Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Emilia Lewandowska Sędziowie: WSA Iwona Owsińska-Gwiazda (spr.) WSA Joanna Skiba Protokolant specjalista Ewelina Dębna po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 czerwca 2015 r. sprawy ze skargi E. S. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] grudnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji oddala skargę.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] grudnia 2014 r. znak [...], po rozpoznaniu wniosku E. S. (dalej: "skarżący") o ponowne rozpatrzenie sprawy rozstrzygniętej decyzją Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] października 2014 r., znak [...] odmawiającą stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Gminy w C. z dnia [...] września 1976 r., nr [...], orzekającej o przejęciu na własność Państwa gospodarstwa rolnego o pow. [...] ha, położonego we wsi P., stanowiącego byłą własność M. S. - utrzymał w mocy decyzję własną.

Podstawą wydania decyzji były następujące ustalenia.

Decyzją z dnia [...] października 2014 roku, Minister odmówił stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Gminy C. o przejęciu na własność Państwa gospodarstwa rolnego bez budynków położonego we wsi P. o powierzchni [...] ha. W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził, że przejęcie gospodarstwa nastąpiło na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 29 maja 1974 roku o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. z 1974 r., Nr 21, poz. 118: dalej: "ustawa"). Przejęcie gospodarstwa wymagało zgody właściciela nieruchomości. Zgoda zstępnych nie była wymagana wówczas, gdy praca w przekazywanym gospodarstwie nie stanowiła ich głównego źródła utrzymania. Organ wskazał, iż z dokumentacji zawartej w aktach sprawy, tj. aktu własności ziemi z dnia [...] grudnia 1973 roku nr [...] wynika, iż właścicielką przejętej na mocy ww. decyzji Naczelnika Gminy nieruchomości była M. S. Na dzień wydania zaskarżonej decyzji była właścicielka miała ukończony 60 rok życia, a na własność Państwa przejęte zostały wszystkie nieruchomości rolne i leśne stanowiące jej własność, których powierzchnia wyniosła łącznie [...] ha. Natomiast odnośnie wymaganego wniosku o przejęcie nieruchomości na własność Państwa organ wskazał, iż wniosek taki nie zachował się w aktach sprawy. Jednakże za przyjęciem, iż wniosek taki został złożony, przemawia treść zaskarżonej decyzji, z której wynika, iż została ona wydana po rozpatrzeniu wniosku M. S. oraz treść pisma Urzędu Gminy w C. nr [...] z dnia [...] marca 1991 roku, z którego wynika, że M. S. złożyła stosowny wniosek w dniu 28 stycznia 1976 roku. Ponadto wymaga podkreślenia, iż była właścicielka przejętej nieruchomości nie kwestionowała orzeczenia poprzez składanie środków odwoławczych, co świadczy, że decyzja została wydana zgodnie z jej żądaniem wyrażonym we wniosku, okoliczności braku wniosku nie podnosi również skarżący. Z akt sprawy nie wynika ponadto, aby M. S. nie przyjęła przyznanej renty. Przeprowadzone czynności, zdaniem organu, nie dają podstaw do uznania, iż decyzja o przejęciu gospodarstwa wydana została z rażącym naruszeniem prawa.

Od powyższej decyzji wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy złożył skarżący. W uzasadnieniu podniósł, że ani on ani jego rodzeństwo nie wyrażało zgody na przekazanie gospodarstwa. Podniósł, że organ nie wziął pod uwagę faktu, że praca w gospodarstwie rolnym o pow. [...] ha., przed przekazaniem mu aktem notarialnym z dnia [...] października 1975r. [...] ha ziemi była jego głównym źródłem utrzymania. Podniósł, że po podziale gospodarstwa nadal gospodarował na całości wspólnie z matką. Dochody z tego gospodarstwa wystarczały na jego utrzymanie i pokrycie kosztów wykształcenia brata J.

Decyzją z dnia [...] grudnia 2014 roku, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] października 2014 roku.

W uzasadnieniu decyzji Minister stwierdził, że zgodnie z treścią art. 4 ustawy nieruchomość, na której gospodarują zstępni rolnika, może być przez niego przekazana na własność Państwa tylko za ich zgodą, przy czym zgoda zstępnych nie jest wymagana, jeżeli praca w przekazywanym gospodarstwie rolnym nie stanowi głównego źródła ich utrzymania. Z treści pisma Pana E. S. z dnia 3 listopada 2014 r. wynika, iż jedynie on zajmował się pracą w przedmiotowym gospodarstwie rolnym. Wskazał również, co potwierdza treść zaświadczenia Urzędu Gminy w C. z dnia [...] września 1975 r., iż praca w gospodarstwie rolnym matki o pow. [...] ha stanowiła jego główne źródło utrzymania przed przekazaniem przez nią części gospodarstwa na jego rzecz aktem notarialnym z dnia [...] października 1975 r. Niewątpliwie zatem po tym dniu głównym źródłem utrzymania skarżącego była zatem praca w jego własnym gospodarstwie, nie zaś w gospodarstwie M. S. –a zatem należy uznać, iż jego zgoda na przejęcie gospodarstwa na własność Państwa nie była wymagana.

Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożył E. S. podnosząc zarzut naruszenia art. 3 i art. 4 ustawy z dnia 29 maja 1974r., który stanowi, że do przekazania przez rolnika gospodarstwa na własność Państwa za rentę, wymagana jest zgoda zstępnych, jeżeli praca w tym gospodarstwie stanowiła ich główne źródło utrzymania. W uzasadnieniu podniósł, że stwierdzenie, iż utrzymywał się z gospodarstwa o powierzchni [...] ha, a pozostali zstępni z pracy poza rolnictwem nie jest prawdą. Skarżący podkreślił, że pracował w całym gospodarstwie liczącym [...] ha z czego utrzymywał siebie i uczącego się brata - J. Jego gospodarstwo o powierzchni [...] ba pozwalało na hodowanie tylko jednego konia, który służył jako zwierzę pociągowe, dawał żadnego dochodu i jednej krowy. Jest więc oczywiste, że musiał wtedy zatrudniać się do pracy najemnej, żeby utrzymać siebie i brata. Podniósł, że darowane gospodarstwo to ponad [...] ha zagajnika, [...] ha siedliska, trochę łąki i ok. [...] ha gruntów ornych niskiej jakości. Dochód z którego można się było utrzymać dawała ta część gospodarstwa, której skarżący został pozbawiony.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podtrzymał stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Stwierdzenie nieważności jest postępowaniem nadzwyczajnym i wyjątkiem od zasady trwałości decyzji administracyjnych. Podstawy stwierdzenia nieważności decyzji wymienione są enumeratywnie w art. 156 kpa. Jedną z podstaw stwierdzenia nieważności decyzji jest wydanie jej z rażącym naruszeniem prawa (art.156§1 pkt 2 kpa). W wyroku z dnia 9 marca 1999 roku, sygn. akt V SA 1970/98 Naczelny Sąd Administracyjny wyraził pogląd, że "Cechą rażącego naruszenia prawa jest to, że treść decyzji pozostaje w oczywistej sprzeczności z treścią przepisu przez proste ich zestawienie ze sobą, a charakter naruszenia prawa powoduje, że decyzja taka nie może być zaakceptowana jako akt wydany przez organ praworządnego państwa i powinna ulec wyeliminowaniu z obrotu prawnego. Nie chodzi tu bowiem o błędy w wykładni prawa, ale o przekroczenie prawa w sposób jasny i niedwuznaczny".

Przechodząc do oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji Sąd stwierdza, że nie narusza ona prawa. Należy powtórzyć, że kontrolowana decyzja Naczelnika Gminy C. z [...] września 1976 r. nr [...] została wydana na podstawie przepisów ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne, zatem kontrolując decyzję z 1976 r. należy dokonać jej oceny biorąc pod uwagę brzmienie przepisów obowiązujących w dniu wydania tej decyzji. Zgodnie z art. 9 ust 1 tej ustawy Państwo na wniosek rolnika przejmowało gospodarstwo rolne za rentę, jeżeli przekazywał on wszystkie nieruchomości wchodzące w skład tego gospodarstwa, obejmującego co najmniej 2 ha gruntów rolnych i leśnych a ponadto osiągnął wiek 65 lat mężczyzna, 60 lat kobieta albo zaliczony został do jednej z grup inwalidów.

Na podstawie zebranego materiału dowodowego prawidłowo organ ustalił, że M. S. na podstawie aktu własności ziemi z dnia [...] grudnia 1973 r. była właścicielką gospodarstwa rolnego o pow. [...] ha. położonego we wsi P., a w chwili jego przejęcia miała ukończone 60 lat. Zasadnie również organ nadzoru przyjął, że w dacie wydawania kontrolowanej decyzji Naczelnik Gminy w C. dysponował wnioskiem M. S. o przejecie jej gospodarstwa rolnego za rentę. O istnieniu wówczas tego wniosku świadczy przede wszystkim treść pisma Urzędu Gminy w C. nr [...] z dnia [...] marca 1991 roku, z którego wynika, że M. S. złożyła stosowny wniosek w dniu 28 stycznia 1976 roku. Powyższe znajduje potwierdzenie zarówno w treści decyzji (wydanej na wniosek matki skarżącego) jak i w zachowanym, podpisanym przez M. S. wniosku o rentę z tytułu przekazania gospodarstwa na rzecz Państwa, skierowanym do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Z taką oceną organu należy się w pełni zgodzić. Mimo, że brak jest wniosku M. S. w dokumentach to fakt dysponowania takim wnioskiem przez organ w dacie wydania decyzji z dnia [...] września 1976 r. w świetle powyższych dowodów nie budzi wątpliwości. Również niezwłoczne złożenie wniosku o rentę do organu rentowego przez M. S., który zachował się w materiale dokumentacyjnym i pobieranie renty aż do śmierci, co zostało ustalone przez organ nadzoru, również dowodzi, że przekazanie gospodarstwa w zamian za rentę było zgodne z wolą M. S., a zatem nastąpiło na jej wniosek. Podnoszenie przez skarżącego argumenty, jakoby matka uległa namową są w świetle powołanych dowodów nieuprawnione. Zasady doświadczenia życiowego wskazują, że gdyby decyzja, która wywoływała tak daleko idące konsekwencje w zakresie praw podmiotowych jej adresatów (odejmowała im własność) nie była zgodna z wolą strony bądź stwierdzała nieprawdę, a właściciel nieruchomości w rzeczywistości nie składał wniosku o jej przejęcie, to z całą pewnością podejmowałby choćby próby wyjaśnienia zaistniałego stanu rzeczy. Takiej aktywności byłej właścicielki próżno jednak szukać w dokumentach zgromadzonych w aktach. Dowodów na nią nie przedstawiły również inicjator postępowania nieważnościowego. Poza tym zarzuty dotyczące wad oświadczenia woli mogą być skutecznie podnoszone jedynie w postępowaniu cywilnym przed sądem powszechnym.

Natomiast zarzuty skargi odnoszące się do decyzji rentowej nie podlegają rozważaniu przez Sąd, gdyż w niniejszej sprawie decyzja rentowa nie jest przedmiotem oceny co do zgodności z prawem ani przez organ nadzoru ani przez Sąd.

W myśl art. 4 ust. 1 ustawy z 29 maja 1974 r. nieruchomość na, której gospodarują zstępni rolnika może być przez niego przekazana na własność Państwa tylko za ich zgodą. Jednakże, stosownie do art. 4 ust. 2 ustawy, zgoda zstępnych nie jest wymagana, jeżeli praca w przekazywanym gospodarstwie rolnym nie stanowi głównego źródła ich utrzymania. Prawidłowo w ocenie Sądu, organ nadzoru uznał, że wydając kontrolowaną decyzję z [...] września 1976 r. Naczelnik Gminy w C. nie miał obowiązku uzyskania zgody zstępnych M. S., bowiem nie pracowali oni wówczas w gospodarstwie rolnym matki, zaś pomoc matce w prowadzeniu tego gospodarstwa nie stanowiła dla nich głównego źródła utrzymania. Jak wynika bowiem z zaświadczenia Urzędu Gminy w C. z dnia [...] września 1975 r., praca skarżącego E. S. w gospodarstwie rolnym matki o pow. [...] ha stanowiła jego główne źródło utrzymania przed przekazaniem przez nią części gospodarstwa na jego rzecz aktem notarialnym z dnia [...] października 1975 r. Niewątpliwie zatem, jak przyjął organ nadzoru, po tym dniu głównym źródłem utrzymania skarżącego była praca w jego własnym gospodarstwie, nie zaś w gospodarstwie rolnym matki, a zatem należy uznać, iż jego zgoda na przejęcie gospodarstwa na własność Państwa nie była wymagana.

Zauważyć należy, że ustalenia poczynione w tym zakresie korespondują z zeznaniami E. S. złożonymi do protokołu z dnia 7 marca 1997 r. Wówczas skarżący wyjasnił, że w roku 1976 pracował jako [...] w Przedsiębiorstwie [...] w W. Siostra Z. S. pracowała [...], jego brat Z. S. pracował w [...] Spółdzielni [...] w R. Brat J. S. kontynuował naukę w [...]. Mając na uwadze treść zeznań skarżącego oraz fakt, że poza jednym synem pozostałe dzieci zamieszkiwały poza tym gospodarstwem, a wiec nie prowadziły z matką wspólnego gospodarstwa domowego, stanowisko organu nadzoru, że zstępni M. S. nie gospodarowali na tym gospodarstwie, a zatem organ w postępowaniu zakończonym decyzja z [...] września 1976 r. nie był obowiązany uzyskać zgody, o jakiej stanowił powołany art. 4 ust. 1. jest uzasadnione.

Z uwagi na to, że kontrolowana decyzja Naczelnika Gminy C. z dnia [...] września 1976 r. nie narusza prawa w sposób rażący a także, że nie jest dotknięta żadną inną wadą nieważności określoną w art.156 § 1 kpa prawidłowo organ nadzoru odmówił stwierdzenia jej nieważności.

Należy mieć wszak na względzie, że postępowanie w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji - jak już to zasygnalizowano na wstępie - jest postępowaniem odrębnym od postępowania prowadzonego w trybie zwykłym. Celem tego postępowania jest jedynie ocena, czy kontrolowana decyzja została wydana w warunkach wystąpienia jednej z przesłanek określonych w art. 156 § 1 kpa, a nie rozstrzygnięcie ponownie o istocie sprawy. Oceny tej dokonuje się zaś w oparciu o materiał zgromadzony w postępowaniu zwykłym, a nie na podstawie własnych ustaleń organu nadzoru, przeprowadzonych w sposób właściwy dla postępowania zwykłego (por. wyrok NSA z dnia 28 października 2009 r. sygn. akt II OSK 1694/08 Lex nr 571920). Takiej oceny Minister w niniejszej sprawie dokonał, czemu dał wyraz w uzasadnieniu kwestionowanych rozstrzygnięć. W postępowaniu o stwierdzenie nieważności decyzji administracyjnej obowiązkiem Sądu jest rozpatrzenie sprawy wyłącznie w granicach określonych przez przepis art. 156 § 1 kpa, zatem w postępowaniu tym Sąd nie jest władny rozpatrywać sprawy co do jej istoty i nie może rozstrzygać merytorycznie (w tym wniosku skarżącego o zwrot przejętego gospodarstwa lub wypłatę równowartości pieniężnej).

Z powyższych względów na podstawie art. 151 Ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku.