Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Sławomir Presnarowicz (sprawozdawca), Sędzia NSA Bogusław Dauter, Sędzia NSA del. Jan Grzęda, Protokolant Justyna Bluszko-Biernacka, po rozpoznaniu w dniu 4 sierpnia 2017 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej J. C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 8 kwietnia 2015 r. sygn. akt I SA/Bk 164/15 w sprawie ze skargi J. C. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Białymstoku z dnia 24 listopada 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie w sprawie zwrotu kosztów egzekucyjnych 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Białymstoku, 2) zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Białymstoku na rzecz J. C. kwotę 357 (słownie: trzysta pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 8 kwietnia 2015 r., sygn. akt I SA/Bk 164/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku (dalej: "WSA") oddalił skargę J. C. (dalej: "Skarżący") na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Białymstoku (dalej: "Dyrektor IS") z dnia 24 listopada 2014 r. w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie zwrotu kosztów egzekucyjnych pobranych w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym na podstawie tytułu wykonawczego nr [...] z dnia 13 stycznia 2010 r. Podstawą powyższego orzeczenia był art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm., dalej: "p.p.s.a.").

Z uzasadnienia wyroku WSA wynika, że Naczelnik Urzędu Skarbowego w S. (dalej: "organ I instancji") prowadził w stosunku do majątku Skarżącego postępowanie egzekucyjne na podstawie tytułu wykonawczego nr SM [...] z dnia 13 stycznia 2010 r., obejmującego zaległość podatkową w zryczałtowanym podatku dochodowym od osób fizycznych z tytułu osiągnięcia dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów za 2005 r. Odpis tytułu wykonawczego doręczono Skarżącemu dnia 20 stycznia 2010 r., wraz z zawiadomieniem z dnia 15 stycznia 2010 r. o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego. W egzekucji uzyskano należności w łącznej kwocie 11.738,21 zł, którą zaliczono na koszty egzekucyjne. Postanowieniem z dnia 9 kwietnia 2010 r., organ I instancji zawiesił postępowanie egzekucyjne. Następnie postanowieniem z dnia 16 czerwca 2010 r., organ ten umorzył postępowanie egzekucyjne, wskazując jako powód uchylenie przez WSA decyzji Dyrektora IS ustalającej zobowiązanie podatkowe. Postanowienie umarzające postępowanie egzekucyjne doręczono Skarżącemu dnia 21 czerwca 2010 r. Pismem z dnia 25 lipca 2014 r. Skarżący wystąpił do organu I instancji o zwrot kosztów egzekucyjnych wraz z odsetkami za zwłokę, ściągniętych na podstawie powyższego tytułu wykonawczego podnosząc, że postępowanie egzekucyjne zostało umorzone na wniosek wierzyciela w związku z uchyleniem decyzji Dyrektora IS przez WSA, a powodem uchylenia decyzji było naruszenie przez organy podatkowe przepisów postępowania. Wskazał, że skutkiem tego rozstrzygnięcia WSA było ponowne rozpatrzenie sprawy w postępowaniu instancyjnym i sądowym, zakończone wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 31 października 2013 r., sygn. akt II FSK 171/12, uchylającym wyrok WSA i decyzję Dyrektora IS z dnia 21 kwietnia 2011 r. Zdaniem Skarżącego, wszczęcie i prowadzenie postępowania egzekucyjnego było niezgodne z prawem, a samoistną podstawą żądania zwrotu kosztów egzekucyjnych wraz z naliczonymi od dnia ich pobrania odsetkami ustawowymi jest art. 64c § 3 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2012 r. poz. 1015 ze zm., dalej: "u.p.e.a."). Postanowieniem z dnia 30 września 2014 r., organ I instancji odmówił wszczęcia postępowania w sprawie zwrotu kosztów egzekucyjnych uznając, że wniosek zgłoszono po terminie ustalonym w art. 64c § 8 u.p.e.a. Organ przyjął, że stosownie do art. 64c § 8 u.p.e.a., termin czternastodniowy do wniesienia żądania wydania postanowienia w sprawie zwrotu kosztów egzekucyjnych upłynął 5 lipca 2010 r.

Po rozpoznaniu zażalenia Skarżącego, Dyrektor IS postanowieniem z dnia 24 listopada 2014 r., utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie. Wskazał, że postępowanie egzekucyjne prowadzone na podstawie przedmiotowego tytułu wykonawczego zostało umorzone postanowieniem z dnia 16 czerwca 2010 r., które doręczono Skarżącemu dnia 21 czerwca 2010 r. Stosownie do art. 64c § 8 u.p.e.a. wniosek o wydanie postanowienia w sprawie kosztów egzekucyjnych, czyli także w przedmiocie zwrotu kosztów egzekucyjnych pobranych w egzekucji prowadzonej na podstawie wyżej wymienionego tytułu wykonawczego, Skarżący mógł skutecznie wnieść do dnia 5 lipca 2010 r. Żądanie zwrotu kosztów egzekucyjnych, czyli wydania postanowienia w tym przedmiocie zostało wniesione dnia 25 lipca 2014 r., a więc po terminie przewidzianym w art. 64c § 8 u.p.e.a., dlatego nie podlegało rozpatrzeniu.

W skardze wniesionej do WSA, Skarżący zarzucił naruszenie art. 64c § 3 u.p.e.a.

W odpowiedzi na skargę, Dyrektor IS podtrzymał swoje stanowisko w sprawie i wniósł o jej oddalenie.

W uzasadnieniu wyroku WSA stwierdził, iż zasadą jest, że koszty egzekucyjne obciążają zobowiązanego. Ustawodawca przewidział jednak przypadki, gdy pobrane od zobowiązanego koszty podlegają zwrotowi wraz z odsetkami oraz sytuacje obciążenia tymi kosztami wierzyciela. Przepis art. 64c § 3 u.p.e.a. określa materialnoprawne warunki zwrotu zobowiązanemu pobranych od niego kosztów egzekucyjnych, bądź obciążenia nimi wierzyciela. Natomiast forma procedowania w sprawie kosztów egzekucyjnych została uregulowana w art. 64c § 7 i 8 u.p.e.a. Na podstawie art. 64c § 7 u.p.e.a. organ egzekucyjny działa z urzędu w przypadku obciążenia kosztami wierzyciela i działanie zobowiązanego nie jest wówczas konieczne. Z tego wynika, że procedowanie na żądanie zobowiązanego dotyczyć może tych kosztów, które go obciążają. Złożenie takiego żądania uzależnione zostało natomiast od zachowania terminu, przewidzianego w art. 64c § 8 u.p.e.a.

W stanie faktycznym niniejszej sprawy odniesienie znajdują poglądy wyrażone w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 sierpnia 2014 r., sygn. akt II FSK 2025/12 i II FSK 2026/12 (LEX nr 1512624, LEX nr 1500158), które WSA w pełni podzielił i przyjął za własne. Otóż, jak stwierdzono w sprawie o sygn. akt II FSK 2025/12, z art. 64c § 3 u.p.e.a. koresponduje art. 64c § 7 u.p.e.a. stanowiąc, że organ egzekucyjny wydaje postanowienie w sprawie kosztów egzekucyjnych na żądanie zobowiązanego albo z urzędu, jeżeli koszty te obciążają wierzyciela. Jeżeli zatem rozliczenie kosztów egzekucyjnych następuje zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 64c § 1 u.p.e.a. i obciążają one zobowiązanego, organ egzekucyjny nie wydaje postanowienia w sprawie tych kosztów. Podobnie dzieje się w przypadku, gdy organ egzekucyjny uzna, iż wszczęcie i prowadzenie egzekucji było niezgodne z prawem i na podstawie art. 64c § 3 u.p.e.a. zwraca zobowiązanemu pobrane od niego wcześniej koszty egzekucyjne. W obydwu przypadkach zobowiązany może jednak zażądać wydania stosownego postanowienia. Zgłoszenie takiego żądania celowe jest zwłaszcza wtedy, gdy zobowiązany nie zgadza się z rozstrzygnięciem organu egzekucyjnego w zakresie obciążenia go kosztami egzekucyjnymi, gdyż otwiera mu to drogę do zweryfikowania zasadności stanowiska zajętego przez ten organ, z możliwością zaskarżenia wyrażającego to stanowisko postanowienia (art. 64c § 7 zd. drugie u.p.e.a.). Zestawienie treści zawartej w § 3 i § 7 art. 64c u.p.e.a. wskazuje na to, że pierwszy z przepisów formułuje warunki obciążenia kosztami egzekucyjnymi wierzyciela, a drugi - określa proceduralne ramy rozstrzygania w tej kwestii. Organ egzekucyjny rozstrzyga zatem w sprawie kosztów egzekucyjnych postanowieniem wydawanym na podstawie art. 64c § 7 u.p.e.a., w oparciu o reguły określone w art. 64c § 3 u.p.e.a. Ten ostatni przepis nie stanowi więc samodzielnej podstawy formalnej rozstrzygnięcia. Jakkolwiek zatem możliwe jest dokonanie zwrotu zobowiązanemu pobranych od niego kosztów egzekucyjnych bez wydawania stosownego postanowienia, w sytuacji sporu między zobowiązanym a organem egzekucyjnym, dotyczącego rozłożenia ciężaru kosztów egzekucyjnych, podstawę prawną wydawanego w tej sytuacji postanowienia stanowi art. 64c § 7 u.p.e.a. Formalne wymogi zgłoszenia przez zobowiązanego omawianego żądania określa art. 64c § 8 u.p.e.a. Wymogi te muszą być dopełnione by organ egzekucyjny mógł merytorycznie rozstrzygnąć zgłoszone żądanie; jeżeli dopełnione nie zostają, a zwłaszcza, jeżeli zgłoszenie żądania następuje po określonym w przepisie terminie, organ egzekucyjny obowiązany jest wydać rozstrzygnięcie formalne, odmawiając rozpatrzenia zgłoszonego żądania. W sprawie o sygn. akt II FSK 2026/12 wskazano, że termin z art. 64c § 8 u.p.e.a. jest terminem ustawowym, zawitym, o charakterze materialnym. Bezskuteczny upływ takiego terminu, wobec braku stosownego żądania uprawnionego podmiotu, powoduje niedopuszczalność rozstrzygania kwestii kosztów egzekucyjnych, które nie obciążają wierzyciela. Termin z art. 64c § 8 u.p.e.a., jako termin prawa materialnego, nie podlega przywróceniu.

WSA zauważył, że prowadzona na podstawie przedmiotowego tytułu wykonawczego egzekucja do majątku Skarżącego doprowadziła do uzyskania określonej należności, która zaliczona została na koszty egzekucyjne. Wniosek o zwrot kosztów egzekucyjnych, argumentowany tym, że wszczęcie i prowadzenie postępowania egzekucyjnego było niezgodne z prawem, Skarżący powinien złożyć – stosownie do art. 64c § 8 u.p.e.a. – w terminie 14 dni od dnia doręczenia postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego. Postanowienie o umorzeniu postępowania egzekucyjnego zostało doręczone Skarżącemu dnia 21 czerwca 2010 r. Żądanie zwrotu kosztów egzekucyjnych zostało wniesione dnia 25 lipca 2014 r., a więc z uchybieniem powyższego terminu, mającego charakter terminu zawitego. Z uwagi na powyższe, wniosek Skarżącego nie mógł podlegać rozpatrzeniu, a organ zasadnie odmówił wszczęcia postępowania. Przeszkodę w merytorycznym rozpatrzeniu żądania zwrotu zobowiązanemu pobranych kosztów egzekucyjnych stanowi art. 64c § 8 u.p.e.a.

W skardze kasacyjnej wywiedzionej od powyższego orzeczenia, Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz uchylenie postanowień Dyrektora IS i organu I instancji, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA, a także zasądzenie zwrotu kosztów sądowych i zwrotu kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:

I. naruszenie przepisów prawa materialnego, a w szczególności:

- art. 64c § 3 u.p.e.a., przez błędną wykładnię oraz niewłaściwe zastosowanie – odmowę zastosowania;

II. naruszenie przepisów postępowania, a w szczególności:

- art. 3 § 1, art. 133 § 1, art. 141 § 4 oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit. c) oraz art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sadów administracyjnych (Dz. U. z 2014 r., poz. 1647, z późn. zm.).

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej zostały uszczegółowione powyższe zarzuty.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Dyrektor IS wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy, w związku z czym zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do treści art. 174 p.p.s.a., skargę kasacyjną można oprzeć na: naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (pkt 1) albo naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 2). Dopełnienie wymogu wskazania podstaw skargi kasacyjnej zakreślonych w powołanym przepisie art. 174 p.p.s.a. jest konieczne, ponieważ wyznacza granice skargi kasacyjnej, którymi jest związany Naczelny Sąd Administracyjny (art. 183 § 1 p.p.s.a.). Wyjątkiem są tu jedynie przesłanki nieważności postępowania, które Sąd bierze pod rozwagę z urzędu. Przed przystąpieniem do oceny zarzutów skargi kasacyjnej zbadano, czy nie zaistniała którakolwiek z przesłanek nieważności określonych w art. 183 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że w przedmiotowej sprawie nie wystąpiła żadna z przyczyn nieważności, wskazywana w przywoływanym unormowaniu.

Sformułowane w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia przepisów postępowania dotyczą w istocie błędnej wykładni art. 64c § 3 u.p.e.a. Z ich uzasadnienia wynika bowiem, że zdaniem autora skargi kasacyjnej skutkiem wskazanych uchybień procesowych było niedostrzeżenie naruszenia prawa materialnego lub też naruszenie to doprowadziło do nieprawidłowego zastosowania przepisów procesowych.

Na wstępie zauważyć należy, że Naczelnik Urzędu Skarbowego w Suwałkach jest jednocześnie wierzycielem i organem egzekucyjnym. Organ ten umorzył postępowanie egzekucyjne z uwagi na uchylenie decyzji ustalającej zobowiązanie podatkowe.

Przepisy art. 64c § 7 i § 8 u.p.e.a. stanowią, że organ egzekucyjny wydaje postanowienie w sprawie kosztów egzekucyjnych na żądanie zobowiązanego, albo z urzędu, jeżeli koszty te obciążają wierzyciela. Na to postanowienie służy zażalenie (§ 7). Żądanie zobowiązanego nie podlega rozpoznaniu, jeżeli zostało wniesione po upływie 14 dni od dnia doręczenia zobowiązanemu postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego, a w przypadku wyegzekwowania wykonania obowiązku – od dnia powiadomienia zobowiązanego o wysokości pobranych kosztów egzekucyjnych (§ 8).

W sytuacji, gdy niezgodne z prawem wszczęcie i prowadzenie egzekucji spowodował wierzyciel, to on ponosi koszty postępowania egzekucyjnego (art. 64c § 3 u.p.e.a.). Postanowienie w tym przedmiocie wydawane jest z urzędu (art. 64c § 7 u.p.e.a.). W takiej sytuacji przepis art. 64c § 8 u.p.e.a. nie ma w ogóle zastosowania, odnosi się on bowiem do sytuacji, gdy postanowienie w sprawie kosztów wydawane jest na żądanie zobowiązanego.

W niniejszej sprawie, podstawą zgłoszonego przez Skarżącego wniosku z dnia 25 lipca 2014 r. o zwrot kosztów egzekucyjnych jest art. 64c § 3 u.p.e.a. i jak wskazano już wyżej, jeżeli po pobraniu od zobowiązanego należności z tytułu kosztów egzekucyjnych okaże się, że wszczęcie i prowadzenie egzekucji było niezgodne z prawem, należności te, wraz z naliczonymi od dnia ich pobrania odsetkami ustawowymi, organ egzekucyjny zwraca zobowiązanemu, a jeżeli niezgodne z prawem wszczęcie i prowadzenie egzekucji spowodował wierzyciel, obciąża nimi wierzyciela. Zatem jeżeli po pobraniu od zobowiązanego należności z tytułu kosztów egzekucyjnych okaże się, że wszczęcie i prowadzenie egzekucji było niezgodne z prawem, należności te, wraz z naliczonymi od dnia ich pobrania odsetkami ustawowymi, organ egzekucyjny zwraca zobowiązanemu. Ponadto, jeżeli niezgodne z prawem wszczęcie i prowadzenie egzekucji spowodował wierzyciel, organ obciąża nimi wierzyciela.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego wynikające z powyższego przepisu prawo zobowiązanego do uzyskania zwrotu pobranych od niego kosztów egzekucyjnych, jest niezależne od obowiązku obciążenia nimi wierzyciela. Zwrot wskazanych należności następuje z urzędu jako czynność materialno-techniczna. Bez znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy jest kwestia zasadności wydania postanowienia w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego (art. 64c § 7 u.p.e.a.), w sytuacji gdy organ podatkowy jest zarówno wierzycielem, jak i organem egzekucyjnym.

Treść wniosku z dnia 25 lipca 2014 r. oraz kolejnych środków odwoławczych wskazuje, że właśnie czynności materialno-technicznej Skarżacy oczekuje od organu.

Wniosek taki, nie jest niezbędny dla uzyskania zwrotu - jak precyzyjnie wskazuje art. 64c § 3 u.p.e.a. Jeżeli wszczęcie i prowadzenie egzekucji było niezgodne z prawem, organ powinien dokonać zwrotu z urzędu. W tej sytuacji nie ma zastosowania tryb wnioskowy, wskazany w art. 64c § 7 u.p.e.a. Tymczasem, pismo strony z dnia 25 lipca 2014 r. zostało nieprawidłowo zakwalifikowane jako wniosek o wydanie orzeczenia właśnie w tym trybie. Oznacza to, że postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania w sprawie kosztów egzekucyjnych jest pozbawione podstawy prawnej.

Z powołanych względów na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny uchylił wyrok WSA i przekazał mu sprawę do ponownego rozpoznania. WSA uwzględni dokonaną w niniejszym wyroku wykładnię prawa oraz przeprowadzi ponownie badanie zaskarżonego postanowienia pod kątem prawidłowości zastosowania przepisu art. 64c § 3 u.p.e.a.

O kosztach orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a.