II GSK 2690/21 - Wyrok

Data orzeczenia	2023-08-01	
Data wpływu	2021-12-16	
Sąd	Naczelny Sąd Administracyjny	
Sędziowie	Gabriela Jyż /przewodniczący/
Małgorzata Bejgerowska /sprawozdawca/
Zbigniew Czarnik	
Symbol z opisem	6171 Radcowie prawni i aplikanci radcowscy	
Hasła tematyczne	Inne	
Sygn. powiązane	VI SA/Wa 1019/21	
Skarżony organ	Minister Sprawiedliwości	
Treść wyniku	Oddalono skargę kasacyjną	
Powołane przepisy	Dz.U. 2023 nr 0 poz 1634; art. 11; Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.	
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Gabriela Jyż Sędzia NSA Zbigniew Czarnik Sędzia del. WSA Małgorzata Bejgerowska (spr.) Protokolant Klaudia Dąbrowska po rozpoznaniu w dniu 1 sierpnia 2023 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej A.B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 maja 2021 r. sygn. akt VI SA/Wa 1019/21 w sprawie ze skargi A.B. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia 8 stycznia 2021 r. nr [...] w przedmiocie wpisu na listę radców prawnych 1) oddala skargę kasacyjną; 2) zasądza od A.B. na rzecz Ministra Sprawiedliwości kwotę 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.	
Uzasadnienie
1. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 21 maja 2021 r., o sygn. akt VI SA/Wa 1019/21, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm. – dalej w skrócie: "P.p.s.a."), oddalił skargę A.B. (dalej jako: "Strona" lub "Skarżąca") na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia 8 stycznia 2021 r., nr [...], w przedmiocie odmowy wpisania Strony na listę radców prawnych. Pełna treść uzasadnienia zaskarżonego wyroku oraz innych orzeczeń powołanych poniżej, dostępna jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl, albo w innych publikatorach, których dane podano poniżej.

Istota sporu w niniejszej sprawie dotyczy wykładni art. 24 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 75 ze zm. - dalej w skrócie: "u.r.p.") w zakresie przesłanki nieskazitelnego charakteru i rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego przez osobę, ubiegającą się o wpis na listę radców prawnych.

2.1. W skardze kasacyjnej do Naczelnego Sądu Administracyjnego Strona, reprezentowana przez radcę prawnego, zaskarżyła powyższy wyrok WSA w Warszawie w całości zarzucając, na podstawie art. 174 pkt 1 i pkt 2 P.p.s.a., naruszenia przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania, mające wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:

1) art. 58 § 1 pkt 6 P.p.s.a. w związku z art. 24 ust. 1 pkt 5 u.r.p. poprzez niewłaściwe jego zastosowanie polegające na przyjęciu, że dopuszczenie się czynu karalnego z winy umyślnej może samodzielnie stanowić podstawę oceny braku nieskazitelnego charakteru i niedawania rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego;

2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. w związku z art. 24 ust. 1 pkt 5 u.r.p. oraz w związku z art. 7, art. 8, art. 77 1 [prawdopodobnie chodziło o art. 77 § 1 – uwaga NSA] i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 2096 ze zm. – dalej w skrócie: "K.p.a.") oraz w konsekwencji art. 107 § 3 K.p.a. poprzez błędne uznanie, że Minister przy wydaniu zaskarżonej decyzji nie naruszył prawa w sytuacji, gdy do naruszenia prawa doszło, gdyż badając okoliczności sprawy organ nieprawidłowo ustalił, że Skarżąca nie daje rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego, bo była skazana za przestępstwa przeciwko dokumentom, gdy tymczasem Skarżąca nigdy nie była karana za przestępstwo "fałszowania dokumentów", a powyższe twierdzenie Sądu pierwszej instancji w ogóle nie znajduje potwierdzenia w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym;

3) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. w związku z art. 24 ust. 1 pkt 5 i art. 77 ust. 1 u.r.p. oraz w związku z art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 oraz w konsekwencji art. 107 § 3 K.p.a. polegające na podjęciu przez Ministra działań w celu wykazania braku nieskazitelności charakteru Skarżącej nie mających umocowania w obowiązującym prawie, a zmierzających do ustalenia okoliczności prowadzenia postępowania karnego po jego zatarciu, gdy tymczasem Minister, zgodnie z art. 77 ust. 1 u.r.p., może badać jedynie akta przesłane przez Radę, a nie występować o nowe dokumenty, np. nieistniejący wyrok sądu karnego. Powyższe, zdaniem Strony, miało istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż Minister w oparciu o uzyskany zatarty wyrok, o sygn. akt [...], negatywnie ocenił czyny opisane w powyższym wyroku, gdy tymczasem sąd karny w uzasadnieniu wyroku uznał je jako błahe;

4) art. 24 ust. 1 pkt 5 u.r.p. poprzez błędną jego wykładnię polegającą na uznaniu, że zatarte skazanie wyrokiem karnym w każdym przypadku i bez potrzeby rozpatrzenia okoliczności sprawy determinuje nieposiadanie przymiotu nieskazitelnego charakteru i dyskwalifikuje Stronę jako kandydatkę na radcę prawnego;

5) art. 24 ust. 1 pkt 5 u.r.p. poprzez błędną jego wykładnię polegającą na uznaniu, że zatarte skazanie wyrokiem karnym w każdym przypadku i bez potrzeby rozpatrzenia okoliczności konkretnej sprawy świadczy o tym, iż skazana osoba nie posiada nieskazitelnego charakteru oraz nie daje rękojmi prawidłowego wykonywania obowiązków radcy prawnego, gdyż w opinii Sądu pierwszej instancji, negatywna ocena Skarżącej nie może ulec zmianie, bo zatarcie skazania nie niweluje znaczenia społecznego czynów, za które została uprzednio skazana, gdy tymczasem Skarżąca ma prawo, poprzez instytucję zatarcia, korzystać ze statusu osoby nie karanej, a organ nie powinien wyciągnąć z tego faktu negatywnych konsekwencji;

6) art. 24 ust. 1 pkt 5 u.r.p. poprzez błędną jego wykładnię polegającą na uznaniu, że nawet nienaganna postawa Skarżącej nawet po 14 latach od popełnienia przestępstwa, nie jest w stanie zniwelować skutków jej wcześniejszych zachowań noszących znamiona czynów przestępczych, w kontekście oceny przesłanki z art. 24 ust. 1 pkt 5 u.r.p., tj. nieskazitelnego charakteru i dawania rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego;

7) art. 24 ust. 1 pkt 5 u.r.p. poprzez błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu, iż wielokrotnie – nienaganne działanie w okresie od 2012 r. do 2020 r., stwierdzone opiniami pracodawcy i przedstawicieli zawodów prawniczych adwokatów i radców prawnych, nie może świadczyć o odzyskaniu przez kandydatkę cechy nieskazitelnego charakteru;

8) art. 312 ust. 1 [chodziło o przepis art. 312 ust. 1 – uwaga NSA] w związku z art. 311 ust. 2 [chodziło o przepis art. 311 ust. 2 – uwaga NSA] u.r.p. w związku z art. 24 ust. 1 pkt 5 u.r.p. poprzez błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu, iż Minister uprawniony jest do ponownego badania okoliczności faktycznych wpływających na ocenę nieskazitelności charakteru i dawania rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego, w sytuacji, gdy brak było podstaw prawnych do przyjęcia, iż wniosek o wpis nie zawierał wszystkich wymaganych informacji lub dokumentów, a w konsekwencji brak było podstaw prawnych do wydłużenia postępowania;

9) art. 65 ust. 1 Konstytucji RP poprzez bezpodstawne pozbawienie Skarżącej wolności wyboru i wykonywania zawodu.

Wobec podniesionych zarzutów w skardze kasacyjnej, wniesiono o zmianę zaskarżonego wyroku w całości i nakazanie wpisu Skarżącej na listę radców prawnych prowadzoną przez Okręgową Izbę Radców Prawnych w [...], ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez WSA w Warszawie oraz o przyznanie kosztów postępowania.

Pismem z dnia 27 lipca 2023 r. pełnomocnik Strony wniósł uzupełnienie uzasadnienia skargi kasacyjnej, rozwijając argumentację w niniejszej sprawie.

2.2. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister, reprezentowany przez radcę prawnego, wniósł o jej oddalenie, a także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Minister uznał podniesione przez Stronę zarzuty są niezasadne, a argumentując stanowisko podniósł, że nieskazitelny charakter kandydata do podjęcia zawodu zaufania publicznego jest rekonstruowany na podstawie zachowań zarówno w sferze zawodowej, jak i prywatnej. Zgromadzony w postępowaniu administracyjnym materiał dowodowy dowodzi, że Skarżąca nie spełnia wymogu nieskazitelnego charakteru. Zdaniem organu odwoławczego, jeżeli w ocenie Skarżącej, popełnione przez nią przestępstwa są czynami, których odbiór społeczny nie jest wysoce potępiany i dotyczą one dużej liczby obywateli, to już sama taka konstatacja dyskwalifikuje Stronę jako kandydatkę na radcę prawnego.

2.3. Podczas rozprawy przed Naczelnym Sądem Administracyjnym pełnomocnik Ministra wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej Strony, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. W rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym nie wziął udziału pełnomocnik Skarżącej kasacyjnie.

Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje:

3. Skarga kasacyjna z uwagi na brak usprawiedliwionych podstaw, podlega oddaleniu.

Naczelny Sąd Administracyjny sporządził uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną w niniejszej sprawie, zgodnie z art. 193 zdanie drugie P.p.s.a., przedstawiając jedynie ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. Regulacja ta ma charakter szczególny, gdyż wyłącza przy tego rodzaju rozstrzygnięciach odpowiednie stosowanie do postępowania przed Sądem odwoławczym wymogów dotyczących elementów uzasadnienia wyroku, przewidzianych w art. 141 § 4 w zw. z art. 193 zdanie pierwsze P.p.s.a. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny sprowadził swoją dalszą wypowiedź tylko do rozważań oceniających zarzuty postawione wobec zaskarżonego wyroku Sądu pierwszej instancji.

Stosownie do treści art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Wobec tego, że w sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 P.p.s.a. oraz żadna z przesłanek, przewidziana w art. 189 P.p.s.a., które podlegają rozważeniu z urzędu, dokonując kontroli zaskarżonego wyroku, Naczelny Sąd Administracyjny wziął pod uwagę jedynie zakres wyznaczony podstawami skargi kasacyjnej, określonymi w art. 174 pkt 1 i pkt 2 P.p.s.a. Co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania.

3.1. Odnosząc się do pierwszego z zarzutów skargi kasacyjnej, w której Skarżąca powołała przepisy art. 58 § 1 pkt 6 P.p.s.a. w zw. z art. 24 ust. 1 pkt 5 u.r.p., Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym uznaje ten zarzut za oczywiście niezasadny. Redakcja tak sformułowanego zarzutu pozwala na wysnucie wniosku, że Strona utożsamiła odrzucenie skargi z jej oddaleniem przez Sąd pierwszej instancji. Tymczasem regulacja prawna z art. 58 § 1 pkt 6 P.p.s.a. nie była przez WSA w Warszawie stosowana, stąd nie mogło dojść do jej "niewłaściwego zastosowania". Sąd pierwszej instancji nie rozstrzygał o odrzuceniu skargi, ale dokonał merytorycznego rozpoznania sprawy, wydając wyrok oddalający skargę. Gdyby podstawą rozstrzygnięcia niniejszej sprawy rzeczywiście był powyższy przepis, jak podnosi to autor skargi kasacyjnej, to Sąd pierwszej instancji wydałby postanowienie, co nie miało miejsca. Skarżąca popełniła więc błąd subsumpcji, gdyż w sposób nieuprawniony kwestionuje przepis, jaki nie został w ogóle zastosowany w okolicznościach faktycznych sprawy. Co więcej, przepis ten wywołuje całkowicie odmienne skutki prawne w toku postępowania sądowoadministracyjnego, niż one w rzeczywistości wystąpiły. Powyższe dyskwalifikuje ten zarzut skargi kasacyjnej, bo w wyniku zastosowania przepisu art. 58 § 1 pkt 6 P.p.s.a. nie doszłoby w ogóle do rozpoznania skargi przez WSA (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r., o sygn. akt II OSK 2424/11, zob. także T. Woś, M. Romańska, Komentarz do art. 58 [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. VI, pod red. T. Wosia, LEX/el. 2016). Z uwagi na powyższe, zarzut skargi kasacyjnej obejmujący przepis dotyczący odrzucenia skargi, uznać należy za nie poddający się ocenie merytorycznej.

3.2. Odnosząc się do multiplikacji zarzutów procesowych sformułowanych w skardze kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym uznaje je za niezasadne. W powołanych w skardze kasacyjnej przepisach, regulujących zasady postępowania dowodowego, ustawodawca nakłada na organ obowiązek wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy, które mają istotny wpływ na jej wynik. Stosownie do art. 7 K.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Zgodnie z art. 77 § 1 K.p.a. organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Jednocześnie w art. 75 § 1 K.p.a. przyjęto otwarty katalog środków dowodowych, zatem jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. Uwzględniając powyższe nic nie stało na przeszkodzie, aby Minister, realizując spoczywający na nim ciężar dowodowy w sprawie, uzyskał w toku postępowania akta prowadzonego wobec Skarżącej postępowania karnego i nie musiał w tym zakresie ograniczać materiału dowodowego tylko do akt przesłanych przez Krajową Radę Radców Prawnych. Postępowanie w przedmiocie wpisu na listę radców prawnych toczy się z inicjatywy Strony, której dotychczasowa postawa (działania lub zaniechania) podlegały wnikliwemu sprawdzeniu. W interesie samorządu zawodowego i Strony jest gruntowne zbadanie wszelkich okoliczności, które dotyczą kandydata na radcę prawnego, który nie powinien mieć nic do ukrycia. Sięganie zatem do akt postępowania karnego prowadzonego przeciwko Skarżącej, nawet po zatarciu skazania, nie sposób uznać za uchybienie procesowe. Wbrew wywodom zawartym w skardze kasacyjnej w sprawie nie zachodzą sprzeczności w zgromadzonym materiale dowodowym. W myśl art. 80 K.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Skarżąca kasacyjnie podejmując polemikę z ustaleniami faktycznymi i oceną dowodów, nie przedstawiła żadnego kontrdowodu, który obalałby dotychczas ustalony stan faktyczny. Rozpatrywany obecnie wniosek Strony, z dnia 25 lutego 2020 r., o wpis na listę radców prawnych, jest trzecim inicjującym postępowanie administracyjne w tym przedmiocie. Organy obu instancji miały zatem obowiązek prowadzić postępowanie wyjaśniające w pełnym zakresie, uwzględniając art. 77 § 1 K.p.a. oraz art. 31 ust. 2a u.r.p. W oparciu o treść art. 75 § 1 K.p.a. Minister mógł także przyjąć jako dowód wszystko, co mogło przyczynić się do wyjaśnienia zawisłej sprawy, byleby dowód ten nie był sprzeczny z prawem. W toku postępowania ujawniono fakt skazania Skarżącej prawomocnym wyrokiem, a więc mimo akcentowanego przez Stronę zatarcia skazania, zadaniem Ministra było wyjaśnienie tej okoliczności i jej wpływu na ostateczną ocenę nieskazitelności charakteru. Nie ma więc racji Skarżąca kasacyjnie, że Minister nie był uprawniony do badania okoliczności postępowania karnego w wyniku, którego prawomocnym wyrokiem karnym potwierdzono zaistnienie określonych przestępstw. Z załączonych do akt sprawy wyroków sądów karnych obu instancji wynika jednoznacznie fakt popełnienia przestępstw przeciwko dokumentom. Chodziło bowiem m.in. o czyny zabronione przewidziane w rozdziale XXXIV Kodeksu karnego, zatytułowanym "przestępstwa przeciwko wiarygodności dokumentów". Nie może być pozytywnie ocenione posługiwanie się w skardze kasacyjnej niefachowym (pozaustawowym) zwrotem "fałszowanie dokumentów", a następnie bagatelizowanie zachowania Strony poprzez określenie dokonanych czynów zabronionych błahymi. Słusznie organy i Sąd pierwszej instancji zwróciły uwagę na opis poszczególnych czynów zabronionych, powtarzanych wielokrotnie w latach 2011 - 2012, które polegały m.in. na posłużeniu się podrobionymi dokumentami przez sądami powszechnymi lub na ukryciu przekazanych Stronie dokumentów, co odpowiednio wyczerpywało znamiona czynów z art. 270 § 1 i art. 276 Kodeksu karnego. Pomimo zatarcia skazania, uprawnione jest w świetle art. 11 P.p.s.a., podkreślanie przez organy i Sąd pierwszej instancji niekwestionowanego faktu dopuszczenia się przez Skarżącą czynów penalizowanych w art. 218 § 1a, art. 219, art. 286 § 1, art. 284 § 2, art. 276 i art. 300 § 2 Kodeksu karnego. W niniejszej sprawie istniały podstawy do uznania za naganne tych zachowań Strony, które ustawodawca określa jako umyślne działanie przestępcze i z którymi związana jest określona sankcja karna. Wobec powyższego dokonując oceny nieskazitelności charakteru kandydata na radcę prawnego, prawidłowo wzięto pod uwagę całokształt postawy Strony, w tym jej naganne zachowania jako fakty historyczne, które ujęto w Kodeksie karnym jako czyny zabronione i nie przystoją prawnikowi. Nie ma zatem racji Skarżąca, że Minister niezasadnie podejmował działania mające na względzie ocenę nieskazitelności charakteru Strony w oparciu o dowody, które uzyskał w toku postępowania administracyjnego. Wobec powyższego zarzuty naruszenia przepisów procesowych w tym zakresie uznać należy za chybione.

3.3. W skardze kasacyjnej odwołano się do instytucji zatarcia skazania, uregulowanej w art. 107 i art. 76 Kodeksu karnego, której istota polega na tym, że z woli ustawodawcy po upływie określonego czasu osoba skazana za popełnione przestępstwo staje się osobą nie karaną. Uznawanie za osobę nie karaną, czyli nie figurującą w Krajowym Rejestrze Karnym nie oznacza, jak oczekuje Strona, że osoba ta jest nieskazitelnego charakteru. Zatarcie skazania dotyczy tylko skutków prawnych, czyli przyjmuje się, że nie doszło do skazania, ale oczywistym jest, że określone występki karne miały miejsce. Wbrew twierdzeniom Strony powyższe nie oznacza, że Minister oparł swoje rozstrzygnięcie o "nieistniejący" wyrok sądu karnego. Kluczowe jest, że ani organy, ani WSA w Warszawie nie rozważały ani winy ani wymiaru kary, ale prawidłowo skupiły się na opisie czynów zabronionych, które niewątpliwie zaistniały w określonym czasie i miejscu. Uprawnione było zatem rozważenie w sprawie okoliczności i sposobu działania Strony jako początkującego prawnika oraz ich ocena z punktu widzenia przesłanki jej nieskazitelności charakteru i rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego. Zatarcie skazania nie sprawia, że dany czyn uznawany za przestępstwo (działanie lub zaniechanie jako czynność psychofizyczna) nie został w ogóle popełniony. Zatarcie skazania pozwala wprawdzie daną osobę uznać za nie karaną, jednakże przy ocenie rękojmi ważny jest nie tyle fakt ukarania bądź nieukarania, ale dotychczasowe życie i sposób postępowania tej osoby (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 17 lipca 2008 r., o sygn. akt VI SA/Wa 669/08 i wyrok SN z dnia 29 października 2015 r., o sygn. akt I CSK 893/14, "Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywilna" 2016, nr 10).

Mając na uwadze powyższe trafnie organy administracji publicznej przeprowadziły postępowanie administracyjne ze wszystkimi tego konsekwencjami, gromadząc dowody na okoliczności ujawnione w toku postępowania i mające istotny wpływ na ostateczne rozstrzygnięcie sprawy. Uznać należy, że Minister był uprawniony do uzyskania dowodów, w szczególności odpisów wyroków karnych, na podstawie których mógł dokonać wszechstronnej oceny postawy etyczno-moralnej Skarżącej i nieuprawnione jest twierdzenie Skarżącej o "nieistniejących wyrokach". Sąd Najwyższy jednoznacznie wyjaśnił, że zatarcie skazania nie oznacza anulowania treści wyroku, tj. wyeliminowania go z mocą wsteczną z porządku prawnego, jako w ogóle nieistniejącego i nie niweluje całkowicie wszystkich skutków skazania, bowiem skazany nie odzyskuje wszystkich utraconych np. praw, urzędów, orderów czy też odznaczeń. Skazanie jest uważane za niebyłe dopiero z chwilą jego zatarcia i od tego momentu dopiero funkcjonuje fikcja prawna i od tej też chwili nie może wywoływać żadnych negatywnych skutków prawnych dla skazanego (por. postanowienie SN z dnia 26 października 2020 r., o sygn. akt II KK 305/19, LEX nr 3081237). Sąd Najwyższy zasadnie podniósł, że zatarcie przestępstwa oddziałuje wyłącznie w sferze prawnej, a nie faktycznej. Fakt dokonania czynności, za którą podąża sankcja karna nie jest niebyły (por. postanowienia SN: z dnia 7 czerwca 2019 r., o sygn. akt I CSK 793/18, LEX nr 2686282 i z dnia 22 października 2020 r., o sygn. akt I KS 13/20, LEX nr 3070152). Wobec powyższego błędne jest stanowisko Strony co uchybienia w niniejszej sprawie zasadom postępowania dowodowego.

3.4. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela oceny zawartej w skardze kasacyjnej co do "błahego przestępstwa". Nieuprawniona jest próba bagatelizowania czynów, których dopuściła się Skarżąca u progu kariery prawnika, z punktu widzenia przesłanki nieskazitelnego charakteru. Chodzi bowiem o czyny, które w Kodeksie karnym są zabronione pod groźbą kary pozbawienia wolności i których społeczna szkodliwość jest oczywista. Na dezaprobatę zasługuje argumentacja podważająca powagę czynów zabronionych popełnionych umyślnie przeciwko dobrom prawem chronionym. W treści skargi kasacyjnej nie zawarto żadnego argumentu wskazującego na poczucie skruchy czy wyrażanie żalu w związku z popełnionymi przestępstwami, co pozwala na podtrzymanie negatywnej oceny postawy moralno-etycznej Strony. Akcentowany w skardze kasacyjnej upływ czasu - 14 lat od czynów zabronionych wobec powyższych twierdzeń Skarżącej jest nieprzekonywujący. Odnosząc się do argumentu ponoszenia konsekwencji do końca życia można zauważyć, że zawód radcy prawnego nie jest jedynym, jaki można wykonywać po zakończeniu studiów na kierunku prawo. W tym kontekście, wbrew zarzutowi skargi kasacyjnej, Strona może realizować prawo wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy, o którym stanowi art. 65 Konstytucji RP.

3.5. W skardze kasacyjnej powołano art. 8 K.p.a., ale bez podania pełnej jednostki redakcyjnej (w postaci numeru §) oraz nie wyjaśniono na czym polegało naruszenie zasady działania organów w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej. Związanie podstawami skargi kasacyjnej polega na tym, że Naczelny Sąd Administracyjny jest władny badać naruszenie jedynie tych przepisów, które zostały wyraźnie i w sposób pełny wskazane przez Stronę. Sąd odwoławczy nie może zatem poprawiać podstaw zaskarżenia i wniosków skargi kasacyjnej, gdyż oznaczałoby to działanie z urzędu, co w świetle przepisów P.p.s.a. jest niedopuszczalne. Wadliwe skonstruowanie podstaw skargi kasacyjnej w niniejszej sprawie, polega na braku wskazania, o którą jednostkę redakcyjną (§) z art. 8 K.p.a. chodzi. Powyższe uniemożliwia Sądowi kasacyjnemu pełne rozważenie racji Strony i obciąża autora skargi kasacyjnej. Mając na uwadze powyższe, wbrew stanowisku Strony, zgromadzony w sprawie materiał dowodowy był kompletny, spójny i wystarczający do wydania decyzji w przedmiocie odmowy wpisu na listę radców prawnych, a zarzuty naruszenia prawa procesowego są bezzasadne.

3.6. Zgodnie z art. 24 ust. 1 pkt 5 u.r.p. na listę radców prawnych może być wpisany ten kto jest nieskazitelnego charakteru i swym dotychczasowym zachowaniem daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego. Przesłankę nieskazitelności charakteru należy rozważać nie tylko w aspekcie prawnym, ale szerzej w aspekcie faktycznym i społecznym. Chodzi bowiem o postawę i czynności, jakie były podejmowane przez kandydata na radcę prawnego także przed złożeniem wniosku o wpis na listę. Uwzględnić zatem należy wszystkie działania i zaniechania, niezależnie od tego, czy wywoływały albo nadal wywołują skutki prawne. Podkreślenia wymaga, że ustawodawca zastosował w art. 24 ust. 1 pkt 5 u.r.p. koniunkcję poprzez użycie spójnika "i", co wiąże nieskazitelność charakteru z aspektem faktycznym, gdyż tylko dotychczasowe zachowanie kandydata pozwala na pełną ocenę nieskazitelności jego charakteru.

Z akt niniejszej sprawy wynika bezspornie, że Skarżąca dopuściła się czynów zabronionych opisanych w prawomocnych wyrokach Sądu Okręgowego w [...] z dnia [...] kwietnia 2017 r., o sygn. akt [...] i z dnia [...] lutego 2017 r., o sygn. akt [...], uznanych za przestępstwa z art. 218 § 1a, art. 219, art. 286 § 1, art. 284 § 2, art. 270 § 1, art. 276, art. 300 § 2 Kodeksu karnego. Zgodnie z art. 11 P.p.s.a. ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd administracyjny. Abstrahując od skazania na określoną karę, dopuszczalne jest przyjęcie, że po zatarciu skazania ustalenia (podmiotowe i przedmiotowe) dotyczące sprawcy czynów zabronionych i ich opis są wiążące dla sądów administracyjnych, ale również dla organów administracji publicznej, które prowadzą postępowanie dowodowe w sprawie (zob. wyrok NSA z dnia 22 kwietnia 2022 r., o sygn. akt I GSK 2384/18). Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że Skarżąca przypisuje zbyt dużą wagę do zatarcia skazania. Nie ulega wątpliwości, że Strona uznawana jest obecnie za osobę nie karaną, co potwierdza dokument z Krajowego Rejestru Karnego. Skazanie jednak miało miejsce i jest nieodwracalnym faktem. Jego zatarcie tworzy jedynie fikcję prawną, że dana osoba jest uznawana za nie karaną, ale ta fikcja nie przekreśla zdarzenia historycznego, jakim jest popełnienie przestępstwa (por. O. Górniok, Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2006, s. 393). Zatarcie skazania eliminuje wyłącznie skutki prawne, jakie wynikają ze skazania, ale nie wpływa na ujawnione negatywne cechy charakteru kandydata do zawodu zaufania publicznego (por. wyrok NSA z dnia 18 czerwca 2001 r., o sygn. akt II SA 1610/00).

Wbrew zarzutom skargi kasacyjnej Sąd pierwszej instancji nie dokonał błędnej wykładni przepisu art. 24 ust. 1 pkt 5 u.r.p. Badanie przymiotu nieskazitelności charakteru oznacza konieczność analizy wszystkich zachowań kandydata na radcę prawnego. Istotne są więc wszystkie rzeczywiste zachowania, słowa i czyny, jakie były i są udziałem Skarżącej niezależnie od tego, że doszło już do zatarcia skazania. Zatarcie prowadzi jedynie do uznania przestępstw za niebyłe, ale jako czyny niewątpliwie miały one miejsce. Nie można zatem przyjąć, że Skarżąca nigdy, w sensie faktycznym, nie popełniła w ogóle owych czynów zabronionych. W tym kontekście należy zwrócić uwagę na tekst roty ślubowania, wyrażonej w art. 27 ust. 1 u.r.p. Zgodnie z rotą, kandydat na radcę prawnego ślubuje uroczyście w wykonywaniu zawodu radcy prawnego przyczyniać się do ochrony i umacniania porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej, obowiązki zawodowe wypełniać sumiennie i zgodnie z przepisami prawa, zachować tajemnicę zawodową, postępować godnie i uczciwie, kierując się zasadami etyki radcy prawnego i sprawiedliwości. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w składzie orzekającym, nie da się dotychczasowej postawy Strony pogodzić z tą częścią roty, która odwołuje się do postępowania godnego i uczciwego oraz do zasad etyki radcy prawnego. Chodzi o czyny, zachowania oraz słowa, które bez wątpienia zaistniały w sferze faktycznej i kładą się cieniem na charakterze kandydata na radcę prawnego. Innymi słowy w tym zawodzie zaufania publicznego nie wystarczy być osobą nie karaną i posiadać pozytywne opinie od przedstawicieli zawodów prawniczych, które ze Stroną współpracują.

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przez zwrot nieskazitelności charakteru rozumie się całokształt cech indywidualnych, zdarzeń i okoliczności składających się na wizerunek notariusza jako osoby zaufania publicznego (podobnie sędziego, prokuratora, radcy prawnego, adwokata). [...] Nie bez znaczenia dla ukazania tego wizerunku są fakty i zdarzenia ze sfery życia pozazawodowego, które podważałyby pozytywną ocenę postawy moralno-etycznej, naganne z punktu widzenia opinii publicznej, zasługujące na powszechne potępienie, uznane jako uchybienie godności nie zawsze skutkujące odpowiedzialnością dyscyplinarną, przy czym koniecznym jest przeprowadzenie linii demarkacyjnej pomiędzy sferą życia prywatnego i rodzinnego z życiem osobistym podlegającej ochronie, zgodnie z art. 47 Konstytucji RP, a niewłaściwym zachowaniem i postawą względem innych osób świadczących o lekceważeniu norm moralnych i społecznych oraz zasad współżycia społecznego (por. wyrok NSA z dnia 18 listopada 1999 r., o sygn. akt II SA 1131/99). Z kolei Sąd Najwyższy wyraził, zasługujący na aprobatę pogląd, że przez osoby nieskazitelnego charakteru rozumieć należy osoby nie tylko nie karane za czyny hańbiące lub antyspołeczne, lecz posiadające ponadto kwalifikacje etyczne nieprzeciętne, bo nie dopuszczające skazy, nawet takiej, którą ogół zwykł traktować pobłażliwie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 stycznia 1933 r., o sygn. akt II K. Adw. 7/32, opubl. w "Czasopiśmie adwokatów polskich dla województw zachodnich" 1933, nr 3-4.). Zacytowane powyżej orzeczenia podkreślają konieczność każdorazowego uwzględniania wszystkich czynności składających się na sferę faktów, podlegających ocenie społecznej, a przede wszystkim, podlegających ocenie przez samorząd zawodowy, który ma prawo przyjąć do swojego grona jedynie godną tego osobę. Oceniając nieskazitelność charakteru, należy zatem tego dokonywać w bardzo długiej perspektywie czasu (por. wyrok NSA z dnia 5 kwietnia 2001 r., o sygn. akt II SA 725/00).

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji zasadnie zaaprobował stanowisko zawarte w zaskarżonych rozstrzygnięciach, a w skardze kasacyjnej nie zdołano tego stanowiska podważyć. Słusznie zwrócono uwagę na to, że Skarżąca kasacyjnie dopuściła się czynów zabronionych polegających na utrudnianiu prowadzenia postępowania egzekucyjnego, posługiwania się podrobionymi dokumentami przed sądami, ukrywania dokumentów, posiadania nielegalnego oprogramowania komputerowego niezbędnego do pracy i występków przeciwko prawom pracownika. Powyższe czyny penalizowane zostały popełnione w związku z prowadzeniem działalności gospodarczej, a nie w ramach życia prywatnego Strony. W skardze kasacyjnej przemilczano, że już podczas aplikacji radcowskiej, Skarżąca była obwinioną w postępowaniach dyscyplinarnych. Oznacza to, że u progu kariery zawodowej Strona jako kandydat na radcę prawnego, przygotowujący się do wykonywania zawodu, nie wykazywała wzorowej postawy etyczno-moralnej, która jest nierozerwalną cechą zawodu zaufania publicznego. Mając na uwadze powyższe samorządowi zawodowemu, dbającemu o prestiż zawodu i sposób jego postrzegania przez społeczeństwo nie można odmówić praw do eliminowania kandydatów, którzy już na etapie aplikacji wykazują nieetyczne zachowania. Co istotne pomimo popełnienia przestępstw jeszcze przed rozpoczęciem aplikacji radcowskiej, Skarżąca jako aplikant dopuszczała się deliktów dyscyplinarnych, które zostały wytknięte przez samorząd radców prawnych. Powyższe potwierdza, że negatywna ocena postawy Skarżącej, jaką przeprowadziły organy obu instancji, była oparta na uzasadnionych podstawach. Powaga przestępstw, jakich dopuściła się Skarżąca w latach 2009 - 2012, poważnie oddziałuje na jej wizerunek oraz odbiór wśród potencjalnych klientów, z jakimi przyszłoby jej współpracować jako radca prawny. Nie podważając pozytywnych opinii adwokatów i radców prawnych, na które powołuje się Skarżąca, kluczowa w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego jest ochrona przyszłych klientów, którzy mieliby obdarzyć kandydatkę zaufaniem i których interesy miałaby reprezentować. Zadaniem organów w niniejszej sprawie jest sprawdzenie kandydatów tak, aby zapobiec ryzyku nieuczciwości i nierzetelności przy wykonywaniu usług oraz dbanie o najwyższe standardy moralne i wysoki poziom merytoryczny radców prawnych. Uprawniony jest wniosek, że opisany powyżej całokształt zachowań Strony nie daje podstaw do obdarzenia jej zaufaniem publicznym oraz powierzenia jej spraw innych osób.

Akcentowane w skardze kasacyjnej późniejsze zachowanie Skarżącej, w okresie próby po prawomocnym skazaniu, jak i po zatarciu skazania zostały poddane ocenie na tle całokształtu zachowania Skarżącej. Słusznie przyjęto, że waga czynów zabronionych nie pozwalała w niniejszej sprawie na przyjęcie spełnienia przesłanki nieskazitelności charakteru. O ile poza sporem jest istnienie domniemania, że każdy kandydat do zawodu zaufania publicznego odznacza się nieskazitelnością charakteru, to jednak w przypadku Strony, która dopuściła się działań nagannych i burzących przekonanie o nieskazitelności, domniemanie to zostało obalone. Powyższe nie świadczy, jak twierdzi Skarżąca, o dyskryminacji. Strona nie wykazała autorefleksji, skruchy czy też samokrytyki, co jest nieodzownym elementem nieskazitelnego charakteru. Osoba, której udowodniono czyny zakazane pod groźbą kary i hańbiące, powinna wykazywać gotowość do zmierzenia się z konsekwencjami tych czynów. Nie jest zatem wskazane umniejszanie swojej winy, czy kreowanie poczucia błahości powagi popełnionych wielokrotnie czynów zabronionych. Wbrew twierdzeniom Strony w sprawie nie chodzi o "incydentalne zdarzenie" czy "jednorazowy wybryk". Z akt sprawy wynika jednoznacznie, że Strona działała w krótkich odstępach czasu i w podobny sposób. Bez znaczenia w sprawie jest też okoliczność, że postępowanie karne było wynikiem "donosu" przeciwnika [...]. Anonimowe zawiadomienie o podejrzeniu przestępstwa nie odniosłoby rezultatu, gdyby Skarżąca nie dopuściła się ujawnionych czynów zabronionych. Co więcej to nie działania anonimowej osoby podlegają ocenie w niniejszej sprawie, ale postawa Strony, na której ciąży skaza pozbawiająca ją nieskazitelności charakteru. Jak wspomniano, zatarcie skazania nie oznacza, że zdarzenia w postaci czynów zabronionych w ogóle nie miały miejsca w rzeczywistości, nawet jeśli nienaganna postawa Skarżącej trwa przez ostatnie 14 lat. Badanie nieskazitelności charakteru, z uwagi na powagę zawodu radcy prawnego, może obejmować sferę faktów z perspektywy całej historii dorosłego życia kandydata. Nienaganne zachowanie, jakie deklaruje Skarżąca, po popełnieniu niechlubnych czynów nie może całkowicie wymazać negatywnej reputacji i skutków społecznych. W skardze kasacyjnej nie wykazano pominięcia jakiegokolwiek dowodu w sprawie, a organy uwzględniły "cały dotychczasowy okres życia kandydatki", w tym opinie współpracujących z nią adwokatów i radcy prawnego – obecnego pełnomocnika Strony. Reasumując, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego organy administracji w drodze postępowania dowodowego wykazały, że zachodzą uzasadnione wątpliwości co do nieskazitelności charakteru Skarżącej kasacyjnie. Wobec powyższego zarzuty obrazy prawa materialnego uznać należy za pozbawione podstaw.

3.7. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w składzie orzekającym skazanie, które uległo zatarciu, nie wyklucza całkowicie w przyszłości możliwości skutecznego ubiegania się o wpis na listę radców prawnych. Nie do końca zasadne są obawy Skarżącej, że już nigdy nie będzie mogła ubiegać się o wykonywanie zawodu, do którego od lat dąży. Należy mieć jednak świadomość, że kandydat na radcę prawnego, który umyślnie i wielokrotnie złamał przepisy prawa długo będzie odzyskiwał utracone zaufanie społeczne i odbudowywał swoją pozycję, tak aby samorząd zawodowy powziął przekonanie o nieskazitelności charakteru. W interesie Skarżącej jest zatem podejmowanie działań, które zmażą skazę, jaka ciąży na niej jako prawniku.

3.8. Odnosząc się do zarzutu skargi kasacyjnej obejmującego przepis art. 77 ust. 1 u.r.p. Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę na jego wadliwość, albowiem art. 77 u.r.p. nie posiada składowych jednostek redakcyjnych. Przepis ten stanowi, że radców prawnych, wpisanych na listę radców prawnych w dniu wejścia w życie ustawy, wpisuje się z urzędu na listę radców prawnych przewidzianą niniejszą ustawą. Powyższa regulacja prawna w żaden sposób nie koresponduje z istotą niniejszej sprawy, skoro ustawa ta weszła w życie w 1982 r., a przedmiotem sporu nie jest wpis na listę radców prawnych z urzędu, ale na wniosek Strony. Związanie granicami skargi kasacyjnej, o czym stanowi art. 183 § 1 P.p.s.a., uniemożliwia Naczelnemu Sądowi Administracyjnego poszukiwania istoty czy wręcz rekonstruowania tak nieprzystającego do przedmiotu sprawy zarzutu kasacyjnego. Jest to bowiem wyłączna rola autora skargi kasacyjnej, której w niniejszej sprawie nie wypełniono.

3.9. Powoływane w skardze kasacyjnej przepisy art. 312 ust. 1 w związku z art. 311 ust. 2 u.r.p. nie wykazują żadnego związku ze sprawą. Z akt sprawy nie wynika, aby wniosek o wpis na listę radców prawnych był niekompletny, a zastosowanie przepisu art. 312 ust. 1 u.r.p. byłoby możliwe, gdyby którykolwiek z organów samorządu radców prawnych podjął jednak uchwałę o wpisie na listę radców prawnych. Tylko w tej sytuacji otworzyłaby się kompetencja Ministra do wniesienia sprzeciwu w formie decyzji. W niniejszej sprawie organy samorządu radców prawnych jak i Minister wydali orzeczenia, w których jednoznacznie odmówiono Skarżącej wpisu na listę radców prawnych. W tym stanie rzeczy powyższy zarzut uznać należy za bezpodstawny.

3.10. Sąd pierwszej instancji nie naruszył także wymienionego w zarzutach skargi kasacyjnej przepisu rangi konstytucyjnej. W niniejszej sprawie nie doszło bowiem do naruszenia przepisu art. 65 ust. 1 Konstytucji RP poprzez bezpodstawne pozbawienie Skarżącej wolności wyboru i wykonywania zawodu. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że niechlubne czyny jakich dopuściła się Skarżąca definiują jej wybory, jakimi kierowała się przed laty i dają podstawę do negatywnej oceny jej postawy etyczno-moralnej. Popełniając czyny zabronione pod groźbą kary, dopuszczając się deliktów dyscyplinarnych w okresie obywania aplikacji radcowskiej, przy pełnej znajomości konsekwencji swoich czynów, Skarżąca niejako sama pozbawiła się, przynajmniej czasowo, możliwości włączenia do kręgu radców prawnych. Jak wspomniano odmowa wpisu Strony na listę radców prawnych nie zamyka jej wyboru innego zawodu prawniczego, na podstawie art. 65 ust. 1 Konstytucji RP. Rolą samorządu zawodowego jest dbanie o prestiż i powagę zawodu radcy prawnego, stąd zrozumiała jest wzmożona czujność przy weryfikacji i wnikliwość w badaniu przesłanki nieskazitelności charakteru kandydatów oraz dawania rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego.

3.11. W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c), który jako przepis wynikowy stanowi jedynie prawną podstawę orzeczenia uchylającego decyzję. W art. 151 P.p.s.a., zastosowanym przez WSA w Warszawie, ustawodawca uregulował treść rozstrzygnięcia sądu w przypadku, gdy nie zostały potwierdzone zarzuty naruszenia prawa w postępowaniu administracyjnym. Skuteczność zarzutu naruszenia obu przepisów P.p.s.a. zależy od wykazania zasadności pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej, co w niniejszej sprawie nie nastąpiło. Nieuwzględnienie skargi przez WSA nie jest jedynie skutkiem niezastosowania art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a., lecz następstwem wykładni i ustaleń poprzedzających wydanie wyroku i zastosowania przepisów nakazujących sądowi takie ustalenia poczynić. Autor skargi kasacyjnej nie wykazał uchybień, których w powyższym zakresie miałby się dopuścić Sąd pierwszej instancji. W tym stanie rzeczy zarzuty z powołaniem na treść powyższych przepisów P.p.s.a. uznano za bezskuteczne.

3.12. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 in fine P.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną Strony jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.

O kosztach postępowania kasacyjnego na rzecz organu orzeczono, na podstawie art. 204 pkt 1 i art. 209 w zw. z art. 205 § 2 P.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 265 ze zm.), które obejmują wynagrodzenie pełnomocnika Ministra.

M. Bejgerowska G. Jyż Z. Czarnik