Skarżący nie wykazał, że w jego przypadku zachodzi taka sytuacja. Z powyższych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 260 p.p.s.a., Sąd pierwszej instancji odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

Zażalenie na powyższe postanowienie złożył Z.J. Postanowienie zaskarżono w całości zarzucając mu błędne ustalenie w zakresie możliwości i sytuacji majątkowej skarżącego i jego małżonki polegające na uznaniu, iż dysponują wolnymi środkami, które mogliby przeznaczyć na poniesienie kosztów sądowych bez najmniejszego uszczerbku w utrzymaniu. Wskazując na powyższe wniesiono o zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznanie skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie zawiera usprawiedliwionych podstaw zaskarżenia.

Na wstępie podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym.

Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe.

Zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z powyższego przepisu wynika obowiązek wykazania przez stronę, że w jej sytuacji majątkowej nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd o zasadności jej wniosku. Zatem przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, określonym w art. 245 § 3 i 4 p.p.s.a., następuje w sytuacji wykazania, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jedynymi przesłankami warunkującymi udzielenie prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym są zatem przesłanki materialne. Instytucja ta została wprowadzona w celu umożliwienia dochodzenia swoich praw przed sądami osobom znajdującym się w skrajnie trudnej sytuacji materialnej, które w żadem sposób nie są w stanie uzyskać środków niezbędnych dla pokrycia kosztów postępowania sądowego.

W świetle zgromadzonych w sprawie materiałów stwierdzić należy, iż skarżący nie może być uznany za osobę znajdującą się w takich właśnie skrajnie ciężkich warunkach materialnych.

Jak słusznie stwierdził Sąd I instancji źródłami utrzymania małżonków są emerytury w wysokości 1820 zł oraz 1.609 zł. Łącznie zatem dochody skarżącego i jego małżonki wynoszą 3.429 zł miesięcznie. Miesięcznie koszty utrzymania małżonkowie oszacowali na kwotę 3.450 zł. Stwierdzić należy, iż Sąd I instancji prawidłowo stwierdził, że biorąc pod uwagę wysokość wpisu, który wynosi po 100 złotych od każdego ze skarżących jak również innych ewentualnych opłat sądowych związanych z niniejszym postępowaniem, to brak jest podstaw do przyjęcia, że możliwości płatnicze Państwa J. nie pozwalają im na poniesienie pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu. Nadto jak słusznie zaznaczył Sąd I instancji poniesienie przez stronę skarżącą wyżej wskazanych wydatków jest rozłożone w czasie. Powyższe stanowisko jest uzasadnione również tym, że Państwo J. mają możliwość skorzystania z kart kredytowych, których saldo nie osiągnęło maksymalnej kwoty przyznanych limitów. Dodatkowo na co słusznie zwrócił uwagę Sąd I instancji przy ocenie możliwości finansowych strony skarżącej można brać pod uwagę jedynie wydatki o niezbędnym charakterze. Tak więc opłata za garaż w wysokości 100 złotych nie może być zaliczona do wydatków niezbędnych i koniecznych do utrzymania strony skarżącej. Za prawidłowe należy uznać także stwierdzenie Sądu I instancji, iż strona inicjująca postępowanie sądowe powinna liczyć się z poniesieniem kosztów z nim związanych. Stanowisko powyższe jest ugruntowane w orzecznictwie sądów administracyjnych. Bowiem jednym z podstawowych zadań sądownictwa administracyjnego jest rozstrzyganie sporów do jakich dochodzi między obywatelem, a organami administracji publicznej w związku z władczymi rozstrzygnięciami tych organów. Wydanie przez organ rozstrzygnięcia (w tym przypadku decyzji), które zostaje następnie objęte skargą do wojewódzkiego sądu administracyjnego, nie powoduje, że postępowanie to staje się wolne od kosztów. Zasadą jest bowiem, że to strona inicjująca postępowanie sądowoadministracyjne (a więc wnosząca skargę) ponosi koszty związane z udziałem w tym postępowaniu (art. 199 p.p.s.a.). Jednym z kosztów sądowych jest wpis sądowy od skargi (art. 212 § 1 w związku z art. 211 p.p.s.a.).

Z powyższych względów, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.