Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Magdalena Bosakirska po rozpoznaniu w dniu 15 kwietnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia G. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Ł. z dnia 7 stycznia 2015 r., sygn. akt III SA/Łd 383/14 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi G. M. na decyzję Dyrektora Ł. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Ł. z dnia [...] lutego 2014 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego postanawia: oddalić zażalenie

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Ł. postanowieniem z dnia 7 stycznia 2015 r., sygn. akt III SA/Łd 383/14, odmówił G. M. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Ł. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Ł. z dnia [...] lutego 2014 r., nr [...], w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego.

I

W uzasadnieniu postanowienia Sąd I instancji podniósł, że z wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz z dodatkowych informacji i dokumentów złożonych na wezwanie referendarza sądowego wynika, iż G. M. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z rocznym synem oraz matką. Skarżący utrzymuje się z gospodarstwa rolnego o powierzchni 60 ha (22 ha własne i 38 ha wydzierżawione). Skarżący wskazał ponadto, że w ostatnich latach jego gospodarstwo dotykały klęski żywiołowe, wskutek których komisja gminna oszacowała powstałe szkody na ponad 140 tys. zł. W wyniku szkód wnioskodawca zaprzestał spłacania kredytu zaciągniętego na kupno gospodarstwa, co zakończyło się egzekucją i sprzedażą w jej wyniku 36 ha należących do niego gruntów. Kredyt na zakup gospodarstwa zaciągnął w 2006 r. w kwocie 225 tys. zł na okres 10 lat z ratą kwartalną w wysokości 7300 zł. Dodatkowo w 2012 r. skarżący zaciągnął kredyt na odtworzenie produkcji rolnej po klęsce żywiołowej w wysokości 120.000 zł na okres 5 lat, z ratami półrocznymi w wysokości 12 000 zł. W 2012 r. zaciągnął także kredyt na bieżące potrzeby w wysokości 40 000 zł, którego rata miesięczna wynosi 900 zł. Sąd wskazał, że swoje dochody z gospodarstwa wnioskodawca określił na 500 zł, zaś emerytura jego matki to 750 zł. Z przesłanych dokumentów wynika też, że w 2014 r. wnioskodawca otrzymał dopłaty do produkcji rolnej w łącznej wysokości 58 589,11 zł. W uzasadnieniu wniosku skarżący stwierdził ponadto, że nie dysponuje wystarczającymi środkami, by wynająć adwokata oraz poinformował, że nie mieszka z żoną, znajdują się w rozdzielności majątkowej i nie jest w stanie, mimo wezwania referendarza sądowego, przedstawić jej stanu majątkowego.

Postanowieniem z dnia 13 października 2014 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Od powyższego postanowienia G. M. złożył sprzeciw, w uzasadnieniu którego ponownie wskazał na swoją trudną sytuację majątkową. Stwierdził, iż obecnie nie mieszka z żoną, prowadzą odrębne gospodarstwa, nie posiada żadnych dokumentów związanych z jej majątkiem oraz pracą, zaś małżonka odmówiła udzielenia mu pomocy. Zdaniem wnioskodawcy, Sąd powinien potraktować go tak, jakby nie pozostawał w związku małżeńskim. Wskazał również na okoliczność, iż w dniu złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy dokonał wypłaty otrzymanych z ARiMR dopłat i przeznaczył je na zobowiązania, które powstały wiosną 2014 r. w związku z prowadzeniem produkcji rolnej, pomijając opłatę sądową.

Rozpoznając wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy, Sąd I instancji za nieprzekonujące uznał twierdzenia wnioskodawcy, iż nie jest on w stanie ponieść kosztów postępowania. Zdaniem WSA, oświadczenie zawarte we wniosku oraz złożone później informacje, jak i informacje wskazane w uzasadnieniu sprzeciwu, są niepełne. Przede wszystkim, wbrew wyraźnemu żądaniu, strona nie przedstawiła informacji o sytuacji majątkowej żony, powołując się w tej kwestii na ustrój rozdzielności majątkowej między małżonkami. Sąd podniósł, iż odmawiając przekazania informacji w tym zakresie, skarżący uniemożliwił ocenę prawdziwości jego sytuacji majątkowo-rodzinnej. Wskazując na orzecznictwo sądów administracyjnych WSA stwierdził, że obowiązek alimentacyjny nie jest uzależniony od ustroju majątkowego małżeńskiego. Rozdzielność majątkowa małżeńska, w świetle przepisów prawa rodzinnego, odnosi się do majątków małżonków, nie zaś do ich wzajemnych obowiązków. Sąd podkreślił, iż w sytuacji twierdzenia przez skarżącego, że potrzebuje on pomocy w zakresie poniesienia kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika, istnieje konieczność oceny, czy pomoc udzielana przez rodzinę skarżącego jest wystarczająca do zaspokojenia tej potrzeby. Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny podatnik nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niego i jego rodziny, pozwalałoby rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa. Niedostarczenie szczegółowych informacji odnośnie sytuacji majątkowej żony nie pozwala na ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie.

Sąd I instancji stwierdził, że skarżący, nie przedstawiając części informacji pozwalających na rzetelną i obiektywną ocenę jego możliwości płatniczych, nie uprawdopodobnił w sposób bardzo rzetelny okoliczności, przemawiające za uwzględnieniem jego wniosku. W ocenie WSA, sytuacja materialna wnioskodawcy nie wydaje się na tyle zła, by nie był on w stanie pokryć kosztów postępowania. Argumentem przemawiającym za przyznaniem prawa pomocy nie może być fakt spłaty pożyczek i kredytów. Obowiązek spłaty zobowiązań finansowych ma wprawdzie wpływ na sytuację majątkową strony, jednakże okoliczność spłacania kredytów, w tym inwestycyjnych zaciągniętych m.in. na zakup dużego gospodarstwa rolnego, nie przesądza o braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. Dla oceny zasadności wniosku nie tyle istotna jest wysokość deklarowanych przez stronę wydatków, co kwota wydatków uznawanych za niezbędne do zaspokojenia podstawowych potrzeb rodziny i zapewnienia jej prawidłowego funkcjonowania. Tymczasem, zdaniem WSA, spłata zobowiązań finansowych nie uzasadnia twierdzenia, że jest to wydatek, któremu należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym.

Sąd wskazał, że skarżący w dniu nadania pocztą wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz dnia następnego wypłacił z konta kwotę 58.589,11 zł otrzymaną tytułem dopłat do produkcji rolnej i w całości przeznaczył ją na wcześniejsze zobowiązania związane z jego gospodarstwem rolnym. W ocenie Sądu, nie ulega więc wątpliwości, że w terminie do uiszczenia wpisu sądowego skarżący dysponował kwotą wielokrotnie przewyższającą wysokość wpisu sądowego (950 zł) oraz kosztów wynajęcia pełnomocnika. Strona, posiadając znaczną kwotę pieniędzy, nie uiściła zatem wymaganej opłaty sądowej pomimo świadomości istnienia takiego obowiązku, co pozwala twierdzić, iż podmiot swoje prywatne zobowiązania traktuje w preferencyjny sposób.

Zdaniem WSA, wątpliwości budzą również informacje o gospodarstwie rolnym skarżącego, bowiem we wniosku poinformował on, że z 60 ha gruntów rolnych jedynie 22 ha należą do niego, zaś pozostałe 38 ha wydzierżawił. Tymczasem w następnych pismach wnioskodawca poinformował, że w wyniku postępowania egzekucyjnego komornik sprzedał na licytacji część jego gruntów o pow. 36 ha. Sąd uznał zatem, że skarżący był właścicielem większego areału gruntów niż pierwotnie deklarował, co czyni jego oświadczenie majątkowe niewiarygodnym.

Konkludując Sąd I instancji stwierdził, iż oświadczenie skarżącego, o którym mowa w art. 252 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; powoływanej dalej jako: p.p.s.a.), nie zawiera dostatecznych danych koniecznych do oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych i uznał je za niewystarczające do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

II

Zażalenie na powyższe postanowienie złożył G. M., wnosząc o jego uchylenie w całości oraz zwolnienie z opłaty i przyznanie pomocy adwokata.

W uzasadnieniu zażalenia podniesiono, że kwota, którą skarżący zobowiązany jest uiścić, jest bardzo wysoka i na chwilę obecną nie ma on możliwości jej zapłacenia. Wnioskodawca podniósł, iż z powodu udzielonego poręczenia popadł w poważne problemy finansowe, które mają wpływ na jego egzystencję. Wskazał ponadto na okoliczność poniesionych w latach 2012 i 2013 strat w gospodarstwie. Podniósł też, iż nie jest w stanie samodzielnie poradzić sobie z zawiłościami prawnymi w rozpoznawanej sprawie, co przyczyni się do popełnienia błędów i przegrania sprawy.

III

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z treścią art. 199 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu.

W myśl przepisu art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa.

Powyższy wniosek znajduje dodatkowe potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez nią dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły ustawowe przesłanki przemawiające za uwzględnieniem złożonego wniosku.

Wymaga podkreślenia, że zgodnie z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony. Zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. Wnioskujący ma zatem przekonać sąd o tym, że jego sytuacja materialna nie pozwala na pokrycie kosztów toczącego się postępowania. Ponadto zauważyć należy, że podmiot występujący na drogę postępowania sądowego winien mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych okoliczności należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, że skarżący nie wykazał w sposób przekonujący, iż znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd, na podstawie nadesłanych przez stronę dokumentów źródłowych, przeanalizował jej sytuację materialną, dokonując również zestawienia wysokości posiadanych środków finansowych z należnymi do uiszczenia kosztami sądowymi. W zakresie rzeczywistej sytuacji finansowej skarżącego WSA powziął wątpliwość i dostrzegł nieścisłości w oświadczeniach składanych przez wnioskodawcę – również odnośnie wielkości posiadanego gospodarstwa rolnego. Powyższa nieścisłość podważa wiarygodność przedstawionych informacji, wobec czego jego wniosek może budzić uzasadnione wątpliwości, co do wiarygodności zawartych w nim oświadczeń. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 17 maja 2006 r., sygn. akt II OZ 522/08, Sąd odmawia przyznania prawa pomocy, jeżeli podane we wniosku o przyznanie tego prawa fakty nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z przedstawionymi informacjami dotyczącymi majątku i dochodów. Wykazane w rozpoznawanej sprawie niejasności uniemożliwiają zatem uznanie, że wnioskujący o przyznanie prawa pomocy nie jest w stanie ponieść kosztów związanych z toczącym się postępowaniem sądowoadministracyjnym. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji zasadnie zatem uznał, iż rzeczywista sytuacja materialna skarżącego nie została wykazana, a niemożność pokrycia kosztów toczącego się postępowania nie została wiarygodnie udokumentowana. Dokumenty i oświadczenia przedłożone przez wnioskodawcę, zdaniem NSA, nie pozwalają na ocenę jego rzeczywistej sytuacji finansowej i zdolności płatniczych. Nie bez znaczenia w rozpoznawanej sprawie pozostaje nadto brak możliwości oceny stanu majątkowego żony skarżącego, z którą wprawdzie ma on ustanowiony ustrój rozdzielności majątkowej, jednakże okoliczność ta nie zwalnia małżonków od wzajemnej pomocy zgodnie z prawem rodzinnym i opiekuńczym.

Należy również zwrócić uwagę na fakt, iż z treści złożonych przez skarżącego materiałów dowodowych wynika, że ponosi on znaczne wydatki na pokrycie prywatnych zobowiązań, w tym na spłatę kredytów bankowych i pokrycie kosztów związanych z prowadzeniem produkcji rolnej. Przeznaczenie kwoty 58.589,11 zł na uregulowanie swoich zaległych należności prywatnych, przy jednoczesnym pozostawaniu w świadomości o konieczności pokrycia kosztów związanych z toczącym się postępowaniem sądowowadministracyjnym, świadczy o przedkładaniu zobowiązań prywatnych nad publiczne. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, zaciągnięcie kredytów bądź innych zobowiązań, a co za tym idzie w konsekwencji obowiązek ich późniejszego zwrotu i spłaty, nie przesądzają automatycznie o zaistnieniu przesłanek przyznania prawa pomocy. Tym samym, występując na drogę postępowania sądowoadministracyjnego, skarżący powinien liczyć się z koniecznością przeznaczenia środków finansowych na koszty postępowania w zainicjowanej przez siebie sprawie i traktować je na równi z innymi należnościami wynikającymi z zaciągniętych zobowiązań prywatnoprawnych.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.