Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Aleksandra Wieczorek Sędziowie Sędzia WSA Grażyna Staniszewska Sędzia WSA Michał Ruszyński (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Agata Przybyła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 listopada 2012 r. sprawy ze skargi Gminy na rozstrzygnięcie nadzorcze Wojewody z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności uchwały Rady Miejskiej z dnia [...]r. nr XXIX/198/2012 w sprawie odstąpienia od porozumienia zawartego pomiędzy Powiatem, a Gminą oddala skargę.

Rozstrzygnięciem nadzorczym z [...] sierpnia 2012 r. nr [...], Wojewoda, na podstawie art. 91 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz.U. z 2001 r., nr 142, poz. 1591 ze zm.), dalej jako u.s.g, stwierdził nieważność uchwały Nr XXIX/198/212 Rady Miejskiej z [...] lipca 2012 r. w sprawie odstąpienia od porozumienia zawartego pomiędzy Powiatem a Gminą.

Organ uznał, że ww. uchwała istotnie narusza prawo, tj. art. 5 ust. 5b ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. z 2004 r., nr 256, poz. 2572 ze zm.), dalej jako u.s.o, w związku z porozumieniem z dnia [...] lipca 2011 r. w sprawie utworzenia i prowadzenia Publicznego Powiatowego Gimnazjum (Dz.Urz. województwa z 2011 r., nr 89, poz. 1797).

Uzasadniając rozstrzygnięcie organ nadzoru wskazał, że zgodnie z art. 5 ust. 5b u.s.o jednostki samorządu terytorialnego mogą zakładać i prowadzić szkoły i placówki, których prowadzenie nie należy do ich zadań własnych, po zawarciu porozumienia z jednostką samorządu terytorialnego, dla której prowadzenie danego typu szkoły lub placówki jest zadaniem własnym, a w przypadku szkół artystycznych - z ministrem właściwym do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego.

W związku z powyższym [...] czerwca 2011 r. Rada Miejska postanowiła zawrzeć porozumienie pomiędzy Powiatem a Gminą w celu założenia i prowadzenia przez Starostwo Powiatowe Publicznego Powiatowego Gimnazjum, a [...] lipca 2011 r. Gmina zawarła porozumienie z Powiatem w sprawie utworzenia i prowadzenia Publicznego Powiatowego Gimnazjum. Ponadto [...] lipca 2011 r. Rada Powiatu podjęła uchwałę Nr VIII.4.2011 w sprawie założenia Powiatowego Publicznego Gimnazjum i włączenia w Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych.

Organ zaznaczył, że z przepisu art. 5 ust. 5b u.s.o wynika, że w porozumieniu pomiędzy jednostkami samorządu terytorialnego wskazuje się typ szkoły, która ma być prowadzona. W rozpoznawanej sprawie miało to być gimnazjum dwujęzyczne. Zgodnie natomiast z art. 58 ust. 1 u.s.o, szkołę lub placówkę publiczną zakłada się na podstawie aktu założycielskiego, który określa jej typ, nazwę i siedzibę. U.s.o nie określa elementów nazwy szkoły. Odpowiednie przepisy w tym zakresie znajdują się w rozporządzeniach wykonawczych do art. 60 ust. 2 u.s.o, tj. w rozporządzeniach w sprawie ramowych statutów. Jak wskazał organ ramowy statut publicznego gimnazjum określa załącznik Nr 3 do rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 21 maja 2001 r. w sprawie ramowych statutów publicznego przedszkola oraz publicznych szkół (Dz.U. nr 61, poz. 624 ze zm.), który w § 1 ust. 1 i 2 określa elementy nazwy gimnazjum:

1. Statut publicznego gimnazjum dla dzieci i młodzieży, zwanego dalej "gimnazjum", określa nazwę gimnazjum. Nazwa gimnazjum zawiera:

1) określenie "Gimnazjum", a w przypadku gimnazjum specjalnego, integracyjnego, ogólnodostępnego z oddziałami integracyjnymi oraz gimnazjum z oddziałami dwujęzycznymi - odpowiednio określenie "Gimnazjum Specjalne", "Gimnazjum Integracyjne", "Gimnazjum z Oddziałami Integracyjnymi" oraz "Gimnazjum z Oddziałami Dwujęzycznymi",

2) ustalony przez organ prowadzący numer porządkowy gimnazjum, wyrażony cyfrą arabską, jeżeli w danej miejscowości jest więcej niż jedno gimnazjum,

3) imię gimnazjum, jeżeli imię takie nadano,

4) oznaczenie siedziby gimnazjum,

5) ewentualne określenie innego niż polski języka nauczania w gimnazjach z językiem nauczania mniejszości narodowych lub grup etnicznych oraz w gimnazjach z oddziałami dwujęzycznymi,

6) w przypadku gimnazjum specjalnego - określenie rodzaju niepełnosprawności uczniów.

2. Nazwa gimnazjum wchodzącego w skład zespołu szkół składa się z nazwy zespołu i nazwy tego gimnazjum. Nazwa gimnazjum specjalnego wchodzącego w skład specjalnego ośrodka szkolno-wychowawczego składa się z nazwy ośrodka i nazwy tego gimnazjum.

Wojewoda podkreślił, że rozporządzenie nie przewiduje wprowadzenia nazwy gimnazjum w brzmieniu: "Gimnazjum Dwujęzyczne", mowa jest wyłącznie o nazwie "Gimnazjum z Oddziałami Dwujęzycznymi". Przy tym przepis art. 3 pkt 2d u.s.o wskazuje, iż pod pojęciem szkoła dwujęzyczna rozumieć należy szkołę, w której wszystkie oddziały są oddziałami dwujęzycznymi. Skoro więc Gmina na mocy porozumienia przekazała prowadzenie gimnazjum dwujęzycznego Powiatowi a prawidłowa nazwa gimnazjum powinna brzmieć "Gimnazjum z Oddziałami Dwujęzycznymi", Rada Powiatu [...] listopada 2011 r. podjęła uchwałę Nr X.8.2011 w sprawie zmiany uchwały Nr VIII.4.2011 Rady Powiatu z [...] lipca 2011 r. w sprawie założenia Powiatowego Publicznego Gimnazjum i włączenia w Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych. Zmiana ta, w ocenie Wojewody, była prawidłowa i doprowadziła do stanu zgodnego z prawem.

W dalszej części uzasadnienia rozstrzygnięcia nadzorczego organ wskazał, że w związku z zastałą sytuacją Rada Miejska [...] lipca 2012 r. podjęła uchwałę Nr XXIX/198/2012 w sprawie odstąpienia od porozumienia zawartego pomiędzy Powiatem a Gminą. Zdaniem organu uchwała ta podjęta została z istotnym naruszeniem przepisów prawa, a w szczególności naruszając zapisy zawartego [...] lipca 2011 r. porozumienia.

Powołując się na treść art. 5 ust. 5b u.s.o organ wskazał, że ustawa ta nie wskazuje co ma być treścią porozumienia. Przez pojecie "porozumienie" należy rozumieć "zgodę na coś", "wzajemne zrozumienie", "umowa", "układ", a "porozumieć się" oznacza "zawiązać z kimś kontakt", "dojść z kimś do zgody w jakiejś sprawie lub uzgodnić coś". Ustawodawca nie ustanowił jakiejś specjalnej procedury dotyczącej porozumienia. Należy przyjąć, że treścią porozumienia jest założenie i prowadzenie szkoły (wyrok WSA w Bydgoszczy z 17 sierpnia 2011 r. sygn. akt II SA/Bd 649/11). Z powyższego, zdaniem organu, wynika, iż to w treści porozumienia powinny zostać zawarte wszelkie prawa i obowiązki stron wynikające z założenia i prowadzenia szkoły, w tym również możliwość wypowiedzenia tego porozumienia czy odstąpienia od niego.

Wojewoda podał, że w porozumieniu zawartym pomiędzy Powiatem a Gminą znalazł się zapis, zgodnie z którym porozumienie może ulec rozwiązaniu z dniem [...] sierpnia, danego roku szkolnego, za uprzednim 3 letnim wypowiedzeniem, przez jedną ze stron (§ 5 ust. 2 porozumienia).

Organ nadzoru określając charakter prawny porozumienia, podkreślił, że porozumienie (o którym mowa w art. 5 ust. 5b u.s.o) nie odnosi się do zadań publicznych ze sfery działalności oświatowej, lecz do konkretnej szkoły czy placówki (wyrok NSA z 21 stycznia 2010 r. sygn. akt I OSK 1140/09). Jak wynika z powyższego porozumienie zawarte na podstawie art. 5 ust. 5b u.s.o nie jest porozumieniem międzygminnym, o którym mowa w art. 74 u.s.g. Jednakże z uwagi na treść takiego porozumienia można uznać, że zawiera ono pewne cechy porozumienia międzygminnego. To stanowisko, zdaniem organu, potwierdza Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 10 lutego 2012 r. sygn. akt I OSK 2195, który w rozważaniach na temat charakteru prawnego porozumienia zawartego na podstawie art. 5 ust. 5b u.s.o przytacza wyrok NSA z 27 września 1994 r., sygn. akt SA/Łd 1906. W wyroku tym NSA stwierdził, że porozumienia, o których mowa w art. 74 u.s.g, nie są umowami prawa cywilnego, ale swoistymi formami publicznoprawnymi. W drodze umów cywilnoprawnych mogą być przekazywane zadania prywatnoprawne, a nie zadania publicznoprawne., których przekazanie może następować - w ramach współdziałania komunalnego - przez utworzenie związku albo zawarcie porozumienia komunalnego (Z. Leoński: Ustrój i zadania samorządu terytorialnego w Polsce, Poznań 1994, s. 27, 39). Zdaniem organu powyższe rozważania można przenieść na grunt niniejszej sprawy. Odstąpienie od porozumienia zgodnie z prawem wywołuje skutki w odniesieniu do przeszłości, tym samym porozumienie traktuje się jako nigdy nie zawarte. Oznaczałoby to, zdaniem organu, że Starostwo Powiatowe nie może prowadzić gimnazjum, ponieważ prowadzenie tego typu szkół nie należy do zadań własnych powiatu. Jednakże jak wynika z wyjaśnień Starosty Powiaty (pismo z [...] lipca 2012 r.) szkoła została utworzona, funkcjonuje i dokonała już naboru do klas pierwszych (2 odziały), dlatego brak jest podstaw do stwierdzenia, że szkoła nie funkcjonuje i nie może prowadzić działalności dydaktycznej z dniem 1 września 2012 r., gdyż obowiązujące przepisy przewidują określony tryb zakończenia działalności szkoły.

Wobec powyższego, w ocenie organu nadzoru, Rada Miejska podejmując kwestionowaną uchwałę istotnie naruszyła prawo. Rada Miejska postanowiła o odstąpieniu od porozumienia zawartego pomiędzy Powiatem a Gminą, czyniąc to wbrew zapisom porozumienia, które przewiduje jedynie możliwość jego rozwiązania z dniem 31 sierpnia danego roku szkolnego, za uprzednim 3-letnim wypowiedzeniem przez jedną ze stron.

W skardze Gmina wniosła o uchylenie ww. rozstrzygnięcia nadzorczego w całości. Rozstrzygnięciu temu zarzuciła:

1. naruszenie art. 91 ust. 1 u.s.g oraz art. 156 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000 r., nr 98, poz. 1071 ze zm.), dalej jako K.p.a, poprzez stwierdzenie nieważności uchwały z uwagi na rażące naruszenia prawa, mimo, że żaden przepis prawa nie został, jak sam organ nadzoru stwierdził, naruszony, bowiem jedynie stwierdzono, że uchwała została podjęta wbrew zapisom porozumienia. Porozumienie nie jest prawem, a przytoczony art. 5 ust. 5b u.s.o mówi o swobodzie dyspozycji kompetencjami przez jednostkę samorządową,

2. naruszenie art. 91 ust. 3 i art. 107 § 1 i 3 K.p.a, poprzez:

• brak wskazania w jaki sposób został naruszony art. 5 ust. 5b u.s.o.

• nieodniesienie się do wszystkich okoliczności sprawy i zapisów zawartych w uchwale,

• wewnętrzną sprzeczność uzasadnienia, które polega na stwierdzeniu, że sprawa ma charakter czysto administracyjny i takie przepisy powinny być stosowane wyłącznie, a następnie opieranie się na przepisach prawa cywilnego celem uzasadnienia swojego stanowiska,

• brak wyjaśnienia na czym polegało rażące naruszenia prawa i dlaczego organ ustalił, że nastąpiło rażące naruszenie prawa a nie np. nieistotne naruszenia prawa,

• brak wyjaśnienia sensu naruszonego przepisu i właściwej interpretacji.

Uzasadniając skargę Gmina wskazała na treść art. 91 ust. 1 u.s.g oraz art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. Treść tych przepisów jest jednoznaczna. Przede wszystkim tylko istotne naruszenie prawa może być przesłanką do stwierdzenia nieważności uchwały. Skarżąca podała, że tę kwestię szczegółowo omówił WSA w Gorzowie Wlkp. w wyroku z 30 grudnia 2008 r., sygn. akt II SA/Go 759/08. Zdaniem skarżącej uzasadnienie zaskarżonego rozstrzygnięcia nadzorczego ma nie tylko wady, ale nie spełnia wymogów określonych przez prawo. Ponadto cechuje je wewnętrzna sprzeczność, bowiem mimo, że § 7 porozumienia stanowi o tym, że do porozumienia stosuje się przepisy kodeksu cywilnego, to Wojewoda stwierdza, że w tym przypadku nie ma takiej możliwości, bowiem jest to sprawa czysto administracyjna. Jednak następnie organ stwierdza, że nie można było odstąpić od porozumienia, bowiem strony nie zastrzegły takiej możliwości, przytaczając w tym miejscu brzmienie art. 395 k.c. Zadziwia także fakt jak wielką uwagę skupia się w uzasadnieniu na porozumienie i interpretacje jego postanowień, a mimo to organ nie dostrzegł, że jest ono nieważne, bowiem jego przedmiotem jest szkoła, która zgodnie z przepisami nie istnieje i nie może powstać.

Wskazano, że Gmina podejmując uchwałę o odstąpieniu i uznaniu za nieważną uchwałę wyrażającą zgodę na zawarcie porozumienia w zasadzie stwierdziła, że porozumienie jest obarczone wadą i nie wiąże podmiotów z powodu braku przedmiotu.

Zdaniem skarżącej również dyskusyjna jest refleksja organu nadzoru dotycząca porozumienia i porozumienia międzygminnego. Wojewoda stwierdził, że takie porozumienia nie są umowami prawa cywilnego, ale swoistymi formami publicznoprawnymi. Jednak, zdaniem skarżącej, organ myli charakter umowy z przepisami, które mogą być co do tej omowy stosowane. To, że dana umowa nie ma charakteru cywilnego nie znaczy, że nie można stosować przepisów prawa cywilnego.

Odpowiadając na skargę Wojewoda wniósł o jej oddalenie, w całości podtrzymując argumenty podniesione w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia nadzorczego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2002 r., nr 153, poz.1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, iż wojewódzki sąd administracyjny w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję, postanowienie lub inny akt administracyjny wyłącznie z punktu widzenia zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania kwestionowanego aktu. Sąd orzekając w sprawie, nie kieruje się zasadami słuszności, czy też celowości i nie ocenia kwestionowanego w skardze rozstrzygnięcia z punktu widzenia zasad współżycia społecznego. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi, powołaną podstawą prawną, bądź poprawnością przytoczonej w skardze argumentacji (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz.U. z 2012 r., poz. 270), dalej - P.p.s.a.

Przedmiotem kontroli sądu administracyjnego w przypadku, o którym mowa w art. 3 § 2 pkt 7 P.p.s.a jest legalność samego aktu nadzoru, co oznacza, iż konieczne jest zbadanie, czy akt ten biorąc pod uwagę jego treść, z uwzględnieniem argumentacji zawartej w uzasadnieniu, może zostać pozostawiony w obrocie prawnym.

W świetle powyższego należy stwierdzić, iż w niniejszej sprawie rozstrzygnięcie nadzorcze Wojewody jest trafne, a uzasadnienie tegoż rozstrzygnięcia jest wystarczająco jasne i pełne.

Zgodnie z art. 5 ust. 5b u.s.o, jednostki samorządu terytorialnego mogą zakładać i prowadzić szkoły i placówki, których prowadzenie nie należy do ich zadań własnych. Następuje to po zawarciu porozumienia z jednostką samorządu terytorialnego, dla której prowadzenie danego typu szkoły lub placówki jest zadaniem własnym.

Porozumienie, od którego uzależnione jest założenie i prowadzenie szkoły, nie oznacza przekazania zadania własnego gminy w zakresie zadań publicznych ze sfery działalności oświatowej, lecz jest wyrażeniem zgody przez gminę na wykonywanie zadań własnych w zakresie założenia i prowadzenia szkoły. Porozumienie to odnosi się bowiem do konkretnej szkoły (w niniejszej sprawie do gimnazjum). Dlatego też, zdaniem Sądu, nie można pod tym względem porównywać tego porozumienia z porozumieniem międzygminnym (którego możliwość zawierania przewiduje art. 74 u.s.g), albowiem jednostka samorządu terytorialnego np. powiat, na skutek zawartego porozumienia, nie przejmuje zadań publicznych gminy z określonej sfery, w niniejszej sprawie, działalności oświatowej. Niemniej jednak, jak słusznie wskazał Wojewoda, porozumienie zawarte dla założenia i prowadzenia szkoły, z uwagi na treść, zawiera pewne cechy porozumienia międzygminnego. Przede wszystkim porozumienia te nie są stricte umowami prawa cywilnego, ale, jak podkreśla się w orzecznictwie sądowym, swoistymi formami publicznoprawnymi, bowiem wywołują skutki w sferze publicznej (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 lutego 2012 r. sygn. akt I OSK 2195, wyrok dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Zawarcie porozumienia w sprawie utworzenia i prowadzenia szkoły określonego typu, jest dobrowolne. Uchwały w przedmiotowym zakresie podejmowane są przez rady zainteresowanych jednostek samorządu terytorialnego. Natomiast porozumienia zawierają organy wykonawcze jednostek samorządu terytorialnego. Zatem te organy są podmiotami, które kształtują treść porozumienia, a więc typ szkoły która ma być utworzona i prowadzona wskutek zawartego porozumienia, sytuacje stron oraz jego istotne elementy, w tym także określenie zasad jego rozwiązania, a więc wypowiedzenia porozumienia, czy odstąpienia od niego.

Zawarte [...] lipca 2011 r. porozumienie pomiędzy Gminą, reprezentowaną przez Burmistrza a Powiatem, reprezentowanym przez Starostę i Wicestarostę Powiatu, w sprawie utworzenia i prowadzenia Publicznego Powiatowego Gimnazjum, ma charakter zgody jednej jednostki samorządu terytorialnego, na realizację jej zadań w zakresie założenia i prowadzenia szkoły, przez inną jednostkę. Zawarte porozumienie, nie zakłada przejęcia zadań własnych Gminy przez Powiat. Wprawdzie § 1 ust. 1 porozumienia, jest mało precyzyjny , wskazuje bowiem, że Powiat przyjmuje na siebie zadania Gminy, dotyczące utworzenia i prowadzenia Publicznego Gimnazjum, to jednak nie oznacza to, że na podstawie zawartego porozumienia, nastąpiło przekazanie zadania własnego Gminy, z zakresu zakładania i prowadzenia szkół. Porozumienie to nie narusza zatem istoty art. 5 ust. 5b u.s.o. Nadto zawiera wiążące strony postanowienia, dotyczące zakończenia łączącego ich stosunku prawnego. Zgodnie bowiem z treścią § 5 ust. 2 porozumienia, może ono ulec rozwiązaniu z dniem 31 sierpnia, danego roku szkolnego, za uprzednim 3 letnim wypowiedzeniem, przez jedną ze stron. Skoro zatem same strony określiły sposób ustania mocy obowiązującej zawartego porozumienia, dla jego rozwiązania konieczne jest złożenie oświadczenia woli przez strony umowy, oczywiście z zachowaniem postanowień porozumienia w tym zakresie. Tymczasem Rada Miejska [...] lipca 2012 r., na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15 u.s.g i art. 5 ust. 5b u.s.o, podjęła uchwałę Nr XXIX/198/2012 w sprawie odstąpienia od porozumienia pomiędzy Powiatem a Gminą, nie zachowując przy tym określonego w § 5 ust. 2 porozumienia, terminu wypowiedzenia. Rada postąpiła zatem wbrew jego zapisom, czym naruszyła także przepis art. 5 ust. 5b u.s.o, który stanowił podstawę do podpisania porozumienia. Słuszne jest zatem stanowisko organu nadzoru, iż Rada Miejska podjęła uchwałę z istotnym naruszeniem przepisów prawa, tj. art. 5 ust. 5b u.s.o, choć przyznać należy rację stronie skarżącej, iż organ nadzoru w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia nadzorczego wprost tego nie wyartykułował. Istotne naruszenie prawa w rozpoznawanej sprawie polega zatem na naruszeniu ww. przepisu prawa materialnego.

Odnosząc się do stanowiska strony skarżącej, iż zawarte porozumienie jest nieważne, bowiem jego przedmiotem jest szkoła, która nie istnieje i nie może powstać, (nazwa szkoły jest sprzeczna z rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 21 maja 2001 r. w sprawie ramowych statutów publicznego przedszkola oraz publicznych szkół) wskazać należy, że użycie w porozumieniu niewłaściwej nazwy szkoły (Publiczne Powiatowe Gimnazjum zamiast Gimnazjum z Oddziałami Dwujęzycznymi) nie powoduje nieważności porozumienia z mocy prawa, a jedynie otwiera drogę do jego wzruszenia. Z całą jednak pewnością nie daje podstaw do odstąpienia przez jedną ze stron, od zawartego porozumienia, wbrew jego zapisom.

Zgodnie z art. 91 ust. 1 u.s.g uchwała lub zarządzenie organu gminy sprzeczne z prawem są nieważne. O nieważności uchwały lub zarządzenia w całości lub w części orzeka organ nadzoru w terminie 30 dni od dnia doręczenia uchwały lub zarządzenia w trybie określonym w art. 90 .

Dokonując oceny legalności aktu nadzoru Sąd doszedł do przekonania, że powyższe rozstrzygnięcie nadzorcze musi pozostać w obrocie prawnym ponieważ w sposób prawidłowy, zgodny z obowiązującymi przepisami wyjaśnia na czym polega niezgodność z prawem kwestionowanej uchwały.

Resumując zaskarżone rozstrzygnięcie nadzorcze odpowiada prawu wobec czego Sąd na zasadzie art. 151 P.p.s.a orzekł o oddaleniu skargi.