Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie: Sędzia NSA Marian Wolanin (spr.) Sędzia del. WSA Jakub Zieliński po rozpoznaniu w dniu 7 lutego 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej wniosku miasta Częstochowa o rozstrzygnięcie sporu o właściwość pomiędzy Miastem Częstochowa a Powiatem Radomszczańskim w przedmiocie wskazania organu właściwego do ponoszenia wydatków na opiekę i wychowanie małoletnich dzieci A. S., C. S. i M. B., umieszczonych w pieczy zastępczej postanawia: wskazać Miasto Częstochowa jako właściwe w sprawie.

Pismem z 14 października 2024 r. Prezydent Miasta Częstochowa – działający w imieniu miasta na prawach powiatu Częstochowa (dalej: "wnioskodawca"), złożył do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniosek o rozstrzygnięcie sporu o właściwość pomiędzy Miastem Częstochowa a Powiatem Radomszczańskim w przedmiocie wskazania organu właściwego do ponoszenia wydatków na opiekę i wychowanie małoletnich dzieci A. S., C. S. i M. B., umieszczonych w pieczy zastępczej.

W uzasadnieniu wniosku wskazano, że postanowieniem Sądu Rejonowego w Częstochowie z 4 września 2024 r. sygn. akt V Nsm 1369/24 ww. małoletni zostali umieszczeni w pieczy zastępczej – A. S. i C. S. w niezawodowej rodzinie zastępczej, zaś M. B. w instytucjonalnej pieczy zastępczej. W ocenie wnioskodawcy nie jest możliwe ustalenie właściwości miejscowej powiatu na podstawie miejsca zamieszkania małoletnich, z uwagi na wędrowny tryb życia ich matki, która nie ma stałego miejsca zamieszkania. W tej sytuacji wnioskodawca podniósł, że ustalenie właściwości miejscowej powinno nastąpić według miejsca zameldowania małoletnich, które znajduje się na terenie powiatu radomszczańskiego.

W odpowiedzi na wniosek Powiat Radomszczański podniósł, że w realiach sprawy należy uznać, że matka małoletnich zamieszkuje w C., przez co właściwe w sprawie jest miasto na prawach Powiatu Częstochowa.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm., dalej: "ppsa") sądy administracyjne rozstrzygają spory o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego i między samorządowymi kolegiami odwoławczymi, o ile odrębna ustawa nie stanowi inaczej, oraz spory kompetencyjne między organami tych jednostek a organami administracji rządowej.

Spór między organami jednostek samorządu terytorialnego, nie mającymi wspólnego dla nich organu wyższego stopnia, jest sporem o właściwość, rozstrzyganym przez sąd administracyjny – art. 22 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572, dalej: "kpa"). Rozstrzyganie sporów o właściwość, należących do sądów administracyjnych, objęte jest kognicją Naczelnego Sądu Administracyjnego, stosownie do art. 15 § 1 pkt 4 ppsa.

W niniejszej sprawie spór powstał pomiędzy miastem na prawach powiatu Częstochową a powiatem radomszczańskim w przedmiocie wskazania organu właściwego do ponoszenia wydatków na opiekę i wychowanie małoletnich dzieci A. S., C. S. i M. B., umieszczonych w pieczy zastępczej.

Zgodnie z art. 191 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2025 r. poz. 49, dalej: "upz"), wydatki na opiekę i wychowanie dziecka umieszczonego w pieczy zastępczej ponosi powiat właściwy ze względu na miejsce zamieszkania dziecka przed umieszczeniem go po raz pierwszy w pieczy zastępczej (ust. 1 pkt 1-3). Jeżeli nie można ustalić powiatu właściwego ze względu na miejsce zamieszkania dziecka, właściwy do ponoszenia wydatków jest powiat miejsca jego ostatniego zameldowania na pobyt stały (ust. 2).

Stosownie do art. 191 ust. 16 upz w sprawach rozstrzygania sporów o właściwość powiatów oraz gmin obowiązanych do ponoszenia wydatków, o których mowa w ust. 1, stosuje się przepisy kpa. Powyższe oznacza, że sprawa niniejsza jest sprawą administracyjną, a zatem zaistniał spór o właściwość między organami administracji publicznej, który może podlegać rozpoznaniu przez Naczelny Sąd Administracyjny.

W pierwszej kolejności należy wskazać, że postanowieniem z 18 stycznia 2024 r. sygn. akt I OW 185/23 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił wniosek o rozstrzygnięcie sporu o właściwość pomiędzy powiatem Tomaszowskim, miastem Częstochowa oraz powiatem radomszczańskim w przedmiocie wskazania organu właściwego do wydania decyzji w sprawie ponoszenia wydatków na opiekę i wychowanie małoletnich dzieci A. S. i C. S., które przebywały w rodzinie zastępczej pełniącej funkcję pogotowia rodzinnego na terenie powiatu tomaszowskiego. Powyższe postanowienie stworzyło stan powagi rzeczy osądzonej, jednak tylko w zakresie objętym poprzednim wnioskiem, tj. co do przebywania wymienionych małoletnich w rodzinie zastępczej u M. i B. W. w okresie od 7 lipca do 1 października 2022 r. Oznacza to, że obecny wniosek dotyczący tych samych małoletnich może podlegać rozpoznaniu co do ponoszenia wydatków za kolejny pobyt w pieczy zastępczej, na podstawie postanowienia z 4 września 2024 r.

Stosownie do art. 191 ust. 1 upz w pierwszej kolejności należy podjąć próbę ustalenia miejsca zamieszkania małoletnich przed ich umieszczeniem po raz pierwszy w pieczy zastępczej. Przez umieszczenie w pieczy zastępczej należy rozumieć wydanie orzeczenia sądu w tym przedmiocie (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 grudnia 2022 r. sygn. akt I OW 100/22). Ponieważ poprzednie umieszczenie w pieczy zastępczej nastąpiło w trybie interwencyjnym i bez wydania orzeczenia sądu, przyjąć należy że w rozpoznawanej sprawie nastąpiło to 4 września 2024 r. – zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w Częstochowie, sygn. akt V Nsm 1369/24.

Ustawa o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej nie definiuje pojęcia "miejsce zamieszkania". Dlatego też, wychodząc z zasady jednolitości systemu prawa, należy uwzględnić regulację zawartą w przepisach ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 2024 r. poz. 1061 ze zm. dalej: "kc"). Miejscem zamieszkania osoby fizycznej, zgodnie z art. 25 kc jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu. Miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania rodziców albo tego z rodziców, któremu wyłącznie przysługuje władza rodzicielska, lub któremu zostało powierzone wykonywanie władzy rodzicielskiej (art. 26 § 1 kc). Jeżeli władza rodzicielska przysługuje na równi obojgu rodzicom mającym osobne miejsce zamieszkania, miejsce zamieszkania dziecka jest u tego z rodziców, u którego dziecko stale przebywa. Jeżeli dziecko nie przebywa stale u żadnego z rodziców, jego miejsce zamieszkania określa sąd opiekuńczy (art. 26 § 2 kc).

Z akt sprawy wynika, że przed umieszczeniem małoletnich w pieczy zastępczej na podstawie postanowienia z 4 września 2024 r. ich matka – J. R. – zamieszkiwała wraz z dziećmi w Domu Samotnej Matki i Dziecka w C. (pismo J. R. z 20 września 2024 r.). Sama zainteresowana wskazuje, że od dawna zamieszkuje na terenie miasta C. i to z tym miastem wiąże swoją przyszłość (ibidem). Wobec powyższego należy uznać, że miejscem zamieszkania wymienionej, a zarazem także jej małoletnich dzieci przed ich umieszczeniem w pieczy zastępczej było miasto C. Powiat radomszczański wprawdzie trafnie wskazał, że dom samotnej matki jest przeznaczony do krótkotrwałego pobytu osób i nie służy do zaspokajania potrzeb mieszkaniowych, w realiach sprawy nie przesądza to jednak o braku miejsca zamieszkania na terenie C., przepis art. 25 kc mówi bowiem wyłącznie o miejscowości w której osoba przebywa z zamiarem stałego pobytu, a nie konkretnym adresie czy też lokalu mieszkalnym. Wobec treści pisma z 20 września 2024 r. nie budzi wątpliwości, że na 4 września 2024 r. J. R. fizycznie przebywała na terenie miasta C. oraz wyrażała i nadal wyraża wolę stałego pobytu w tym mieście. Oznacza to, że zgodnie z art. 191 ust. 1 ups w zw. z art. 26 kc właściwe w sprawie jest miasto Częstochowa.

Z tych względów, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 15 § 1 pkt 4 i § 2 ppsa w zw. z art. 4 ppsa postanowił jak w sentencji.