Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wojciech Gapiński (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Dziuk, Sędzia WSA Artur Żurawik, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 lipca 2026 r. sprawy ze skargi K. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 26 lutego 2026 r. nr SKO.PSŚ/41.5/121/2026/1853 w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 20 stycznia 2026 r. nr [...].

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej – organ odwoławczy, Kolegium) decyzją z dnia 26 lutego 2026 r. nr SKO.PSŚ/41.5/121/2026/1853, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1691 z późn. zm. - dalej k.p.a.), po rozpoznaniu odwołania K. B. (dalej – Skarżąca), utrzymało mocy decyzję Prezydenta Miasta S. (dalej – organ I instancji, Prezydent Miasta) z dnia 20 stycznia 2026 r. nr [...], którą uznano, że wypłacone świadczenia z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej - K1. B. w okresie od 1 maja 2025 r. do 30 sierpnia 2025 r., na podstawie decyzji nr [...] z dnia 12 września 2024 r. w kwocie 1.207,32 zł były nienależnie pobranymi świadczeniami i zobowiązano do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami ustawowymi:

– za maj 2025 r. - w kwocie 301,83 zł + odsetki ustawowe za opóźnienie naliczone od dnia 1 czerwca 2025 r.,

– za czerwiec 2025 r. - w kwocie 301,83 zł + odsetki ustawowe za opóźnienie naliczone od dnia 1 lipca 2025 r.,

– za lipiec 2025 r. - w kwocie 301,83 zł + odsetki ustawowe za opóźnienie naliczone od dnia 1 sierpnia 2025 r.,

– za sierpień 2025 r. - w kwocie 301,83 zł + odsetki ustawowe za opóźnienie naliczone od dnia 1 września 2025 r.

Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Po rozpoznaniu wniosku Skarżącej, organ I instancji decyzją nr [...] z dnia 12 września 2024 r. przyznał: 1) na K1. B. świadczenie z funduszu alimentacyjnego do ukończenia 18 roku życia, w kwocie 301,83 zł miesięcznie, na okres od 1 października 2024 r. do 31 stycznia 2025 r.; 2) na K1. B. świadczenie z funduszu alimentacyjnego od 18 lat do 25 roku życia, w kwocie 301,83 zł miesięcznie, na okres od 1 lutego 2025 r. do 30 września 2025 r.

Decyzją z dnia 24 września 2025 r. nr [...] organ I instancji, działając na podstawie art. 162 § 1 k.p.a., wygasił własną decyzję z dnia 12 września 2024 r. nr [...] ze skutkiem od dnia 1 września 2025 r.

W dalszej kolejności Prezydent Miasta decyzją z dnia 21 października 2025 r. nr [...] uznał, że wypłacone świadczenia z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej – córce Skarżącej w okresie od 1 maja 2025 r. do 30 sierpnia 2025 r., na podstawie decyzji nr [...] z dnia 12 września 2024 r. w kwocie 301,83 zł były nienależnie pobranymi świadczeniami i zobowiązał ją do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami ustawowymi. Wskutek rozpoznania odwołania Kolegium decyzją z dnia 11 grudnia 2025 r. nr [...] uchyliło rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne i przekazał organowi sprawę do ponownego rozpatrzenia. Przyczyną wydania decyzji kasacyjnej była potrzeba wezwania córki Skarżącej do przedłożenia zaświadczenia potwierdzającego fakt nauki w szkole lub w szkole wyższej oraz do złożenia upoważnienia dla rodzica do pobierania świadczenia w jej imieniu. Jak bowiem zauważył organ odwoławczy, zobowiązaną do zwrotu świadczeń jest osoba, która pobrała nienależnie świadczenia. Tymczasem z akt nie wynika, kto faktycznie pobrał świadczenia w badanym okresie, a tym samym kto jest zobowiązany do ich zwrotu. Ponadto Kolegium podniosło, że organ I instancji nie wskazał konkretnej przesłanki z art. 2 pkt 7 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 438 z późn. zm. – dalej u.p.o.a.), która stanowiła podstawę uznania świadczeń za nienależnie pobrane.

Następnie organ I instancji decyzją z dnia 20 stycznia 2026 r. ponownie uznał, że wypłacone świadczenia z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej – córce Skarżącej w okresie od 1 maja 2025 r. do 30 sierpnia 2025 r., na podstawie decyzji nr [...] z dnia 12 września 2024 r. w kwocie 1.207,32 zł były nienależnie pobranymi świadczeniami i zobowiązano ją do ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi.

W uzasadnieniu Prezydent Miasta - powołując się na art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.a. - stwierdził, że w związku ze śmiercią dłużnika alimentacyjnego ustała podstawa do wypłaty alimentów. Tymczasem świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od maja do sierpnia 2025 r. zostały wypłacone Skarżącej, jako przedstawicielowi ustawowemu, za zgodą pełnoletniej osoby uprawnionej, tj. jej córki, mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do tych świadczeń. Taki stan rzeczy, zdaniem Prezydenta Miasta, uzasadnia twierdzenie o nienależnie pobranym świadczeniu.

W odwołaniu z dnia 20 stycznia 2026 r. Skarżąca zarzuciła decyzji organu I instancji:

1) naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 2, art. 23 i art. 25 u.p.o.a. polegające na bezpodstawnym uznaniu, że wypłacone świadczenia z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, tj. córce Skarżącej, w okresie od 1 maja 2025 r. do 30 sierpnia 2025 r. były nienależnie pobranymi świadczeniami i w konsekwencji zobowiązaniu Skarżącej do ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi;

2) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 80a k.p.a. poprzez oparcie decyzji na niekompletnym materiale dowodowym i niedokładnym wyjaśnieniu stanu faktycznego, nieuwzględnienie zasady rozstrzygania wątpliwości faktycznych na korzyść strony, a w konsekwencji bezkrytyczne przyjęcie, że wypłacone świadczenia z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej tj. córce Skarżącej, w okresie od 1 maja 2025 r. do 30 sierpnia 2025 r. były nienależnie pobranymi świadczeniami i w konsekwencji zobowiązaniu Skarżącej do ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi.

Kolegium nie uwzględniając argumentacji odwołania, decyzją z dnia 26 lutego 2026 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne. W uzasadnieniu Kolegium stwierdziło, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego ma z istoty swej charakter zaliczkowy, a zatem podlega zwrotowi i nie stanowi bezzwrotnej pomocy Państwa dla osób uprawnionych. W związku z tym, śmierć dłużnika alimentacyjnego oznacza brak możliwości zwrotu przez niego tego świadczenia, a tym samym powoduje utratę prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Dlatego, wobec śmierci ojca córki Skarżącej, zaistniała przesłanka nienależnie pobranego świadczenia z art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.a.

W skardze z dnia 2 kwietnia 2026 r., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, Strona zakwestionowała decyzję Kolegium zarzucając jej:

1) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 80a k.p.a. poprzez oparcie decyzji na niekompletnym materiale dowodowym i niedokładnym wyjaśnieniu stanu faktycznego, nieuwzględnienie zasady rozstrzygania wątpliwości faktycznych na korzyść strony, a w konsekwencji bezkrytyczne przyjęcie, że wypłacone świadczenia z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, tj. córce Skarżącej, w okresie od 1 maja 2025 r. do 30 sierpnia 2025 r. były nienależnie pobranymi świadczeniami i w konsekwencji zobowiązaniu Skarżącej do ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi;

2) naruszenie prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 2, art. 23, art. 25 u.p.o.a. polegające na bezpodstawnym uznaniu, że wypłacone świadczenia z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, tj. córce Skarżącej, w okresie od 1 maja 2025 r. do 30 sierpnia 2025 r. były nienależnie pobranymi świadczeniami i w konsekwencji zobowiązaniu Skarżącej do ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi;

3) naruszenie art. 138 § 1 pkt 1 i 2 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji w sytuacji, gdy w wyniku podniesionych przez Skarżącą argumentów powinno dojść do uchylenia zaskarżonej decyzji w całości i orzeczenia w tym zakresie co do istoty sprawy.

Wobec tych zarzutów Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, a także decyzji ją poprzedzającej, a także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. W skardze zawarto również żądanie zobowiązania organu do wydania w określonym terminie decyzji, wskazując sposób załatwienia sprawy.

Ponadto Skarżąca zwróciła się o przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z dokumentów, tj. dokumentacji komorniczej, celem ustalenia daty i okoliczności powzięcia wiedzy o śmierci dłużnika alimentacyjnego przez Skarżącą i jej córkę.

W motywach skargi wskazano, że w sprawie nie zostały ustalone istotne okoliczności. Mianowicie nie ustalono, czy Skarżąca pobierała świadczenia alimentacyjne ze świadomością o braku do tego podstaw oraz nie ustalono, kiedy dowiedziała się o śmierci dłużnika alimentacyjnego. Organ nie udowodnił więc, że Skarżąca w momencie pobierania świadczeń alimentacyjnych wiedziała o śmierci dłużnika. Tymczasem o zgonie ojca dziecka Skarżąca powzięła wiedzę pod koniec sierpnia 2025 r. i niezwłocznie, tj. 29 sierpnia 2025 r. powiadomiła o tym fakcie komornika sądowego. Zaznaczyła, że wraz z córką nie utrzymywały żadnych kontaktów ze zmarłym, jak również nie wiedziały, gdzie przebywa i czym się zajmuje.

Skarżąca zwróciła uwagę, że należy odróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od "świadczenia nienależnie pobranego". Tylko w tym drugim przypadku można żądać zwrotu świadczenia. Wymaga to jednak wykazania, że osoba przyjęła świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Tymczasem – zdaniem Skarżącej - organ tego nie wykazał. Niezależnie od tego zwróciła uwagę, że świadczenie jest dedykowane dziecku i nie powinno się go obciążać konsekwencjami związanymi ze śmiercią rodzica.

Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem sprawy jest ustalenie, czy zaistniały podstawy do uznania, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od maja do sierpnia 2025 r. zostały nienależnie pobrane.

Przystępując do rozważań wskazać przyjdzie, że organy obu instancji nieprawidłowo określiły adresata decyzji, którym winna być córka Skarżącej, a nie Skarżąca. Otóż w myśl art. 2 pkt 11 u.p.o.a. osobą uprawnioną jest osoba uprawniona do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja okazała się bezskuteczna. Wywieść stąd należy, że stroną w znaczeniu materialnoprawnym w sprawach świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest zawsze uprawniony, natomiast przedstawiciel ustawowy reprezentuje jedynie interesy małoletniego (zob. wyrok NSA z dnia 1 czerwca 2012 r. sygn. akt I OSK 2424/11, LEX nr 1215515; wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 2 kwietnia 2019 r. sygn. akt IV SA/Wr 532/18, LEX nr 2691804). Inaczej rzecz ujmując, osobą uprawnioną do świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest wyłącznie osoba (dziecko małoletnie, bądź pełnoletnie), która nie jest ekonomicznie samodzielna ze względu na wiek, bądź kontynuowanie nauki, bądź ze względu na znaczny stopień niepełnosprawności, dla której dłużnikiem alimentacyjnym jest rodzic (zob. wyrok NSA z dnia 9 grudnia 2010 r. sygn. akt I OSK 1161/10, LEX nr 744942). Zatem stroną postępowania w tego typu sprawach jest zawsze dziecko, które w okresie swej małoletności jest reprezentowane przez przedstawiciela ustawowego.

Przenosząc to na grunt rozpoznawanej sprawy stwierdzić należy, że w dacie wydawania decyzji przyznającej świadczenie z funduszu alimentacyjnego córka Skarżącej była małoletnia, a więc prawidłowo decyzja została skierowana do reprezentującej ją matki, tj. Skarżącej, jako przedstawiciela ustawowego. Jak bowiem wynika z akt administracyjnych, urodziła się ona w dniu [...] r., a wspomniane rozstrzygnięcie pochodzi z 2024 r. Natomiast w dacie wydawania przez organ I instancji decyzji w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia miała ona niemal 19 lat, a więc była osobą pełnoletnią. Skoro posiadała pełną zdolność do czynności prawnych, to decyzja winna być skierowana do niej. W konsekwencji przyjąć należy, że decyzja została skierowana do osoby niebędącej stroną w sprawie.

Bez znaczenia dla powyższej tezy pozostaje to, że fizycznie to Skarżąca odbierała świadczenie z funduszu alimentacyjnego. Zwrócić bowiem należy uwagę, że czynności te podejmowała w imieniu i na rzecz swojej córki, która była uprawniona do otrzymywania alimentów od ojca. W myśl art. 98 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 236 z późn. zm. – dalej k.r.o.) rodzice są przedstawicielami ustawowymi dziecka pozostającego pod ich władzą rodzicielską. Reprezentacja wynikająca z tego przepisu jest typowym przykładem przedstawicielstwa ustawowego w rozumieniu art. 96 k.c., dającego przedstawicielowi umocowanie do działania w cudzym imieniu opierające się na przepisie prawa, bez konieczności składania w tym zakresie żadnego oświadczenia przez reprezentowanego, czyli dziecko. Reprezentacja taka stanowi jeden z elementów wykonywania władzy rodzicielskiej. Istota przedstawicielstwa w ogóle, a ustawowego w szczególności, polega na tym, że obejmuje ono zastępstwo bezpośrednie, a zatem działanie w cudzym imieniu ze skutkami bezpośrednio dla osoby reprezentowanej. Czynność prawna dokonana przez przedstawiciela w granicach umocowania powoduje powstanie związanych z tą czynnością skutków prawnych, bez względu na ewentualne późniejsze ustanie przedstawicielstwa (zob. S. Dmowski, S. Rudnicki, Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga pierwsza. Część ogólna, Warszawa 1999, s. 293). Uzyskanie pełnoletności przez dziecko nie niweczy skutków czynności prawnych przedstawiciela (zob. P. Wicherek [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, red. M. Fras, M. Habdas, LEX/el. 2023, art. 98). W kontekście tych uwag stwierdzić należy, że działania podjęte przez Skarżącą w związku z poborem świadczenia skutkują na prawa i obowiązki obecnie pełnoletniej córki.

Powyższe stanowi zasadniczą przyczynę uchylenia zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.

Niemniej jednak ponownie rozpoznając sprawę organ I instancji powinien uwzględnić również poniższe uwagi. Otóż bez wątpienia okolicznością powodującą utratę prawa do pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego na podstawie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów jest śmierć dłużnika alimentacyjnego. Traktowanie świadczenia alimentacyjnego po śmierci dłużnika jako nienależnego świadczenia jest niewątpliwe. Nie oznacza to per se, że wszystkie świadczenia pobrane po śmierci dłużnika alimentacyjnego można uznać za podlegające zwrotowi świadczenia nienależnie pobrane (zob. wyroki NSA z dnia 30 września 2025 r. o sygn. akt I OSK 1808/24 i I OSK 1809/24, LEX nr 3938794 i 3938795).

Należy zatem dokonać rozróżnienia pojęć "nienależnego świadczenia" i "świadczenia nienależnie pobranego". Wyjaśnić należy, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym w szczególności wówczas, gdy świadczenie zostało przyznane i wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania) jest natomiast "świadczeniem nienależnie pobranym". Obowiązek zwrotu obciąża więc tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, mając świadomość, że mu się ono nie należy. Zatem organ I instancji winien przeanalizować, czy świadczenie w spornym okresie było pobrane w złej wierze.

Wobec powyższego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 143 z późn. zm. - dalej p.p.s.a.) uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.

O kosztach postępowania nie orzeczono, ponieważ Skarżąca, zwolniona z mocy ustawy od kosztów sądowych i działająca osobiście, nie wykazała aby w związku ze sprawą poniosła wydatki niezbędne do celowego dochodzenia swych praw (art. 200 i art. 205 § 1 p.p.s.a.).