Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Anna Łukaszewska-Macioch Sędziowie NSA Anna Lech (spr.) Grażyna Radzicka Protokolant Tomasz Zieliński po rozpoznaniu w dniu 10 grudnia 2009 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 maja 2009 r. sygn. akt II SA/Wa 95/09 w sprawie ze skargi J. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia (...) listopada 2008 r. nr (...) w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.

Wyrokiem z dnia 19 maja 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 95/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę J. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia (...) listopada 2008 r. nr (...) w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu powyższego wyroku Sąd wskazał na następujący stan faktyczny i prawny sprawy: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia (...) sierpnia 2008 r. nr (...), wydaną na podstawie art. 83 ust.1 ustawą z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.), odmówił J. B. przyznania w drodze wyjątku renty rodzinnej dla małoletnich dzieci: K., B. i A. po zmarłej w dniu 8 sierpnia 2007 r. w wieku 32 lat, matce A. B.

Organ wskazał, że przy ustalaniu renty rodzinnej w drodze wyjątku w pierwszej kolejności ustala się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Wskazał, że w chwili zgonu, matka małoletnich: K. (ur. (...) stycznia 1999 r.) B. (ur. (...) czerwca 2001 r.) i A. (ur. (...) stycznia 2005 r.) - A. B. legitymowała się okresem ubezpieczenia wynoszącym 3 lata 9 dni, z czego tylko 2 lata 3 miesiące to okresy składkowe. Organ podkreślił przy tym, że przez ostanie 8 lat okresu życia nie pracowała.

Organ zaznaczył, że trudna sytuacja materialna nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia, nie jest to bowiem świadczenie socjalne przyznawane tylko stosownie do potrzeb wnioskodawcy, nie jest też odszkodowaniem za śmierć jednego z rodziców, który od wielu lat przed zgonem nie pracował.

Po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia (...) listopada 2008 r. nr (...), utrzymał w mocy swoją decyzję.

Na tę decyzją J. B. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wskazując, że jego zmarła żona A. B. nie mogła pracować z uwagi na zły stan zdrowia spowodowany chorobą - padaczką, na którą cierpiała od 15 roku życia. Podkreślił, że o złym stanie jej zdrowia świadczy nie tylko dokumentacja lekarska zebrana w niniejszej sprawie, ale sam fakt jej wczesnego zgonu, w wieku 31 lat. Biorąc to pod uwagę, w ocenie skarżącego, należało uznać, że jego zmarła żona nie spełniła warunków do uzyskania emerytury lub renty z przyczyn od siebie niezależnych, zwłaszcza że mieszkała wraz z rodziną na wsi, w miejscowości oddalonej o ok. 20 km od najbliższego miasta (w województwie p.), gdzie jest dość duża stopa bezrobocia, a osobie z atakami padaczki niezmiernie trudno znaleźć pracę zarobkową i dlatego też jej małoletnim dzieciom należało przyznać w drodze wyjątku rentę rodzinną po zmarłej matce.

Wyrokiem z dnia 19 maja 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 95/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę J. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia (...) listopada 2008 r., nie podzielając słuszności zarzutu skarżącego, że choroba jego żony uniemożliwiała jej pracę zarobkową. Zdaniem Sądu przeczy temu zebrana w sprawie obszerna dokumentacja lekarska, jednocześnie stwierdzająca, że z uwagi na stan zdrowia A. B. może wykonywać pracę zarobkową, szczególnie w wyuczonym zawodzie (ukończona szkoła gastronomiczna). Ponadto analizując okres zaliczony do jej okresu składkowego, Sąd ustalił, że faktycznie wykonywała pracę zarobkową jedynie przez okres siedmiu i pół miesiąca, a pozostały okres to pobieranie zasiłku dla bezrobotnych. Po wyczerpaniu prawa do pobierania zasiłku dla bezrobotnych z dniem 10 maja 1995 r., podjęła w dniu 15 maja 1995 r. zatrudnienie w firmie "(...)" w T., gdzie była zatrudniona jedynie przez okres sześciu miesięcy - pracowała do 15 listopada1995 r., co uprawniało ją ponownie do pobierania zasiłku dla bezrobotnych w okresie od 13 grudnia 1995 r. do 30 września 1996 r.. Po wyczerpaniu prawa do tego zasiłku, podjęła dalsze zatrudnienie w firmie "(...)" s.c. w T. i była tam zatrudniona od 15 października 1996 r. do 31 grudnia 1996 r. Po tej dacie nie podjęła żadnego dalszego zatrudnienia. Wyszła za mąż, urodziła troje dzieci i zajmowała się domem.

W ocenie Sądu pierwszej instancji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przy rozpoznawaniu niniejszej sprawy, przestrzegał zasad procedury administracyjnej, a w szczególności zebrał, rozpatrzył i ocenił cały materiał dowodowy zebrany w tej sprawie oraz uzasadnił swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami określonymi w art.107 § k.p.a.

Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę kasacyjną złożył J. B. reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu, adwokata A. J. - G., wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji oraz o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:

1) naruszenie przepisów postępowania, to jest art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) w związku z art. 7 i art. 7 i art. 80 k.p.a., poprzez nieuchylenie decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia (...) listopada 2008 r. w sytuacji zaniechania przez ten organ wszechstronnego zbadania wszystkich okoliczności stanu faktycznego i braku wszechstronnej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy,

2) naruszenie prawa materialnego, przez błędną wykładnię art. 83 § 1 o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, polegającą na nie uznaniu choroby A. B. za szczególną okoliczność warunkującą przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że znajdująca się w aktach sprawy dokumentacja lekarska oraz orzeczenie częściowej niezdolności do pracy i orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności, nie oznaczają - wbrew stanowisku Sądu, że A. B. była zdolna do wykonywania pracy zarobkowej.

Zdaniem skarżącego w niniejszej sprawie organ administracyjny w niewystarczającym stopniu zajął się wyjaśnieniem okoliczności przedstawianych przez skarżącego, a związanych z bardzo złym stanem zdrowia A. B., jak również innych okoliczności obejmujących sytuacje niezależne od ubezpieczonej i przez nią niezawinione.

Wskazano, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania art. 83 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, uważa się zdarzenie bądź trwały stan, wykluczające aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. Taką okolicznością w niniejszej sprawie, zdaniem skarżącego kasacyjnie, była ciężka choroba, na którą cierpiała jego zmarła żona i która to choroba była przyczyną jej śmierci w młodym wieku. Skarżący podkreślił, że A. B. nie była w stanie przezwyciężyć negatywnych skutków tej choroby, o czym świadczy fakt, iż podejmowane od 15 roku życia leczenie miało na celu jedynie zminimalizowanie towarzyszących chorobie objawów. Dlatego też, zdaniem skarżącego, choroba jego żony stanowiła trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od jej woli, którego skutków nie mogła ona przezwyciężyć.

W związku z tym autor skargi kasacyjnej stwierdził, że wbrew poczynionym w niniejszej sprawie ustaleniom, przyjąć należy, że ubezpieczona A. B. nie zrezygnowała z zatrudnienia, by poświęcić się opiece nad dziećmi, lecz brak aktywności zawodowej był koniecznością wynikającą z choroby, której ubezpieczona nie mogła przezwyciężyć. Ponadto podniesiono, iż Sąd nie wziął pod uwagę także innych niezależnych od zmarłej A. B. okoliczności, które uniemożliwiały jej aktywność zawodową, to jest trudności w znalezieniu zatrudnienia ze względu na wysokie bezrobocie w rejonie, w którym zamieszkiwała.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności określone w art. 183 § 2 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zatem Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.

Skuteczne natomiast zakwestionowanie prawidłowości sprawowanej kontroli przez sąd administracyjny pierwszej instancji jest możliwe w przypadku wskazania przepisów prawa, które naruszył sąd, a następnie powiązanie zarzutów z nimi związanych z odpowiednimi normami prawa procesowego bądź materialnego, które wadliwie zastosowano w postępowaniu administracyjnym, a nadto wykazanie, że mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W rozpoznawanej sprawie autor skargi kasacyjnej zarzucił Sądowi pierwszej instancji zarówno naruszenie prawa materialnego, jak i naruszenie przepisów postępowania. Wobec tego w pierwszej kolejności podlega rozpoznaniu zarzut odnoszący się do uchybień procesowych. Dopiero bowiem po przesądzeniu, że stan faktyczny sprawy przyjęty przez sąd w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy, albo że nie został skutecznie podważony, można przejść do skontrolowania prawidłowości subsumcji ustalonego stanu faktycznego pod zastosowany przepis prawa materialnego.

W odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, wskazać należy, iż brzmienie tego przepisu nie pozostawia w zasadzie wątpliwości co do tego, że obejmuje on wyłącznie przypadki, w których gdyby nie naruszono przepisów postępowania, to najprawdopodobniej zapadłaby decyzja o innej treści. Można zatem zarzucić Sądowi pierwszej instancji naruszenie wyżej wymienionego przepisu tylko wówczas, gdy Sąd ten stwierdził naruszenie przepisów prawa, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mimo to Sąd ten nie spełnił dyspozycji tej normy prawnej i nie uchylił zaskarżonej decyzji. Jeśli zatem z wyroku wynika, że Sąd pierwszej instancji nie dopatrzył się naruszenia przepisów, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, to uznać należy, że rozstrzygnięcie jest zgodne z dyspozycją stosowanej przez Sąd pierwszej instancji normy prawnej.

W związku z tym uznać należy, że nie doszło również do naruszeń wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów Kodeksu postępowania Administracyjnego. Zaskarżona decyzja bowiem, zarówno w swej osnowie, jak i uzasadnieniu, była sformułowana w sposób jasny, strona nie musiała domyślać się jej treści, organ wyjaśnił kryteria, którymi się kierował wydając przedmiotową decyzję. Materiał dowodowy w sprawie został w sposób wyczerpujący zebrany i rozpatrzony, a następnie po wnikliwej analizie organów administracyjnych, trafnie oceniony przez Sąd pierwszej instancji. Subiektywne zaś odczucie skarżącego, że zapadłe rozstrzygniecie nie jest zgodne z przepisami prawa, nie jest podstawą do skutecznego wzruszenia zaskarżonego wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Natomiast w odniesieniu do naruszenia art. 83 § 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wskazać należy, że artykuł ten nie dzieli się na paragrafy, lecz na ustępy. Takie jednak uchybienie skargi kasacyjnej nie powoduje niemożności jej rozpoznania, gdyż z uzasadnienia tejże skargi jasno wynika, że jej autor chciał zarzucić zaskarżonemu wyrokowi naruszenie art. 83 ust. 1 powołanej ustawy i w takim też kontekście Naczelny Sąd Administracyjny będzie rozpoznawał niniejszą skargę kasacyjną.

Wskazać w tym miejscu wypada, że nie jest kompetencją Naczelnego Sądu Administracyjnego przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, bowiem czynność ta - w myśl powołanego wyżej przepisu - jest zastrzeżona dla Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Natomiast rolą Naczelnego Sądu Administracyjnego jest zbadanie zgodności z prawem zaskarżonego wyroku - w granicach określonych skargą kasacyjną, po uprzednim wykluczeniu wystąpienia przesłanek określonych w art. 183 § 2 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Przypomnieć należy, że art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z funduszu Ubezpieczeń Społecznych stanowi, iż Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać świadczenie w drodze wyjątku, jeżeli wnioskodawca spełnia łącznie następujące przesłanki:

1) jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym;

2) nie spełnia warunków ustawowych określonych w tym przepisie wskutek szczególnych okoliczności;

3) nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy w związku ze złym stanem zdrowia lub wiek;

4) nie posiada niezbędnych środków utrzymania.

Zasadnym jest wskazanie, że przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku w trybie art. 83 ust 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie jest oparte na konstrukcji roszczenia, a dokonuje się w ramach decyzji uznaniowej Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, jeżeli zajdą przesłanki wymienione w tym przepisie. Jego brzmienie oznacza zatem, iż jest to przepis, na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję kierując się uznaniem administracyjnym. Określenie, że muszą zaistnieć szczególnie uzasadnione okoliczności usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek należy do oceny organu, który w każdym przypadku musi poddać wnikliwej analizie okoliczności danej sprawy. Nie może też budzić wątpliwości, że to podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem.

Podkreślić należy, że fakt, iż w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazywano, że pozostawanie bezrobotnym może być brane pod uwagę w aspekcie spełnienia przesłanki z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, nie oznacza, że zaskarżoną decyzję cechuje dowolność rozstrzygnięcia. Z przepisu art. 83 ust 1 powołanej ustawy wynika bowiem przede wszystkim konieczność wykazania, iż ubezpieczony, którego prawa stanowią źródło uprawnień pozostałych po nim dzieci, nie wypracował prawa do świadczenia na ogólnych zasadach ustawy wobec zaistnienia szczególnych okoliczności, które mu to uniemożliwiły.

Zatem ewentualne przyznanie świadczenia w drodze wyjątku dziecku zmarłej osoby uwarunkowane jest ustaleniem, iż osobie tej przysługiwałoby świadczenie rentowe bądź emerytalne, a zatem w niniejszej sprawie niezbędnym było dokonanie oceny, czy organ miałby podstawy do przyznania A. B. świadczenia rentowo - emerytalnego w drodze wyjątku.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego za zasadną należy uznać ocenę dokonaną w niniejszej sprawie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, iż Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych prawidłowo ocenił, że zmarła A. B. nie legitymowała się prawem do przyznania jej wskazanego świadczenia, bowiem nie spełniała ustawowych przesłanek, które uprawnienie takie ewentualnie mogłyby uzasadniać. A. B. cierpiała na padaczkę, która - według ustalonego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego - nie może stanowić szczególnej okoliczności w rozumieniu art. 83 ust 1 powołanej ustawy, zwłaszcza, gdy w okresie ostatnich ośmiu lat życia, w którym to okresie nie pracowała nie została ona uznana, w drodze odpowiedniego orzeczenia, za osobę niezdolną do pracy. Zatem, gdy A. B. nie pozostawała w zatrudnieniu i nie mogła być obiektywnie uznana za osobę niezdolną do pracy, uznać należy, że jej bezczynność zawodowa wynikała z powodów subiektywnych, które nie kwalifikują się do uznania za szczególne w rozumieniu art. 83 ust. 1 wskazanej ustawy.

Ponadto wskazać należy, że świadczenie przewidziane w art. 83 powołanej ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet, gdy potrzeby są uzasadnione.

W związku z powyższym uznać należy, że zarzuty skargi kasacyjnej nie mają usprawiedliwionej podstawy.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sad Administracyjny na podstawie art. 184 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł, jak w sentencji.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i 210 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną należne od Skarbu Państwa (art. 250 wskazanej ustawy), przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 - 261 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Stosownie do § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. nr 163, poz. 1348 z późn. zm.), pełnomocnik skarżącego powinien złożyć wojewódzkiemu sądowi administracyjnemu oświadczenie, o jakim mowa w tym przepisie.