Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Stanisław Bogucki po rozpoznaniu w dniu 4 grudnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. U. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 sierpnia 2014 r., sygn. akt VIII SA/Wa 388/14 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi M. U. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie z dnia 24 stycznia 2014 r., nr [...] w przedmiocie wznowienia postępowania w sprawie zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych za 2003 r. od dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodu postanawia: oddalić zażalenie.

1. Postanowieniem z dnia 21 sierpnia 2014 r., VIII SA/Wa 388/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił M. U. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi skarżącej na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie z dnia 24 stycznia 2014 r., nr [...], w przedmiocie odmowy wznowienia postępowania. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej w skrócie: p.p.s.a.). Postanowienie jest dostępne na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/.

2. Przebieg postępowania przed Sądem pierwszej instancji:

2.1. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie WSA w Warszawie podał, że wnioskiem z dnia 16 maja 2014 r. (data nadania w placówce pocztowej) skarżąca M. U. (dalej: skarżąca) wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku podała, że jedynym dochodem trzyosobowej rodziny jest jej wynagrodzenie 1.600 zł, które pokrywa tylko bieżące wydatki. Wyjaśniła, że nie posiada żadnych oszczędności, a jej mąż nie pracuje. W części wniosku obejmującej posiadany majątek wymieniła dom – 270 m² oraz dwie hale magazynowe o powierzchni 1.270 m² i 365 m², objęte postępowaniem upadłościowym.

2.2. Pismem z dnia 6 czerwca 2014 r. zobowiązano skarżącą do uzupełnienia wniosku poprzez złożenie wyjaśnień i odpowiednich dokumentów. W odpowiedzi skarżąca złożyła zeznanie podatkowe za 2013 r., wyciąg z rachunku bankowego oraz pismo, w którym wyjaśniła, że jej mąż nie posiada statusu osoby bezrobotnej, na utrzymaniu rodziców pozostaje studiująca córka, cały majątek męża jest w masie upadłości, a koszty bieżącego utrzymania, w których pomaga rodzina, wynoszą około 2.000 zł.

2.3. Postanowieniem z dnia 14 lipca 2014 r., VIII SA/Wa 388/14, Referendarz sądowy WSA w Warszawie odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Od tego postanowienia skarżąca wniosła sprzeciw, w którym wskazała, że nie zgadza się z dokonaną w uzasadnieniu oceną jej sytuacji materialnej.

3. Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (Sądu pierwszej instancji):

3.1. Odmawiając przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, WSA w Warszawie stwierdził, że rozpoznając sprawę należy co do zasady odnieść się w pierwszej kolejności do argumentacji przedstawionej przez skarżącą i dokonać analizy jej sytuacji majątkowej oraz zdolności płatniczych w zestawieniu z wysokością należnych kosztów sądowych. Dokonując weryfikacji oświadczeń złożonych przez skarżącą, uwzględnić należy zasady logicznego rozumowania oraz doświadczenia życiowego, informacje znane Sądowi z urzędu, a także wnioski płynące z analizy materiału dowodowego zebranego w sprawie. Dopiero na tej podstawie można obiektywnie stwierdzić, czy skarżąca rzeczywiście wykazała, że pozbawiona jest możliwości ponoszenia kosztów wpisu sądowego w sprawie.

3.2. Wniosek skarżącej dotyczył przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Na dzień wydania postanowienia do kosztów sądowych zaliczyć można było jedynie wpis sądowy od skargi w wysokości 200 zł. Jakkolwiek ze złożonych wyjaśnień wynika, że w rodzinie skarżącej jedynie ona uzyskuje stały dochód (1.600 zł) to nie sposób pominąć znanego Sądowi z urzędu faktu (akta sprawy VIII SA/Wa 40/13), że postanowieniem z dnia 5 marca 2012 r. Sąd Rejonowy w Radomiu V Wydział Gospodarczy ogłosił upadłość męża skarżącej. Z uzasadnienia tego postanowienia wynika, że dysponuje on pięcioma, w tym zabudowanymi nieruchomościami o wartości szacowanej na kwotę 4.080.000 zł. Obciążenia hipoteczne tych nieruchomości wynoszą 848.446 zł, a zobowiązania przekraczają kwotę 700.000 zł. Zasadniczo w ocenie Sądu Rejonowego majątek męża skarżącej, pozostający w jego dyspozycji przewyższa zadłużenie, czego zresztą skarżąca w złożonym sprzeciwie nie kwestionuje. Rodzina nie należy zatem do ubogich, nawet jeśli stały dochód uzyskuje aktualnie jedno z małżonków. Skarżąca nie wykazała również, aby jej mąż z jakichkolwiek obiektywnych względów nie mógł podjąć żadnej pracy, natomiast fakt niezarejestrowania się w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna wskazywać może, że nie miał on takiej potrzeby z uwagi na dobrą sytuację materialną rodziny. Poza tym ze złożonego oświadczenia wynika, że małżonkowie korzystają z pomocy finansowej rodziców i teściów. W tej sytuacji Sąd doszedł do przekonania, że skarżąca nie wykazała istnienia przesłanek uzasadniających przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

4. Stanowisko skarżącej w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym:

4.1. Wnosząc do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na ww. postanowienie WSA w Warszawie, skarżąca zaskarżyła je w całości i zarzuciła temu Sądowi naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., poprzez błędne przyjęcie, że w sprawie skarżąca jest w stanie ponieść pełne koszty postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości.

4.2. Uzasadniając zażalenie skarżąca podniosła, że oprócz rozpoznawanej sprawy przed WSA w Warszawie toczą się jeszcze dwie identyczne sprawy. Łączna kwota wpisów sądowych obciążających w tych sprawach skarżącą i jej męża wynosi 600 zł. Równocześnie jedynym bieżącym źródłem dochodu rodziny skarżącej jest wynagrodzenie z tytułu umowy pracy w kwocie 1.600 zł miesięcznie. Obowiązek poniesienia wspomnianych wpisów sądowych w kwocie 600 zł niewątpliwie spowoduje zatem uszczerbek dla koniecznego utrzymania rodziny skarżącej, gdyż wydatek ten spowoduje zmniejszenie o ponad 1/3 - i tak już niskich (i niewystarczających) - miesięcznych dochodów rodziny skarżącej.

Skarżąca nie zgodziła się ze stanowiskiem Sądu pierwszej instancji, że znaczny majątek jej męża (Sąd podał jego szacunkową wartość na kwotę 4.080.000 zł) może stanowić źródło sfinansowania kosztów sądowych. Sąd pierwszej instancji sam powołał się bowiem na źródło powyższych informacji w postaci postanowienia o ogłoszeniu upadłości męża skarżącej. Równocześnie jednak Sąd całkowicie pominął fakt, że - zgodnie z przepisami prawa upadłościowego - mąż skarżącej po ogłoszeniu jego upadłości nie może dysponować swoim majątkiem wchodzącym w skład masy upadłości, gdyż zarząd tym majątkiem sprawuje syndyk. Wbrew twierdzeniom Sądu pierwszej instancji, wspomniany majątek nie może zatem stanowić źródła finansowania kosztów sądowych.

Rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji nie uzasadniają również powołane okoliczności w postaci braku zarejestrowania się męża skarżącej w urzędzie pracy jako osoby bezrobotnej oraz w postaci korzystania z pomocy finansowej rodziców i teściów. Status osoby bezrobotnej albo też brak tego statusu nie przekłada się bowiem w żaden sposób na sytuację finansową, jeżeli osoba bezrobotna i tak nie spełnia warunków do otrzymywania zasiłku dla bezrobotnych. Z kolei pomoc finansowa rodziców i teściów jest w całości przeznaczana na zaspokajanie bieżących kosztów utrzymania rodziny skarżącej (gdyż kosztów tych nie są w stanie w pełni zaspokoić bieżące dochody rodziny skarżącej w wysokości 1.600 zł). Jeśli pomoc ta zostałaby przeznaczona na zapłatę wpisów sądowych w łącznej kwocie 600 zł, wówczas i tak doszłoby do powstania uszczerbku dla koniecznego utrzymania rodziny skarżącej.

5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

5.1. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, a zaskarżone postanowienie WSA w Warszawie, pomimo błędnego uzasadnienia, odpowiada prawu, zatem zażalenie skarżącej podlega oddaleniu (art. 184 in fine w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.). Prawidłowo skarżąca podniosła w zażaleniu, że Sąd pierwszej instancji nie uwzględnił przy ocenie jej sytuacji majątkowej i rodzinnej, iż majątek jej męża, objęty postanowieniem Sądu Rejonowego w Radomiu V Wydział Gospodarczy z dnia 5 marca 2012 r., V GU 36/11, został mocą tego orzeczenia przekazany pod zarząd syndyka masy upadłościowej.

5.2. W myśl art. 51 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. z 2012 r., poz.1112; dalej: p.u.n.) jeżeli ogłoszono upadłość obejmującą likwidację majątku upadłego, upadły jest obowiązany wskazać i wydać syndykowi cały swój majątek, a także wydać wszystkie dokumenty dotyczące jego działalności, majątku oraz rozliczeń, w szczególności księgi rachunkowe, inne ewidencje prowadzone dla celów podatkowych i korespondencję. Wykonanie tego obowiązku upadły potwierdza w formie oświadczenia na piśmie, które składa sędziemu-komisarzowi (art. 51 ust. 1 p.u.n.); upadły jest obowiązany udzielać sędziemu-komisarzowi i syndykowi wszelkich potrzebnych wyjaśnień dotyczących swojego majątku (art. 51 ust. 2 p.u.n.). Z dniem ogłoszenia upadłości majątek upadłego staje się masą upadłości, która służy zaspokojeniu wierzycieli upadłego (art. 61 p.u.n.).

Postanowieniem z dnia 5 marca 2012 r., V GU 36/11, Sąd Rejonowy w Radomiu V Wydział Gospodarczy ogłosił upadłość męża skarżącej obejmującą likwidację majątku dłużnika. Wyznaczono jako Sędziego komisarza SSR Wojciecha Lisowskiego oraz jako syndyka Marka Czubaka - wpisanego na listę syndyków licencjonowanych pod numerem 407. Ponadto, Sąd Rejonowy wezwał wierzycieli upadłego, aby w terminie dwóch miesięcy od daty ukazania się obwieszczenia o ogłoszeniu upadłości zgłosili swe wierzytelności w stosunku do upadłego oraz wezwał osoby, którym przysługują prawa oraz prawa i roszczenia osobiste ciążące na nieruchomości należącej do upadłego, jeżeli nie zostały ujawnione przez wpis w księdze wieczystej, do ich zgłoszenie w terminie dwóch miesięcy od daty ukazania się obwieszczenia o ogłoszeniu upadłości w Monitorze Sądowym i Gospodarczym, pod rygorem utraty prawa powoływania się na nie w postępowaniu upadłościowym (por. Monitor Sądowym i Gospodarczy, nr 72/2012 [3937] z dnia 12 kwietnia 2012 r., poz. 4770, publik.: http://www.imsig.pl).

Wydając powyższe postanowienia zgodnie z normą zawartą w art. 51 ust. 1 p.u.n. Sąd Rejonowy przekazał faktyczne władztwo nad majątkiem męża skarżącej, który wszedł w skład masy upadłościowej (art. 61 p.u.n.), ww. syndykowi masy upadłościowej. Stąd trafnie podnosi skarżąca, że wskazanie przez WSA w Warszawie oceny Sądu Rejonowego w Radomiu, dokonanej w dacie wydania ww. postanowienia o upadłości, iż "majątek męża skarżącej, pozostający w jego dyspozycji przewyższa zadłużenie", nie zmienia faktu, że mąż skarżącej nie może swobodnie korzystać ze składników majątku, wchodzących w skład masy upadłościowej. Okoliczność ta nie została należycie oceniona przez WSA w Warszawie, co czyni wadliwym uzasadnienie zaskarżonego postanowienia.

5.3. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego rozstrzygnięcie zaskarżonego postanowienia WSA w Warszawie, pomimo błędnego uzasadnienia, jednak odpowiada prawu, bowiem skarżąca nie wykazała zasadności przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Na obecnym etapie postępowania, uwzględniając trzy tożsame sprawy skarżącej i jej męża zawisłe przed WSA w Warszawie, koszty sądowe mają postać należnych wpisów od wniesionych skarg, dającym łącznie kwotę 600 zł (3 x 200 zł).

Stosownie do art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, będące przerzuceniem kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. Oceniając zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie całkowitym na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. lub częściowym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Dopiero zestawienie z sobą indywidualnej sytuacji majątkowej strony i konkretnych kosztów sądowych w danym postępowaniu sądowoadministracyjnym pozwala na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. O ile sąd jest w stanie określić wysokość kosztów sądowych na danym etapie postępowania, to dla zrekonstruowania drugiego elementu powyższego porównania, tj. sytuacji majątkowej wnioskodawcy, kluczowe jest prawidłowe, precyzyjne i nie budzące wątpliwości zobrazowanie swojej kondycji finansowej przez wnoszącego o przyznanie prawa pomocy.

5.4. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w rozpoznawanej sprawie skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Skarżąca – według jej oświadczenia - prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z mężem oraz studiującą córką. Łączny dochód rodziny, w postaci wynagrodzenia skarżącej, wynosi 1.600 zł. Mąż skarżącej według złożonego oświadczenia nigdzie nie pracuje, cierpi na depresję (por. formularz PPF – k. 16 akt sądowych), nie legitymuje się jednak zaświadczeniem o posiadaniu statusu osoby bezrobotnej, ani stosownym zaświadczeniem lekarskim lub psychologicznym. Skarżąca oświadczyła, że jest wspierana przez rodziców oraz teściów, którzy są emerytami, jednakże nie wyjaśniła w jakiej wysokości otrzymuje od nich wsparcie finansowe. Ponadto, jak trafnie zauważył Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia (z tym fragmentem wywodów WSA w Warszawie należy się zgodzić), skarżąca nie wykazała, aby jej mąż z jakichkolwiek obiektywnych względów nie mógł podjąć żadnej pracy, natomiast fakt niezarejestrowania się w urzędzie pracy jako osoby bezrobotnej wskazywać może, że nie miał on takiej potrzeby z uwagi na dobrą sytuację materialną rodziny. Okoliczność ta budzi uzasadnione wątpliwości, które potęguje analiza przedłożonych do akt spraw dokumentów źródłowych, w szczególności wyciągów z rachunku bankowego skarżącej. Obrazują one zdarzenia, czyniące wątpliwym twierdzenia skarżącej o wyczerpującym przedstawieniu WSA w Warszawie swojej sytuacji majątkowej oraz trudnej sytuacji życiowej skarżącej i jej rodziny, uzasadniającej poczynienie wyjątku od zasady wyrażonej w art. 199 p.p.s.a., tzn.:

(1) wyciąg z rachunku bankowego za okres od 1 kwietnia 2014 r. do 30 kwietnia 2014 r. obrazuje poniesienie przez skarżącą wydatków na paliwo samochodowe (kwota 120 zł) oraz opłatę na rzecz Zarządu Dróg Miejskich w Warszawie, związaną z samochodem marki Mercedes nr rej. [...]; w złożonym formularzy PPF skarżąca nie wpisała żadnych ruchomości w rubryce 7, dotyczącej majątku wnioskodawcy; w złożonym oświadczeniu nie wyjaśniła w żaden sposób okoliczności dysponowania samochodem, w szczególności tego, z jakiego tytułu z niego korzystała i czy jako jej własność ww. pojazd wchodzi w skład jej majątku (por. k. 23 akt sądowych);

(2) wyciąg z rachunku bankowego za okres od 1 maja 2014 r. do 31 maja 2014 r. obrazuje wydatek w kwocie 33 zł na grę hazardową "Lottoland" (por. k. 41 akt sądowych); doświadczenie życiowe i zasady prawidłowego rozumowania prowadzą do konkluzji, że w sytuacji "ubóstwa", na które powołuje się skarżąca, zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych nie pozwala na wydatki związana z rozrywką hazardową; jeżeli skarżąca i jej rodzina rzeczywiście znajdowaliby się w sytuacji niedomagania finansowego, wydatek tego typu nie pojawiłby się w historii operacji poczynionych przez skarżącą, bowiem udział w grze hazardowej nie należy do podstawowych potrzeb życiowych człowieka; ponadto, wydatek tego typu wskazuje na możliwość wprowadzenia pewnej dyscypliny finansowej w wydatkach skarżącej, co pozwoli na poczynienie oszczędności; tym samym przerzucenie kosztów sądowych w sprawie skarżącej na ogół społeczeństwa na obecnym etapie postępowania nie jest zasadne.

5.5. Reasumując, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżąca nie dopełniła w sposób należyty ciążącego na niej na mocy art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. obowiązku rzetelnego i wyczerpującego zaprezentowania sytuacji finansowej oraz nie uprawdopodobniła, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Nie znajdując więc podstaw do uwzględnienia zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.