Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Owczarzak Sędziowie Sędzia WSA Jarosław Wichrowski (spr.) Asesor WSA Mariusz Pawełczak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 25 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi M. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lutego 2024 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy Z. z dnia [...] grudnia 2023 r. [...].

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w T. [...] decyzją z dnia [...] lutego 2024 r. na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm., powoływana dalej jako uśr) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 775 ze zm., powoływana dalej jako kpa) po rozpatrzeniu odwołania M. W. (określana dalej jako Skarżąca) od decyzji Wójta Gminy Z. z dnia [...] grudnia 2023 r. znak [...] - utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że zaskarżoną decyzją Wójt Gminy Z. odmówił przyznania Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że w aktach sprawy znajduje się orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS Oddział w T. z dnia [...] września 2023 r., z którego wynika, że mąż Skarżącej jest osobą trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji, datą powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji jest [...] lipca 2023 r. i wówczas miał on 67 lat. Wójt odmówił przyznania świadczenia z uwagi na treść art. 17 ust. 1b uśr, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne przysługują, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia,

2) w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia,

co w niniejszej sprawie nie ma miejsca.

Odwołanie od ww. decyzji złożyła Skarżąca, wskazując, że jest jedyną osobą, która opiekuje się mężem i organ powinien dokonać oceny faktycznej sytuacji rodzinnej beneficjenta, a nie opierać się tylko na dacie powstania niepełnosprawności.

Kolegium wskazało, że zgodnie z art. 17 uśr, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia łub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Okolicznością bezsporną w niniejszej sprawie jest legitymowanie się przez męża Skarżącej orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS Oddział w T., na mocy którego uznano go za trwale niezdolnego do samodzielnej egzystencji. Orzeczenie wydano na stałe.

Należy zwrócić uwagę na wyrok z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, w którym Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 17 ust. 1b uśr w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Orzeczenie to było sygnałem dla ustawodawcy, aby powyższą normę zmodyfikować. Dotychczas jednak ustawodawca w treść art. 17 ust. 1b uśr nie interweniował. Kolegium wyraziło pogląd, że zasadne jest uwzględnienie stanowiska sądów administracyjnych dotyczącego stosowania art. 17 ust. 1b uśr, z którego wynika, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis art. 17 ust. 1b uśr jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium (wyrok NSA w sprawie I OSK 1614/26).

Organ I instancji odmówił w przedmiotowej sprawie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na małżonka ze względu na uzyskanie przez niego orzeczenia o niepełnosprawności w wieku 67 lat. Niemniej Kolegium uznało, że zachodzą okoliczności skutkujące koniecznością utrzymania zaskarżonej decyzji w mocy.

Uzasadniając powyższe, organ odwoławczy wskazał, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zrekompensowanie danej osobie utraty dochodu z tytułu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej spowodowanej koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (zob. wyrok WSA w Olsztynie w sprawie II SA/Ol 211/20). W orzecznictwie sądów administracyjnych wyrażany jest pogląd, że "rezygnacja z zatrudnienia" nie oznacza jedynie faktycznego zaprzestania wykonywania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 3 pkt 22 uśr, ale oznacza także niepodejmowanie zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki. Musi zatem istnieć związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją opiekuna osoby niepełnosprawnej z pracy zarobkowej i jej niepodejmowaniem, a sprawowaniem opieki.

Tymczasem w niniejszej sprawie, w ocenie Kolegium, w toku prowadzonego postępowania nie potwierdzono, że Skarżąca była zmuszona do rezygnacji z pracy zarobkowej bądź jej niepodejmowania w związku z opieką nad mężem. Z akt sprawy wynika, że Skarżąca zgodnie ze złożonym oświadczeniem podała, że nie posiada prawa ani do renty, ani emerytury, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego, renty socjalnej, renty rodzinnej, zasiłku stałego lub nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, jest ubezpieczona zdrowotnie przy mężu w ZUS. Z ww. oświadczenia jasno wynika, że Skarżąca nigdy wcześniej nie pracowała zawodowo. Dlatego też obecnie nie może zrezygnować z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, gdyż nigdy wcześniej się nie pracowała. Nie była i nadal nie jest także zarejesrtowana w PUP jako osoba bezrobotna. Z dużym prawdopodobieństwem można więc przyjąć, że deklarowane zaniechanie aktywności zawodowej ma związek z ubieganiem się o świadczenie pielęgnacyjne. Całokształt okoliczności wskazuje bowiem, że Skarżąca z własnego wyboru dotychczas nie podejmowała pracy zarobkowej na przestrzeni całego swojego życia, i wątpliwe jest, aby nie podejmowała jej obecnie z uwagi na opiekę nad mężem, zarówno ze względu na wiek, jak i brak jakiegokolwiek doświadczenia zawodowego.

Skargę na ww. decyzję złożyła Skarżąca, zarzucając jej błąd w ustaleniach faktycznych polegający na uznaniu, że nie pracowała w swoim życiu, a w konsekwencji uznanie, że nie zachodzą okoliczności przyznania świadczenia opiekuńczego. Mając na uwadze powyższe, Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o uchylenie decyzji organu I instancji.

W uzasadnieniu Skarżąca wskazała, że żaden z organów nie przeprowadził czynności wyjaśniających, tylko na podstawie jej oświadczenia przyjął, że wynika z niego, iż nigdy wcześniej nie pracowała zawodowo, dlatego też obecnie nie może zrezygnować z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Skarżąca podkreśliła, że brak przysługujących jej świadczeń nie oznacza braku zatrudnienia. Pracowała bowiem poza granicami kraju przy uprawie roślin, zrywaniu jabłek, pakowaniu cukierków. Wyjeżdżała do pracy osobiście bądź wspólnie z mężem. W sierpniu 2022 r. mąż zachorował na nowotwór, w dniu [...] października 2022 r. przeszedł operację, a następnie poddawane był chemioterapii. Od tego momentu sprawuje osobistą i bezpośrednią opiekę nad mężem, nie mogąc wyjeżdżać do pracy, tak jak czyniła to wcześniej. Pod koniec 2023 r. Skarżąca dostała propozycję pracy jako opiekunka osób starszych, jednak ze względu na stan zdrowia męża nie mogła jej podjąć. W opiece nad mężem nie może liczyć na pomoc osób trzecich, w tym dzieci, albowiem dwójka synów mieszka w N., a córka w T., wychowując czternastoletniego syna.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości swoją dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga była zasadna.

W pierwszej kolejności wskazać należy, że Sąd w pełni podziela stanowisko organu II instancji dotyczące skutków wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku w sprawie K 38/13, w którym stwierdził on, że art. 17 ust. 1b uśr w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Aktualnie organy orzekające w sprawach o przyznanie świadczenia rodzinnego nie są związane treścią cyt. przepisu.

Sąd co do zasady podziela również stanowisko Kolegium dotyczące konieczności istnienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki na osobą niepełnosprawną. Aby jednak taki wniosek wysnuć w konkretnej sprawie, konieczne jest prawidłowe ustalenie stanu faktycznego, co w analizowanej sprawie nie miało miejsca. Kolegium bowiem stwierdziło, że Skarżąca wcześniej nigdzie nie pracowała i z tego tylko powodu wysnuło wniosek, że nie może być ona uznana za osobę niepodejmującą zatrudnienia. Skarżąca do skargi dołączyła tymczasem dokumentację, z której wynika, że podejmowała wcześniej zatrudnienie. Rzeczą organu ponownie rozpoznającego sprawę będzie uwzględnienie tej okoliczności i dokładne ustalenie stanu faktycznego poprzez zobowiązanie Skarżącej do przedłożenia całej posiadanej przez nią dokumentacji związanej z jej uprzednim zatrudnieniem, a w przypadku wątpliwości przesłuchanie Skarżącej na tę okoliczność, w szczególności na okoliczność odmowy przyjęcia przez nią oferowanego jej zatrudnienia jako opiekunka.

W świetle powyższego stwierdzić trzeba, że doszło do naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Mając to na uwadze, w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, dalej powoływana jako "ppsa"), orzeczono jak w sentencji.

Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z treści uzasadnienia niniejszego wyroku. Rzeczą organu przy ponownym rozpatrywaniu sprawy będzie uwzględnienie przedstawionej oceny prawnej i usunięcie dostrzeżonych naruszeń prawa, zgodnie z dyspozycją art. 153 ppsa.