Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Piotr Piszczek (spr.) Sędzia NSA Anna Apollo Sędzia NSA Małgorzata Grzelak Protokolant starszy asystent sędziego Karolina Mamcarz po rozpoznaniu w dniu 8 listopada 2024 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej K.P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 14 stycznia 2020 r. sygn. akt I SA/Kr 1161/19 w sprawie ze skargi K.P. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 10 lipca 2019 r. nr 499/2019 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od K.P. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie (dalej: Sąd I instancji, WSA) wyrokiem z 14 stycznia 2020 r., sygn. akt I SA/Kr 1161/19 oddalił skargę K.P. (dalej: strona, skarżący) na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: organ) z 10 lipca 2019 r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek.

Skargę kasacyjną – stosownie do treści art. 173 i nast. ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie: Dz.U.2024.935 ze zm., dalej: p.p.s.a.) – wniosła strona, a zaskarżając wyrok w całości zarzuciła naruszenie prawa materialnego i procesowego w rozumieniu art. 174 p.p.s.a. domagając się jego uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, a także zasądzenia na rzecz pełnomocnika skarżącego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu – wg norm prawem przewidzianych.

Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono naruszenie:

1. przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tj. Dz.U.2020.266 z późn. zm., dalej: u.s.u.s.) w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U.2003.141.1365, dalej – rozporządzenie) w zw. z art. 83 ust. 4 u.s.u.s. w zw. z art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U.2020.256 z późn. zm., dalej: k.p.a.) poprzez bezzasadne oddalenie skargi, a tym samym nieuchylenie zaskarżonej decyzji jako niezgodnej z prawem, w trybie sądowej kontroli działalności organu na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a., będące efektem błędnego przyjęcia przez WSA, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu, pomimo że w wyniku jej wydania doszło do naruszenia art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 Rozporządzenia w zw. z art. 83 ust. 4 u.s.u.s. w zw. z art. 7, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez uznanie przez organ, że w stosunku do skarżącego nie zachodzi uzasadniony przypadek, w którym ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest on w stanie opłacić należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla skarżącego, wskutek czego organ uznał się nieuprawnionym do podjęcia decyzji o umorzeniu należności z tytułu składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, w sytuacji gdy z zebranych i przeprowadzonych przez organ dowodów wynika, że z uwagi na sytuację finansową, rodzinną i zdrowotną skarżącego zapłata należności z tytułu składek doprowadziłaby do znaczącego pogorszenia warunków egzystencji skarżącego, aż do poziomu poniżej minimum socjalnego, oraz utratą środków na prowadzenia dalszego leczenia nieuleczalnej choroby serca. Wskazane powyżej – a nieuwzględnione przez WSA – naruszenia, jakich dopuścił się organ, przejawiały się w:

a) uznaniu przez organ, że w stosunku do skarżącego nie występują obiektywne przesłanki, świadczące o zagrożeniu podstawowego bytu, bądź to w wyniku próby uiszczenia przez skarżącego należności z tytułu składek, bądź wskutek egzekucji przez Organ tych należności, podczas gdy z zebranych i przeprowadzonych przez Organ dowodów wynika, że ponoszone przez skarżącego miesięczne wydatki stałe, tj. koszty najmu mieszkania, koszty za media, oraz koszty zakupu koniecznych leków (łącznie 1050,00 zł), jak również wydatki stałe na niezbędne wyżywienie (ok. 300 zł, tj. ok. 10 zł dziennie), wyczerpują kwotę pobieranej emerytury (1384,02 zł), w skutek czego wszelkie próby uiszczenia należności z tytułu składek będą skutkowały zagrożeniem dla pokrycia podstawowych potrzeb egzystencjalnych;

b) uznaniu przez organ, że samo istnienie należności z tytułu składek nie zmienia sytuacji majątkowo-rodzinnej skarżącego, a jedynie wpływa na brak możliwości przeprowadzenia skutecznej egzekucji, podczas gdy, zgodnie z art. 79 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U.2020.1427 z późn. zm., dalej: u.p.e.a.) w zw. z art. 139 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U.2020.53 z późn. zm., dalej: u.e.r.), w razie dalszego istnienia należności organ egzekucyjny będzie uprawniony do zajęcia świadczenia emerytalnego skarżącego w części niezwolnionej z egzekucji, w skutek czego środki pobierane przez skarżącego z tytułu zaopatrzenia emerytalnego, w wysokości 875 zł, będą niewystarczające na pokrycie wydatków, związanych z podstawowymi i udokumentowanymi potrzebami życiowymi skarżącego, ustalonych przez organ w toku postępowania na podstawie przeprowadzonych dowodów;

c) uznaniu przez organ, że trudna sytuacja materialna skarżącego nie ma charakteru trwałego, w skutek czego możliwości wyegzekwowania należności z tytułu składek Organ upatruje w przyszłości, gdy zaś z ustalonego przez Organ stanu faktycznego wynika, że skarżący jest siedemdziesięcioletnią osobą, emerytem, cierpiącym na nieuleczalną chorobę serca, i w sposób oczywisty nie jest władny podjąć dodatkowej pracy zarobkowej a doświadczenie życiowe wskazuje na brak prawdopodobieństwa uzyskania przez niego dodatkowych środków finansowych, które by poprawiły jego sytuację materialną i umożliwiły uiszczenie należności z tytułu składek;

d) uznaniu przez organ, że skarżący posiada dodatkowe środki finansowe, które służyły mu zaspokojeniu obciążających go zobowiązań cywilnoprawnych pomimo nieustalenia przez Organ źródła takich rzekomych dodatkowych środków finansowych, podczas gdy ponadto ze zgromadzonych w sprawie dowodów wynika, że są to środki pochodzące z umowy kredytu oraz umowy pożyczki, które to zostały przez skarżącego uzyskane w celu spłaty zobowiązania z umowy pożyczki zawartej z małżonką skarżącego, a w zakresie pozostałym posłużyły spłacie zobowiązań z tytułu zaciągniętych kredytu i pożyczki;

2. przepisów prawa materialnego poprzez ich błędną wykładnię, a to § 3 ust. 1 Rozporządzenia w zw. z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 §1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. poprzez bezzasadne oddalenie skargi, a tym samym nieuchylenie zaskarżonej decyzji jako niezgodnej z prawem, w trybie sądowej kontroli działalności Organu na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a., będące efektem błędnego przyjęcia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu, pomimo że w wyniku jej wydania doszło do naruszenia § 3 ust. 1 Rozporządzenia w zw. z art. 28 ust. 3a u.s.u.s., poprzez przyjęcie przez Organ, że katalog okoliczności, w których występuje stan, w którym ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną zobowiązany nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, ma charakter katalogu zamkniętego, w skutek czego Organ błędnie przyjął, że sytuacja materialna i zdrowotna skarżącego nie odpowiada okolicznościom, wskazanym w § 3 ust. 1 Rozporządzenia.

W motywach wskazano argumenty przemawiające za uwzględnieniem skargi kasacyjnej.

Organ wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania wg norm prawem przewidzianych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 183 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Jeżeli nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., a w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły, to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej.

Według art. 193 zdanie drugie p.p.s.a., uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W ten sposób wyraźnie został określony zakres, w jakim Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnia z urzędu wydany wyrok, w przypadku gdy oddala skargę kasacyjną. Regulacja ta, jako mająca charakter szczególny, wyłącza zatem przy tego rodzaju rozstrzygnięciach odpowiednie stosowanie do postępowania przed tym Sądem wymogów dotyczących elementów uzasadnienia wyroku, przewidzianych w art. 141 § 4 w związku z art. 193 zdanie pierwsze p.p.s.a. (por. wyroki NSA: z 25 listopada 2016 r. sygn. akt I FSK 1376/16; z 17 stycznia 2017 r. sygn. akt. I GSK 1294/16; z 8 lutego 2017 r. sygn. akt I GSK 1371/16; z 5 kwietnia 2017 r. sygn. akt I GSK 91/17; z 27 czerwca 2017 r. sygn. akt II GSK 1869/17; baza orzeczeń nsa.gov.pl). Omawiany przepis ogranicza wymogi, jakie musi spełniać uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną wyłącznie do, niemającej swojego odpowiednika w art. 141 § 4 p.p.s.a., oceny zarzutów skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny uzyskał fakultatywne uprawnienie do przedstawienia, zależnie od własnej oceny, wyłącznie motywów zawężonych do aspektów prawnych świadczących o braku usprawiedliwionych podstaw skargi kasacyjnej albo o zgodnym z prawem wyrokowaniu przez sąd pierwszej instancji mimo nieprawidłowego uzasadnienia.

Podstawy, na których można oprzeć skargę kasacyjną, zostały określone w art. 174 p.p.s.a. Przepis art. 174 pkt 1 p.p.s.a. przewiduje dwie postacie naruszenia prawa materialnego, a mianowicie błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Błędna wykładnia oznacza nieprawidłowe zrekonstruowanie treści normy prawnej wynikającej z konkretnego przepisu, czyli mylne rozumienie określonej normy prawnej, natomiast niewłaściwe zastosowanie to dokonanie wadliwej subsumcji przepisu do ustalonego stanu faktycznego, czyli niezasadne uznanie, że stan faktyczny sprawy odpowiada hipotezie określonej normy prawnej. Druga podstawa kasacyjna wymieniona w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. dotyczy naruszenia przepisów postępowania, ale tylko takiego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Należy też zwrócić uwagę, że Naczelny Sąd Administracyjny nie może we własnym zakresie uściślać bądź korygować zarzutów skargi kasacyjnej (zob. wyrok NSA z 27 stycznia 2015 r. sygn. akt II GSK 2140/13). Do autora skargi kasacyjnej – będącego profesjonalistą – należy zatem wskazanie ściśle określonych przepisów prawa, które w jego ocenie naruszył Sąd I instancji i precyzyjne wyjaśnienie na czym to polegało.

W powyższym kontekście wskazać należy, że skarżący kasacyjnie powołując się na naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy nie dostrzegł, że:

Po pierwsze, wskazując w podstawie zarzutu kasacyjnego art. 151 w zw. z art. 145 § 1 lit. c p.p.s.a. wypada zauważyć, że stanowią one podstawę do wydania przez Sąd I instancji przeciwstawnych rozstrzygnięć i mają charakter wynikowy, co znaczy, że ich zastosowanie uzależnione jest od treści wydanego w sprawie rozstrzygnięcia, które zostało zaskarżone do Sądu II instancji. Brak w tym względzie jakiegokolwiek uzasadnienia (stosownie do treści art. 176 § 1 pkt 2 p.p.s.a.) uniemożliwia Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu merytoryczną ocenę tak definiowanego naruszenia;

Po drugie w żaden sposób – w motywach wniesionego środka zaskarżenia – nie wykazano – na czym polegał związek wyżej opisanej nieprawidłowości w powiązaniu z naruszeniem regulacji pomieszczonych w art. 7, art. 77, art. 80, a także art. 107 § 3 k.p.a., którego to związku – także w powiązaniu z treścią art. 83 ust. 4 u.s.u.s. zgodnie z art. 176 § 1 pkt 2 p.p.s.a., nie wyjaśniono; w szczególności w motywach skargi kasacyjnej brakuje jakiegokolwiek odniesienia do treści tych przepisów, co uniemożliwia Sądowi II instancji zrozumienie tego uchybienia w zestawieniu z treścią normatywną tak powołanych regulacji zamieszczonych w k.p.a. i u.s.u.s.;

Po trzecie Sąd I instancji nie mógł się dopuścić naruszenia art. 79 § 1 u.p.e.a. w zw. z art. 139 ust. 1 pkt 5 u.e.r. gdyż regulacji tych ani nie oceniał, ani sam nie powoływał;

Po czwarte, sam skarżący kasacyjnie w zakresie powołanych w tym zarzucie przepisów winien zadecydować, czy art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 Rozporządzenia może być podstawą zarówno naruszenia przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a. – vide treść zarzutu nr 1 petitum skargi kasacyjnej), a zarazem naruszenia norm prawa materialnego (art. 174 pkt 1 p.p.s.a. – vide treść zarzutu nr 2 petitum skargi kasacyjnej). Z motywów wynika, że autor skargi kasacyjnej nie uzasadnia w żaden sposób kwestii aspektu procesowego tego związku; nie wykazuje też w jaki sposób doszło "do naruszenia tych przepisów postępowania";

Po piąte, najistotniejsze jest to, że w uzasadnieniu skargi kasacyjnej nie wykazano, iż naruszenie wskazanych w podstawie zarzutu nr 1 petitum skargi kasacyjnej przepisów miało "istotny wpływ na wynik sprawy", co dyskwalifikuje ostatecznie wniesiony środek zaskarżenia w aspekcie procesowym.

Przechodząc z kolei do zarzutu nr 2 petitum skargi kasacyjnej wskazać należy, że:

Po pierwsze, nie poświęca się w uzasadnieniu skargi kasacyjnej żadnej uwagi – sprzecznie z regulacją art. 176 § 1 pkt 2 p.p.s.a. – kwestii naruszenia art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a., kiedy te przepisy mają charakter wynikowy i zarazem wybitnie procesowy.

Po drugie, zarzucając błędną wykładnię art. 28 ust. 3a w zw. z § 3 ust. 1 Rozporządzenia autor skargi kasacyjnej zarówno w treści stawianego zarzutu, jak i uzasadnieniu wspiera się dokonanymi w sprawie ustaleniami faktycznymi (których skutecznie nie zakwestionował), przyjmując – w zarzucie – iż Sąd I instancji błędnie przyjął, że "katalog okoliczności, w których występuje stan, w którym ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną zobowiązany nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny ma charakter katalogu zamkniętego", to jednak w uzasadnieniu zarzutu – ponawiając treść ujętą w cudzysłowie nie wskazuje żadnej propozycji, która mogłaby wyjść poza tę regulację ustawową.

Mając zatem na uwadze treść art. 184 p.p.s.a. należało orzec jak w sentencji.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 204 pkt 1 p.p.s.a.