Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Agnieszka Wójcik (spr.), Sędziowie sędzia WSA Kaja Angerman, sędzia WSA Jarosław Łuczaj, Protokolant st. sekr. sąd. Piotr Iwaszek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 września 2018 r. sprawy ze skargi R. P. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] stycznia 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych uchyla zaskarżoną decyzję.

Decyzją nr [...] z [...] stycznia 2018 r. Prezes Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu orzekł o utrzymaniu w mocy decyzji własnej Nr [...] z [...] grudnia 2017 r. o odmowie potwierdzenia, że Pan R. A. P. spełnia warunki, o których w art. 4 ustawy o działaczach opozycji.

W uzasadnieniu organ wskazał, że wnioskiem z dnia [...] maja 2017 r. Pan R. A. P. zwrócił się do Oddziału Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu [...] o wydanie decyzji administracyjnej w sprawie spełnienia warunków, o których mowa w art. 4 ustawy z dnia 20 marca 2015r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (Dz. U. z 2015 r. poz. 693 z późn. zm.), zwanej dalej o działaczach opozycji".

Po rozpatrzeniu wniosku Prezes Instytutu Pamięci Narodowej wydał decyzję [...] z dnia [...] grudnia 2017 r. o odmowie potwierdzenia, że wnioskodawca spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ustawy o działaczach opozycji.

Pismem z dnia [...] stycznia 2018 r. Pan R. A. P. złożył wniosek ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej wydaniem tej decyzji.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Prezes Instytutu Pamięci Narodowej wydał decyzję [...] z dnia [...] stycznia 2018 r. o utrzymaniu w mocy decyzji własnej [...] z dnia [...] grudnia 2017 r.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że w myśl art. 4 ustawy o działaczach opozycji status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych przysługuje osobie:

1. która nie była pracownikiem, funkcjonariuszem lub żołnierzem organów bezpieczeństwa państwa, chyba że przedłoży dowody, że przed dniem 4 czerwca 1989 r. bez wiedzy przełożonych, czynnie wspierała osoby lub organizacje działające na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce,

2) co do której w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu nie zachowały się dokumenty wytworzone przez nią lub przy jej udziale, w ramach czynności wykonywanych przez nią w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa.

Status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy o działaczach opozycji potwierdza, w drodze decyzji, Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych po stwierdzeniu przez Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, iż osoba ubiegająca się o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych spełnia warunki, o których mowa w art. 4.

W wyniku przeprowadzonej kwerendy w zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci Narodowej odnaleziono dokumenty ewidencyjne dotyczące Pana R. A. P., w tym m.in.:

1) wypis z kserokopii dziennika rejestracyjnego sieci agenturalnej i spraw operacyjnych byłej Służby Bezpieczeństwa Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w [...], z którego wynika, że R. A. P. w dniu [...] stycznia 1981 r. został zarejestrowany przez Wydział [...] WUSW w [...] jako kandydat na tajnego współpracownika (kandydat na TW). Następnie w dniu [...] stycznia 1982 r. Wnioskodawca został przerejestrowany przez Wydział [...] WUSW w [...] na tajnego współpracownika (TW) do numeru [...]. Akta przekazano do archiwum WUSW w [...] pod numerem [...];

2) karta Mkr - 2 z której wynika, że R. A. P. został zarejestrowany do numeru [...] przez Wydział [...] Komendy Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej w [...] jako tajny współpracownik o pseudonimie "[...]". W dniu [...] maja 1983 r. wyeliminowany z czynnej sieci agenturalnej z powodu choroby. Materiały złożono w archiwum Wydziału "[...]" Komendy Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej w [...] pod numerem [...];

3) zapis z kserokopii dziennika archiwalnego Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w [...] do numeru [...], z którego wynika, że akta R. A. P. tajnego współpracownika o pseudonimie "[...]" zarejestrowanego do numeru [...] składające się z jednej teczki pracy i jednej teczki personalnej w dniu [...] maja 1983 r. zostały złożone do archiwum pod numerem [...].

W ocenie organu powyższe zapisy archiwalne spełniają kryteria dokumentów w art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji.

Pismem z [...] lutego 2018 r. (data wpływu do Instytutu Pamięci Narodowej [...] lutego 2018 r.) Pan R. A. P. wniósł, za pośrednictwem Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej, skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję. W uzasadnieniu skargi skarżący stwierdził, że decyzje Prezesa IPN zostały wydane na podstawie domniemanych, fałszywych materiałów archiwalnych. Uważa, że wywody zawarte w wydanych decyzjach są bezpodstawne, bardzo krzywdzące i uderzają w Jego godność osobistą. Stwierdził, że nie był żadnym donosicielem czy też współpracownikiem i nie utrzymywał żadnych kontaktów z organami bezpieczeństwa państwa. Poddał pod wątpliwość czy możliwe jest by w 1979 r. w "podzięce" za urazy fizyczne ze strony MO przyjął kryptonim "[...]" pod nr [...] wskazując na: "kartę K-3 z dziennika rej. WUKW [...]". Zdaniem Skarżącego wątpliwy jest również fakt czterech kolejnych rejestracji o różnych datach i numerach rejestracyjnych. W ocenie skarżącego: "Nie jest możliwe współtworzenie tego samego dnia karty z kartoteki SB [...] ozn. [...] w dniu [...] stycznia 1981 r., nr rej. [...] i w [...] (te same oznaczenia).". Skarżący podniósł, że nie wyjaśniono mu dlaczego został uznany przez IPN za współpracownika organów bezpieczeństwa państwa skoro ze strony SB pod jego adresem i jego rodziny stosowane były represje. Podkreślił, że gdyby "czynił jakieś usługi" to na pewno byłby wynagrodzony. Skarżący wskazał również, że ze względu na stan zdrowia zwrócił się z prośbą o przesłanie pocztą kopii dowodów na "zaangażowanie w kontaktach z SB", ale ich nie otrzymał. Do skargi Pan R. P. dołączył kopie szeregu dokumentów.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych, sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi - ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi - przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i zasadniczo na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. W świetle art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zwanej dalej p.p.s.a., kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne.

Przeprowadzona na płaszczyźnie zgodności z prawem kontrola zaskarżonej decyzji, w ramach wskazanych kryteriów, prowadzi do konstatacji, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem zaskarżenia w sprawie jest decyzja wydana na podstawie art. 5 w zw. z art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (Dz. U. z 2015 r. poz. 693, z późn. zm. zwanej w dalszej części "ustawą"), orzekająca o odmowie potwierdzenia, że skarżący spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ww. ustawy.

Zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych potwierdza, w drodze decyzji administracyjnej, Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych po stwierdzeniu przez (...) Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, iż osoba ubiegająca się o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych spełnia warunki, o których mowa w art. 4.

W myśl art. 4 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych przysługuje osobie:

1) która nie była pracownikiem, funkcjonariuszem lub żołnierzem organów bezpieczeństwa państwa, chyba że przedłoży dowody, że przed dniem 4 czerwca 1989 r. bez wiedzy przełożonych, czynnie wspierała osoby lub organizacje działające na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce,

2) co do której w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu nie zachowały się dokumenty wytworzone przez nią lub przy jej udziale, w ramach czynności wykonywanych przez nią w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa.

Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji u podstaw jej rozstrzygnięcia legło uznanie przez (...) Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, że w wyniku przeprowadzonej kwerendy w zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci Narodowej odnaleziono m.in. dotyczący Skarżącego 1) wypis z kserokopii dziennika rejestracyjnego sieci agenturalnej i spraw operacyjnych byłej Służby Bezpieczeństwa Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w [...], z którego wynika, że R. A. P. w dniu [...] stycznia 1981 r. został zarejestrowany przez Wydział [...] WUSW w [...] jako kandydat na tajnego współpracownika (kandydat na TW). Następnie w dniu [...] stycznia 1982 r. Wnioskodawca został przerejestrowany przez Wydział [...] WUSW w [...] na tajnego współpracownika (TW) do numeru [...]. Akta przekazano do archiwum WUSW w [...] pod numerem [...];

2) karta Mkr - 2 z której wynika, że R. A. P. został zarejestrowany do numeru [...] przez Wydział [...] Komendy Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej w [...] jako tajny współpracownik o pseudonimie "[...]". W dniu [...] maja 1983 r. wyeliminowany z czynnej sieci agenturalnej z powodu choroby. Materiały złożono w archiwum Wydziału "[...]" Komendy Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej w [...] pod numerem [...];

3) zapis z kserokopii dziennika archiwalnego Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w [...] do numeru [...], z którego wynika, że akta R. A. P. tajnego współpracownika o pseudonimie "[...]" zarejestrowanego do numeru [...] składające się z jednej teczki pracy i jednej teczki personalnej w dniu [...] maja 1983 r. zostały złożone do archiwum pod numerem [...].

Organ uznał, że wskazane dokumenty spełniają kryteria dokumentów opisanych w art. 4 ust. 2 ustawy o działaczach opozycji, tj. były wytworzone przy udziale Skarżącego w ramach czynności wykonywanych w charakterze tajnego informatora organów bezpieczeństwa państwa.

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji Sąd uznał, że wydana ona została z naruszeniem zarówno przepisów prawa materialnego tj. art. 4 ust. 2 ustawy jak i art. 7, 77 § 1, 107 § 3 k.p.a w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie.

W pierwszej kolejności należy wskazać, że Sąd podziela stanowisko, utrwalone w przywołanym w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji orzecznictwie sądów administracyjnych co do tego, że w ramiach niniejszego postępowania Prezes Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, nie bada oryginalności i prawdziwości stwierdzeń zawartych w dokumentach. Nie jest uprawniony do ich weryfikowania i prowadzenia postępowania dowodowego mającego na celu ustalenie prawdziwości zdarzeń podanych w dokumentach. Jak również to, że jego obowiązkiem jest formułowanie wniosków wynikające z treści odnalezionych dokumentów.

Z brzmienie art. 4 ust. 2 ustawy wynika jednak w sposób nie budzący wątpliwości, że wnioski jakie formułuje organ wymagają od niego poza sprawdzeniem istnienia określonych dokumentów, wykazania: po pierwsze, czy faktycznie odnalezione dokumenty dotyczą wnioskodawcy, a po drugie ustalenia w sposób nie budzący wątpliwości, że dokumenty te zostały faktycznie wytworzone przez wnioskodawcę lub przy jego udziale, w ramach czynności wykonywanych przez wnioskodawcę w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. Oznacza to, że muszą to być dokumenty z których w sposób nie budzący wątpliwości wynika, że wnioskodawca był tajnym współpracownikiem lub pomocnikiem organów bezpieczeństwa państwa i w ramach współpracy wytwarzał osobiście lub przy jego udziale były wytwarzane określone dokumenty (tzn. mógł liczyć się z tym z tym, miał taką świadomość, że na skutek przekazanych przez niego informacji dojdzie do wytworzenia tych dokumentów).

W ocenie Sądu, okoliczność, iż powyższe obowiązki ciążą na organie wynika bezpośrednio również z faktu, iż zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy rozstrzygnięcie w zakresie potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych wydawanej jest w formie decyzji. Gdyby organ miał zatem jedynie obowiązek potwierdzić okoliczność istnienia lub nie dokumentów o których mowa w art. 4 ust. 2 ustawy, to jego rola ograniczałaby się do wydania zaświadczenia a nie decyzji. Wprowadzona przez ustawodawcę forma decyzji oznacza, że musi on dokonać oceny dokumentów, które się zachowały, pod kątem istnienia lub nie przesłanek określonych w art. 4 ustawy.

Takiej oceny w niniejszej sprawie organ zdaniem Sądu nie dokonał. Wskazać należy, że w toku postępowania Skarżący negował swój udział w powstaniu wyszczególnionych w uzasadnieniu decyzji dokumentów, okoliczność współpracy ze służbami bezpieczeństwa, podważa wybiórczą, a tym samym nieuprawnioną, bo nieopartą na całokształcie materiałów figurujących w zasobach IPN ocenę organu wskazującą na jego współpracę ze służbami bezpieczeństwa w charakterze tajnego informatora.

Zarzuty i twierdzenia skarżącego są co do zasady słuszne. W ocenie bowiem Sądu wbrew stanowisku organu, odnalezione w zasobach IPN dokumenty, opisane w uzasadnieniu decyzji, nie wykazały związku pomiędzy wytworzeniem dokumentów, udziałem skarżącego w ich wytworzeniu i kwalifikacją tej czynności jako wykonywanej w ramach jego działania w charakterze tajnego informatora i przydatnością dokumentów do operacyjnego zdobywania informacji przez organy bezpieczeństwa. Wynikająca z dokumentów rola tajnego współpracownika odpowiada charakterowi działań tajnego informatora dlatego też nie ma znaczenia, że w przepisie (art. 4 pkt 2 w/w ustawy) nie użyto identycznego pojęcia jak występujące w dokumentach służb bezpieczeństwa. Wyszczególnione dokumenty wskazują niewątpliwie, że skarżący był traktowany przez służbę bezpieczeństwa jako tajny współpracownik przez pewien okres tj. do [...] maja 1983 r. Co istotne odnalezione dokumenty, mają wyłącznie charakter adnotacji ewidencyjnych, a więc takich, które związane są z wewnętrznym systemem organizacji urzędu służby bezpieczeństwa i w ramach tego systemu organizacji zostały wytworzone. W oczywisty sposób zostały wytworzone przez pracowników tej instytucji.

Istotą postępowania prowadzonego przez Prezesa IPN w przedmiocie stwierdzenia czy dana osoba spełnia warunki określone w art. 4 w/w ustawy jest zaś wyłącznie ustalenie czy w zasobach IPN znajdują się dokumenty dotyczące tej osoby spełniające kryteria określone w art. 4 pkt 2 ustawy.

Obowiązkiem organu w przedmiotowym postępowaniu było więc odzwierciedlenie stanu zasobów archiwalnych, ale według skonkretyzowanych w przepisie kryteriów i sformułowanie oceny czy stan zasobów archiwalnych zawiera dokumenty, których treść wskazuje na to, że istniały "ślady" wskazujące na współpracę skarżącego ze służbami bezpieczeństwa i czy w ramach tej współpracy wytworzył on jakieś dokumenty służące do operacyjnego zdobywania informacji lub czy tego rodzaju dokumenty powstały przy jego udziale.

W ocenie Sądu organ nieprawidłowo ocenił zatem, że materiał dowodowy w postaci odnalezionych dokumentów stanowiących adnotacje w urządzeniach ewidencyjnych służby bezpieczeństwa stanowił wystarczającą podstawę do oceny, że adnotacje te zostały wytworzone przy udziale skarżącego. To zdaniem sądu wyraz dowolnej, a nie swobodnej oceny zgromadzonych w sprawie dowodów, bowiem brak jest jakichkolwiek innych dokumentów, które po zestawieniu ich treści z wytworzonymi przez pracowników urzędu służby bezpieczeństwa własnymi adnotacjami ewidencyjnymi wskazywałyby na rolę skarżącego w powstaniu dokumentów służących określonemu celowi tj. operacyjnemu zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa.

Analiza stanu zasobów archiwalnych pod takim kątem, a więc istnienia dowodów stanowiących ślad współpracy i wykonywania czynności oczekiwanych od tajnego informatora nie może sprowadzać się wyłącznie do ustalenia istnienia dokumentów wytworzonych przez wnioskodawcę czy też współtworzonych przez tą osobę jako ich współautora. Udział w wytworzeniu dokumentu powstającego w warunkach tajnej współpracy (a więc z zachowaniem tajemnicy i środków ostrożności przed dekonspiracją), należy definiować także nie tylko jako bezpośredni wkład danej osoby w powstanie dokumentu. Definiować tak można i należy chociażby pośrednie, jednak dostatecznie sprecyzowane oddziaływanie danej osoby, rolę, wpływ na jego wytworzenie. Przykładem udziału w wytworzeniu dokumentu może być przekazanie przez daną osobę informacji w ramach czynności wykonywanych w charakterze tajnego informatora, które posłużyły do wytworzenia dokumentu, w którym wykorzystano przekazane informacje lub nawet tylko opisano te informacje jako rezultat czynności operacyjnych.

Zdaniem Sądu istniejące w zasobach archiwalnych IPN dokumenty stanowiące adnotacje ewidencyjne mimo, że występowały w kilku urządzeniach ewidencyjnych nie odzwierciedlają w sposób dostateczny udziału skarżącego w ich powstaniu. Ocena dokonana przez organ, że dokumenty te powstały przy udziale skarżącego, gdyż są rezultatem wyrażenia przez niego woli współpracy jest oceną dowolną, nieznajdującą dostatecznego potwierdzenia w treści którejkolwiek z tych adnotacji. W ten sposób organ oceniał raczej, czy współpraca w charakterze tajnego informatora w rzeczywistości miała miejsce, co nie należy do jego kompetencji w tym postępowaniu, aniżeli treść dokumentów wskazujących na istnienie "śladu", a więc prawdopodobieństwa współpracy. Tylko takie znaczenie mogły mieć odnalezione w zasobach IPN adnotacje ewidencyjne.

Z powodu braku możliwości ustalenia na ich podstawie obiektywnego związku, nawet pośredniego między aktywnością skarżącego, a powstaniem tych dokumentów, nie jest zasadna ocena, że dokumenty stanowiące materiał dowodowy spełniają przesłanki określone w art. 4 pkt 2 ustawy.

W ponownie przeprowadzonym postępowaniu organ uwzględni powyższą ocenę prawną.

Mając powyższe na uwadze sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.