I OSK 268/24 - Wyrok

Data orzeczenia	2026-02-27	
Data wpływu	2024-02-06	
Sąd	Naczelny Sąd Administracyjny	
Sędziowie	Aleksandra Łaskarzewska /sprawozdawca/
Marek Stojanowski /przewodniczący/
Maria Grzymisławska-Cybulska	
Symbol z opisem	6079 Inne o symbolu podstawowym 607	
Hasła tematyczne	Nieruchomości	
Sygn. powiązane	I SA/Wa 2300/22	
Skarżony organ	Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji	
Treść wyniku	Oddalono skargę kasacyjną	
Powołane przepisy	Dz.U. 2017 nr 0 poz 2097; art. 6 ust. 4 i 5; Ustawa z dnia 5 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami  Rzeczypospolitej Polskiej (t. j.)	
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie: sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska (sprawozdawca) sędzia del. WSA Maria Grzymisławska-Cybulska Protokolant starszy asystent sędziego Krzysztof Ważny po rozpoznaniu w dniu 27 lutego 2026 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 października 2023 r. sygn. akt I SA/Wa 2300/22 w sprawie ze skargi: K. R., M. R., I. D., T. T., K. R. i N. R. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 30 czerwca 2022 r. nr DAP-WOSRFR-7280-87/2021/JL w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji solidarnie na rzecz K. R., M. R., I. D., T. T., N. R., J. M., E. R., K. D. i J. M. kwotę 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego	
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 13 października 2023 r., po rozpoznaniu sprawy ze skargi K. R., M. R., I. D., T. T., K. R. i N. R. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 30 czerwca 2022 r. nr DAP-WOSRFR-7280-87/2021/JL w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty - 1. uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 29 października 2021 r. nr DAP-WOSR-7280-106/2020/MK; 2. zasądził od organu na rzecz skarżących solidarnie kwotę 680 złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wnosząc o jego uchylenie w całości i oddalenie skargi, ewentualnie – o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia Sądowi I instancji, a w każdym przypadku - o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Zaskarżonemu orzeczeniu Minister zarzucił:

I. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a., art. 75 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. poprzez niewłaściwe ich zastosowanie wynikające z przyjęcia, że organ naruszył ze skutkiem mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 75 k.p.a. i art. 80 k.p.a., w sytuacji kiedy organ administracji publicznej w niniejszej sprawie zadośćuczynił wszystkim wymogom stawianym przez art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. a do przesądzenia jakoby miał tego organ nie uczynić doszło w wyniku następujących błędów popełnionych w zaskarżonym wyroku:

a) wadliwe przyjęcie, że: "podstawą wydania przez organ decyzji odmawiającej potwierdzenia prawa do rekompensaty było uznanie, że skarżący nie wykazali przysługiwania ich poprzednikowi prawnemu prawa własności do nieruchomości objętych wnioskiem o rekompensatę (...)" w sytuacji kiedy zasadniczym powodem wydania negatywnej decyzji w niniejszej sprawie było stwierdzenie przez organ administracji publicznej, że jakkolwiek ostatni ordynat był właścicielem majątku ordynackiego, to skarżący nie wykazali co wchodziło w skład majątku ordynackiego w kluczowym dla sprawy okresie, uwzględniając bowiem, że majątek ten był parcelowany, przeznaczony na cele reformy rolnej, a więc niewątpliwie ulegał uszczupleniu, to wobec braku księgi hipotecznej majątku, czy jego inwentaryzacji, nie ma wiarygodnych podstaw do ustalenia jego składu na istotny dla sprawy moment, gdyż dokumenty związane z parcelacją majątku nie są wiarygodnymi źródłami dowodowymi, aby w oparciu o nie ustalić tak istotne dla sprawy okoliczności;

b) nieuwzględnienie w zaskarżonym wyroku, iż dokumenty mające świadczyć o własności zostały wygenerowane przez władze okupacyjne, w sytuacji kiedy przy ocenie dowodów powyższe powinno być uwzględnione, stąd trudno w realiach niniejszej sprawy mówić o spełnieniu przesłanki pozostawienia nieruchomości o określonej w nich powierzchni;

c) wadliwe przyjęcie, że wymienione przez wnioskodawców składniki majątkowe wchodziły faktycznie w okresie wybuchu II Wojny Światowej w skład majątku ordynackiego, a nie były od niego oderwane, w tym nieuwzględnienie, że w czasach poprzedzających bezpośrednio wybuch II Wojny Światowej majątek ordynacki nie był już niepodzielny, w sytuacji kiedy organ nie zajmował się - przy wydawaniu ostatniej decyzji - już tym czy ordynat był posiadaczem, czy też właścicielem majątku ordynackiego, lecz tym czy możliwe jest ustalenie co do tego majątku wchodziło (nie kiedykolwiek), lecz we wrześniu 1939 r. po wszystkich uszczupleniach, w tym parcelacjach, na skutek zamiany dóbr bądź ich sprzedaży, uwłaszczania małorolnych i okolicznych mieszczan, sporów i spraw sądowych między Ordynacją [...] a miejscową ludnością o grunty (np. art. 77 ustawy z dnia 28 grudnia 1925 r. o wykonywaniu reformy rolnej mówił: "Obszary przekraczające podstawowe normy władania (art. 4 i 5) należące do ordynacji lub nieruchomości ziemskich, związanych węzłami substytucji powierniczej albo ograniczeniami własności, stale do tych majątków przywiązanemu mogą być rozparcelowane z wolnej ręki lub przymusowo wykupione z zastosowaniem postanowień tej ustawy, względnie sprzedane Państwowemu Bankowi Rolnemu lub Skarbowi Państwa w osobie Ministra Reform Rolnych, a to bez względu na szczegółowe postanowienia ustawowe, statutowe lub umowne ograniczające prawo rozporządzania danym majątkiem"); powyższe oznacza, że ordynat miał swobodne prawo do dysponowania tym majątkiem - dzielenia go, darowania różnych jego składników na rzecz członków swojej rodziny, itp., co nie pozostaje bez znaczenia w szczególności dla ustaleń w przedmiocie tego, kto był właścicielem przedmiotowych nieruchomości;

d) wadliwe ustalenie znaczenia dla sprawy okoliczności związanych z faktem podlegania majątku przedwojennej reformie rolnej (w wyroku błędnie uznano, że argumenty te stanowiły podstawę do odmowy przyznania prawa do rekompensaty) w sytuacji kiedy przedstawione okoliczności, w szczególności okoliczność, że majątek podlegał reformie rolnej - nie były traktowane przez organ jako negatywne przesłanki potwierdzenia prawa do rekompensaty, lecz jako okoliczności mające znaczenia dla ustalenia, czy i w jaki sposób można ustalić w niniejszej sprawie skład majątku ordynackiego w kluczowym dla sprawy okresie;

e) brak dokonania odpowiedniego rozróżnienia na potrzeby niniejszej sprawy pojęcia "własności nieruchomości" od pojęcia "pozostawienia nieruchomości" i prawidłowego zbadania w kontekście wszystkich okoliczności sprawy, czy właściciel nieruchomości pozostawił je w rozumieniu ustawy zabużańskiej w sytuacji kiedy ustawa zabużańska odwołuje się do obu pojęć, co oznacza, że w sprawach o rekompensatę za mienie zabużańskie mogą występować sytuacje, w których dana osoba była właścicielem mienia zabużańskiego, ale nie pozostawiła go lub odwrotnie - nie była właścicielem jakiegokolwiek mienia zabużańskiego, ale pozostawiła go (np. jako dzierżawca czy samoistny posiadacz), wskazać zaś należy, iż w niniejszej sprawie organ poddał w wątpliwość także spełnienie przesłanki pozostawienia nieruchomości przez J. R., natomiast w wyroku skupiono się na kwestii tytułu własności do nieruchomości;

f) przy prawidłowym przyjęciu, że majątek ordynacki podlegał zmniejszeniu - wadliwe ustalenie w kwestionowanym wyroku znaczenia tej okoliczności dla sprawy, w szczególności w kontekście ustaleń czy można mówić (uwzględniając charakter prawa do rekompensaty) o pozostawieniu nieruchomości, której właściciel nie mógł sprzedać i która - gdyby nie wojna - i tak pozostawałaby poza sferą możliwości swobodnego dysponowania nią oraz czy można potwierdzić prawo do rekompensaty, kiedy nie ma wiarygodnych dowodów na okoliczność ostatecznej substancji majątku ordynackiego, który został pozostawiony;

g) wadliwe przyjęcie, że konieczne w sprawie było udowodnienie przez organ, że poprzednikowi prawnemu skarżących odebrane zostało prawo własności w wykonaniu przedwojennych przepisów o reformie rolnej w sytuacji kiedy samo przeznaczenie nieruchomości na cele reformy rolnej było jednoznaczne z przesądzeniem o braku możliwości dalszego swobodnego władania taką nieruchomością w sposób typowo właścicielski, co powoduje, że nie można uznać w takim przypadku za spełnioną przesłankę pozostawienia nieruchomości;

h) wadliwe przyjęcie, że mienie ordynackie mogłoby podlegać lub mogłoby zostać przejęte na cele reformy rolnej w sytuacji kiedy mienie, o którym mowa w sprawie zostało przeznaczone mocą stosownych rozporządzeń i dokumentów na cele reformy rolnej, a w oparciu o dokumenty wskazujące na taką okoliczność w zaskarżonym wyroku zasugerowano potwierdzić w niniejszej sprawie prawo do rekompensaty, z czym organ nie zgadza się, wskazując, że przeznaczenie nieruchomości na cele reformy rolnej oznaczało wyłączenie danej części ziemskiej spod możliwości swobodnego dysponowania nią przez jej dotychczasowego właściciela, który nieruchomości takiej nie mógł już "pozostawić" w rozumieniu ustawy zabużańskiej.

2. art. 145 § 1 pkt 1 lit c) p.p.s.a. w zw. art. 6 ust. 4 pkt 3 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r" poz. 2097; dalej: ustawa z dnia 8 lipca 2005 r.) w zw. z art. 75 k.p.a. poprzez uznanie, że zaświadczenie Państwowego Archiwum w Obwodzie W. z 4 listopada 2008 r. nr 316/1-19 wydane na podstawie wykazu posiadłości sporządzonego przez Wydział Ziemski Komitetu Wykonawczego R. Obwodowej Rady Delegatów Ludowych według stanu na 1 lipca 1939 r., dotyczące przedmiotowych nieruchomości, stanowi dokument urzędowy, któremu przysługuje domniemanie prawdziwości i zgodności z prawdą orzeczenia organu, podczas gdy art. 6 ust. 4 pkt 3 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., bezspornie stanowi, że dowodami, o których mowa w ust. 1 pkt 1 i 2, mogą być dokumenty urzędowe, w tym sądowe, a także dokumenty pozyskane z archiwów państwowych Republiki Białoruś, Republiki Litewskiej, Federacji Rosyjskiej, Ukrainy lub innych państw nie zaś treść zaświadczeń wydawanych przez te organy.

3. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. art. 6 ust. 4 pkt 3 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. w zw. z art. 75 k.p.a. w zw. z art. 2 ust. 1 Dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 30 listopada 1939 r. o nieważności aktów prawnych władz okupacyjnych (Dz. U. 102, poz. 1006) poprzez uznanie, że zaświadczenie Państwowego Archiwum w Obwodzie W. z 4 listopada 2008 r. nr 316/1-19 wydane na podstawie dokumentu wydanego przez władze okupacyjne stanowi dokument urzędowy;

II. naruszenie art. 170 p.p.s.a. w zw. z art. 171 p.p.s.a. w związku z art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. poprzez nieuzasadnione przyjęcie, iż okoliczność zamieszkiwania F. R. przed wybuchem II Wojny Światowej została przesądzona w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30 maja 2016 r., sygn. akt I OSK 888/15, w którym Sąd stwierdził, że w niniejszej sprawie nie ma sporu co do tego, że wobec F. R. zostały spełnione przesłanki, o których mowa w art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej - obywatelstwo polskie 1 września 1939 r. i opuszczenie terytorium Rzeczypospolitej w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. — aresztowanie przez władze radzieckie, podczas gdy Naczelny Sąd Administracyjny przesądził wyłącznie, iż spełniona została przesłanka posiadania obywatelstwa polskiego w dniu 1 września 1939 r. i opuszczenie terytorium Rzeczypospolitej w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r.;

III. naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a. oraz art. 153 p.p.s.a. w związku z art. 106 § 3 p.p.s.a., poprzez zawarcie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku niekonkretnych wskazań dla organów administracji co do dalszego sposobu postępowania w sprawie, a przez to nienależyte uzasadnienie orzeczenia Sądu, co poddaje w wątpliwość przeprowadzenie przez Sąd należytego i prawidłowego procesu rozumowania mającego być podstawą wydanego wyroku.

Powyższe naruszenia miały istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż:

- gdyby dostatecznie w zaskarżonym wyroku wyjaśniono sprawę, właściwie oceniono dowody w niej zgromadzone i nie popełniono wadliwych, w ocenie Ministra, ustaleń wskazanych powyżej, to Sąd nie doszedłby do przekonania, że organ administracji publicznej naruszył art. 7 k.p.a., art. 75 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a., w konsekwencji nie miałby podstaw, aby w sprawie zastosować art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., co przy braku zaistnienia w ocenie organu innych podstaw z art. 145 p.p.s.a., w szczególności wymienionych w art. 145 § 1 pkt 1 lit. 1 a) i b) p.p.s.a prowadzić by musiało do wydania wyroku w oparciu o art. 151 p.p.s.a., tj. do oddalenia skargi;

- ponadto gdyby nie dokonano, w ocenie Ministra, wadliwych ustaleń, o których mowa w pkt g) powyżej, to również Sąd nie doszedłby do przekonania, że organ naruszył przepisy prawa materialnego z art. 1 i art. 2 ustawy zabużańskiej, o czym także mowa dalej.

IV. naruszenie prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

1. naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 1 i art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie wynikające z:

a) wadliwej wykładni art. 2 i art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. wynikającej z błędnego przyjęcia, że dla potwierdzenia prawa do rekompensaty w myśl ustawy z dnia 5 lipca 2005 r. wystarczające jest albo "legitymowanie się tytułem własności" do mienia zabużańskiego, albo "pozostawienie nieruchomości" w sytuacji kiedy obie przesłanki (tj. własności nieruchomości i pozostawienia nieruchomości) muszą być spełnione łącznie;

b) wadliwej wykładni art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. bądź braku przy dokonywaniu wykładni ww. przepisu interpretacji wynikającej również z niego przesłanki "pozostawienia" nieruchomości, przez którą należy rozumieć niemożność dalszego swobodnego władania nieruchomością w sposób typowo właścicielski, który dawałby możliwość, np. jej sprzedaży, co na gruncie niniejszej sprawy nie pozostawało bez znaczenia, gdyż wbrew temu co przyjęto w zaskarżonym wyroku - Minister nie uznał, że fakt, iż podlegał on reformie rolnej stanowił przesłanki negatywne potwierdzenia rekompensaty, lecz Minister wskazał, że okoliczności te rzutują także na spełnienie ustawowej przesłanki "pozostawienia nieruchomości."

Powyższe naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż:

- gdyby dokonano w zaskarżonym wyroku prawidłowej wykładni art. 1 i art. 2 ustawy z dnia 5 lipca 2005 r. a także art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 5 lipca 2005 r" to nie doszłoby do wadliwych w ocenie Ministra ustaleń, w wyniku których przesądzono w wyroku, że organ naruszył art. 7 k.p.a., 75 ,k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. (wszakże ustalenia w przedmiocie stanu faktycznego sprawy, a także związane z prawidłowym zebraniem i oceną dowodów zawsze odbywają się w kontekście określonych norm prawa materialnego, gdyż wyjaśnienie stanu faktycznego i ocena dowodów są dokonywane każdorazowo pod katem ustalenia konkretnych przesłanek osadzonych w normach prawa materialnego, stad jeśli przesłanka z prawa materialnego nie jest prawidłowo odczytana to i dowody są oceniane w oderwaniu od niej), jak też nie doszłoby do wadliwych, w ocenie Ministra, ustaleń, że organ naruszył art. 1 i art. 2 ustawy z dnia 5 lipca 2005 r., co w konsekwencji nie doprowadziłoby do zastosowania art. 145 § 1 pkt 1 lit. 1 c) p.p.s.a. oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. 1 a) p.p.s.a., co przy braku zaistnienia w ocenie organu innych podstaw do uchylenia zaskarżonych decyzji prowadzić by musiało do wydania wyroku w oparciu o art. 151 p.p.s.a., tj. do oddalenia skargi.

Nadto Minister zarzucił naruszenie art. 135 p.p.s.a., art. 200 p.p.s.a. i art. 205 § 2 p.p.s.a. poprzez niewłaściwe ich zastosowanie stanowiące konsekwencję wskazanych w zaskarżonym wyroku ustaleń w przedmiocie naruszenia prawa przez organ, z którymi Minister nie zgadza się, a których zastosowanie wynikało z wydania wyroku uwzględniającego skargę.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2026 r., poz. 143, dalej: "p.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W analizowanej sprawie przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego, wyliczone enumeratywnie w art. 183 § 2 p.p.s.a., nie występują. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej.

Rozpoznana w takich granicach skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki uwzględnił skargę na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 30 czerwca 2022 r. utrzymującą w mocy decyzję tego samego organu z 29 października 2021 r. odmawiającą K. R., M. R., I. D., T. T., N. R. oraz K. R. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez ordynata – F. R. (używającego imienia J.) majątku nieruchomego, wchodzącego w skład Ordynacji [...], położonego poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w powiecie [...], województwo w. Uzasadniając to rozstrzygnięcie Sąd Wojewódzki wskazał, że w decyzjach organów obu instancji podano dwa powody odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty. Po pierwsze fakt nieudokumentowania powierzchni i rodzaju pozostawionej nieruchomości, po drugie zaś zaniechanie przedstawienia dowodów świadczących o fakcie zamieszkiwania F. R. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Sąd I instancji stanął na stanowisku, że okoliczność zamieszkiwania F. R. w dacie wybuchu II wojny światowej, została przesądzona w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30 maja 2016 r., sygn. akt I OSK 888/15, w którym przyjęto, że pomiędzy stronami nie ma sporu co do faktu zamieszkiwania poprzednika prawnego wnioskodawców na byłym terytorium Rzeczypospolitej. Stanowisko to Naczelny Sąd Administracyjny w obecnym składzie w pełni aprobuje.

Rację przyznać należało Sądowi I instancji, że w wyroku z 30 maja 2016 r. przesądzono także, iż tytuł do majątku Ordynacji [...] w dacie wybuchu II wojny światowej posiadał ostatni ordynat – F. R.

W konsekwencji po wyroku z 30 maja 2016 r. za sporną uznać można było jedynie powierzchnię i rodzaj pozostawionego przez ordynata majątku i na tym powinien skupić się organ oceniając zebrane w sprawie dowody.

Z tego względu wskazanie w kwestionowanych decyzjach na konieczność przeprowadzenia czynności zmierzających do ustaleń w zakresie faktu zamieszkiwania Ordynata na byłym terytorium Rzeczypospolitej jest sprzeczne z wcześniejszym wyrokiem tut. Sądu, wydanym w sprawie I OSK 888/15, a w konsekwencji narusza w tym względzie unormowania z art. 170 p.p.s.a.

Nie budzi wątpliwości Sądu II instancji, że organy oceniając zgromadzony w sprawie materiał dowodowy w kontekście koniecznych przesłanek przyznania rekompensaty niesłusznie pominęły art. 6 ust. 4 i 5 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r. poz. 2097; dalej: ustawa z dnia 8 lipca 2005 r.). Z brzmienia tych unormowań, a zwłaszcza z zawartego w art. 6 ust.4 sfomułowania "w szczególności", wynika, że znajdujący się tam katalog środków dowodowych ma charakter otwarty. Choć ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. zawiera swoistą procedurę w zakresie rozpoznawania wniosków o potwierdzenie prawa do rekompensaty zabużańskiej - zwłaszcza w odniesieniu do postępowania dowodowego – to zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego - w przypadku braku dowodów wskazanych w art. 6 ust. 4 i 5 ustawy z 8 lipca 2005 r., organ prowadzący postępowanie powinien podejmować wszelkie czynności, niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, to jest – stosownie do art. 7 i 75 § 1 k.p.a. – przeprowadzić inne dowody aniżeli wymienione w przepisach art. 6 ust. 4 i 5 ustawy. Regulacja zawarta w art. 6 ust.4 i 5 oznacza jedynie, że wymienione w nich dowody mają pierwszeństwo przed innymi (por. wyrok NSA z 14 stycznia 2022 r., sygn. akt I OSK 197/19, wyrok NSA z 27 sierpnia 2025 r., sygn. akt. I OSK 1710/22, wyrok NSA z 22 marca 2023 r., sygn. I OSK 3180/19).

Z tego względu, za Sądem I instancji powtórzyć należało, że dysponując zgromadzonymi w aktach sprawy dowodami zawierającymi dane wskazujące na skład majątkowy ordynacji, organ orzekający zobowiązany był je wszystkie zbadać we wzajemnej łączności, mimo że pochodzą z różnych dat, od różnych autorów, z odmiennych archiwów. Ustawa zabużańska nie stoi na przeszkodzie by za dowody świadczące o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami RP uznać m.in. dokumenty urzędowe pozyskane z archiwów państwowych Republiki Białorusi, Litwy, Federacji Rosyjskiej, Ukrainy czy innych państw. Także argument organów, iż jedną z przeszkód ustalenia wielkości rzeczywistego majątku poprzednika prawnego wnioskodawców jest brak prawnych dokumentów potwierdzających własność czy to aktów notarialnych, czy wypisów z ksiąg wieczystych nie może mieć przesądzającego znaczenia. W istocie bowiem nie można oczekiwać, by w obliczu zagrożeń wywołanych wojną osoby opuszczające nagle swoje majątki i miejsce dotychczasowego zamieszkania zabezpieczały się na wypadek przyszłych roszczeń w dokumenty urzędowe potwierdzające stan tego majątku datowany na dzień jego opuszczenia czy też na dzień 1 września 1939 r.

Nie budzi wątpliwości Sądu II instancji, że przy ocenie wielkości pozostawionego majątku ma znaczenie okoliczność, że na przestrzeni lat wielkość nieruchomości mogła ulegać zmianie. Okoliczność tę jednak należy zawsze oceniać w aspekcie całokształtu zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, rozpatrywanego we wzajemnej łączności ze sobą, kierując się przy tym wiedzą i tzw. doświadczeniem życiowym, przy jednoczesnym zastosowaniu reguł logiki prawniczej i wynikającego z nich nakazu uwzględniania wpływu udowodnienia jednej okoliczności na inne. Tylko tak przeprowadzona ocena mieści się w granicach ustanowionej w art. 80 k.p.a. zasady swobodnej oceny dowodów i umożliwia dojście do prawdy obiektywnej, a więc ustalenia stanu faktycznego sprawy zgodnego z rzeczywistością, a przez to realizującego zasady określone w art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., czego w postępowaniu organów obu instancji zabrakło, a co właściwie odnotował Sąd I Instancji (identycznie: wyrok NSA z 4 września 2025 roku sygn. akt. I OSK 1858/22).

Zgodzić należy się z Sądem I instancji, że Minister odmawiając potwierdzenia prawa do rekompensaty za majątek utracony wchodzący w skład Ordynacji nadmierne znaczenie przypisał informacjom o uszczupleniu tego majątku, m.in. w drodze jego wyprzedaży, czy na skutek reformy rolnej z 1925 roku.

Ustaleń w tym względzie nie oparł bowiem na konkretnych dowodach, potwierdzających fakt zaistnienia czynności zbycia czy odebrania poprzednikowi prawnemu skarżących prawa własności do spornego majątku, choćby w wykonaniu przepisów o reformie rolnej z 1925 roku. Skoro w sprawie brak dowodów wskazujących na to, że doszło do utraty własności konkretnych nieruchomości nie można było z góry założyć, aby zaistniały podstawy do ustalenia że właściciel ordynacji utracił prawo własności do którejkolwiek z nich.

Kontrola sądowoadministracyjna nie może pomijać, że rolą organu w toku postępowania administracyjnego jest: podjęcie czynności w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.), udokumentowanie poczynionych ustaleń w aktach sprawy (art. 77 § 1 k.p.a.) oraz uzasadnienie w sposób przewidziany w art. 107 § 3 k.p.a. wydanej decyzji. Dokumentacja z akt niniejszej sprawy wskazuje, słuszność oceny Sądu I instancji, który uznał, że organy prowadzące postępowanie tym standardom nie sprostały. Stanowisko organów przedstawione w uzasadnieniach kwestionowanych decyzji, nie zawierało kompletnej oceny dowodów, zbadanych we wzajemnej łączności. Ponadto przeprowadzona ocena w części pozostaje w sprzeczności z wyrokiem tut. Sądu jaki zapadł w sprawie o sygnaturze I OSK 888/15, a którym tak organy, jak i Sądy są związane.

W tej sytuacji bezzasadny okazał się zarzut odnoszący się do naruszenia przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 75, art. 77 § 1 i art. 80, art. 106 § 3 k.p.a. Zawarta w kontrolowanym wyroku ocena słusznie wykazała, że w toku postępowania administracyjnego naruszono ww. przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Niezasadnie zarzucono w skardze kasacyjnej, że Sąd dopuścił się naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. W istocie bowiem ocena dokonana w kontrolowanym wyroku w sposób dostateczny wskazuje jakie błędy popełniły organy i jakich czynności należy dokonać, aby działania te pozostawały w zgodzie z regułami prowadzenia postępowania dowodowego.

Nie sposób zaaprobować zarzutu naruszenia prawa materialnego poprzez uchybienie normom z art. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 roku. Naruszenie prawa materialnego może nastąpić przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Błędna wykładnia to mylne zrozumienie treści przepisu. Sformułowanie zarzutu błędnej wykładni przepisu prawa materialnego zawsze powinno łączyć się z wykazaniem na czym polegało wadliwe odczytanie przez sąd pierwszej instancji znaczenia treści przepisu, a następnie konieczne jest podanie właściwego, zdaniem skarżącego, rozumienia naruszonego przepisu. Naruszenie prawa przez niewłaściwe zastosowanie to wadliwe uznanie, że ustalony w sprawie stan faktyczny odpowiada hipotezie określonej normy prawnej (tzw. błąd subsumpcji). Uzasadnienie skargi kasacyjnej ma za zadanie wykazanie trafności (słuszności) zarzutów postawionych w ramach podniesionych podstaw kasacyjnych, co oznacza, że musi zawierać argumenty mające na celu "usprawiedliwienie" przytoczonych podstaw kasacyjnych.

Zarzut naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię powinien dotyczyć wykładni rzeczywiście przyjętej przez Sąd I instancji i nie może odnieść zamierzonego skutku, jeżeli kontestuje stanowisko, którego Sąd I instancji w istocie nie wyraził. W okolicznościach niniejszej sprawy badany zarzut nie odpowiada stawianym wymogom. Przede wszystkim autor kasacji zakwestionował stanowisko, którego Sąd I instancji nie wyraził. Nie budziło wątpliwości Sądu I instancji, że prawo do rekompensaty ma osoba, która w dacie relewantnej legitymowała się prawem własności nieruchomości, i która jednocześnie opuściła byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy zabużańskiej lub z tych przyczyn nie mogła na nie powrócić. Za pomocą tego zarzutu niedopuszczalne było zwalczania ustaleń faktycznych, w tym odnoszących się do rzeczywistej wielkości nieruchomości pozostawionych przez Ordynata. Z kolei kwestia braku dowodów świadczących o utracie części majątku przed jego pozostawieniem na Kresach Wschodnich była już przedmiotem oceny w niniejszym uzasadnieniu w części odnoszącej się do zasadności zarzutów procesowych.

Uwzględniając powyższe skargę kasacyjną jako pozbawioną podstaw należało oddalić na zasadzie art. 184 p.p.s.a

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 2 p.p.s.a.