Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Borowiec (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Joanna Banasiewicz Sędzia del. WSA Arkadiusz Despot-Mładanowicz Asystent sędziego Andrzej Bieńkowski po rozpoznaniu w dniu 1 lutego 2010 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 grudnia 2008 r. sygn. akt I SA/Wa 1402/08 w sprawie ze skargi A. M. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] lipca 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną poza granicami RP oddala skargę kasacyjną

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 19 grudnia 2008 r., sygn. akt I SA/Wa 1402/08, oddalił skargę A. M. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] lipca 2008 r., nr [...], w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną poza granicami RP.

Wyrok został wydany w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy.

A. M. wnioskiem z dnia [...] sierpnia 2007 r., wystąpiła do Wojewody Podkarpackiego o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez jej ojca J. P. nieruchomości we Lwowie.

Wojewoda Podkarpacki decyzją z dnia [...] października 2007 r., nr [...] na podstawie art. 7 ust. 2 oraz art. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418) oraz art. 104 § 1 K.p.a., odmówił potwierdzenia posiadania przez A. M. powyższego prawa.

W uzasadnieniu decyzji podał, iż w przedmiotowej sprawie nie został spełniony jeden z warunków określonych w art. 2 powołanej ustawy, jakim było zamieszkiwanie właściciela pozostawionej nieruchomości w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, gdyż J. P. do dnia 1 września 1939 r. zamieszkiwał w miejscowości N., która nie znajduje się na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

W odwołaniu od powyższej decyzji A. M. podniosła, iż jej ojciec nie mógł powrócić do Lwowa w 1939 r., gdyż jako oficer rezerwy został zmobilizowany. Do Polski powrócił w lipcu 1946 r. Zdaniem odwołującej, gdyby nie wojna przebywałby z dziećmi we Lwowie.

Minister Skarbu Państwa po rozpoznaniu ww. odwołania decyzją z dnia [...] lipca 2008 r., nr [...], zaskarżoną decyzję utrzymał w mocy i potwierdził stanowisko zajęte przez organ pierwszej instancji.

Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi A. M. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której zarzuciła ona naruszenie art. 6 i art. 7 K.p.a. poprzez dokonanie błędnej oceny prawnej okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, poprzez uznanie że J. P. nie zamieszkiwał w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz naruszenie art. 75, 77 K.p.a. poprzez niedokładne ustalenie stanu faktycznego sprawy, niewyjaśnienie wszystkich okoliczności przy uwzględnieniu wszelkich środków dowodowych. Wskazując na powyższe zarzuty wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu skargi podniosła, że Minister Skarbu Państwa błędnie przyjął, iż jej ojciec J. P. nie spełniał warunku zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium RP. Wskazała, że był on zameldowany we Lwowie, posiadał tam znaczny majątek, a jego pobyt w N. był związany z chorobą żony i miał charakter czasowy. Zdaniem skarżącej jego zamiarem było stałe zamieszkiwanie we Lwowie na stałe i często spędzał tam wolne dni. Ponadto, skarżąca zarzuciła, że organ odwoławczy nie wziął pod uwagę zaświadczenia Komitetu Obywatelskiego Pomocy i Opieki nad Uchodźcami w Rumunii z dnia [...] lipca 1940 r., z którego wynika, że J. P. od dnia [...] października 1939 r. do dnia [...] lipca 1940 r. przebywał w Rumunii. W ocenie skarżącej skoro szlak do Rumunii wiódł przez ziemie byłego terytorium RP, to przyjąć należy, iż w dniu 1 września 1939 r. ojciec jej przebywał na byłym terytorium RP, przekraczając granicę w Z., które zostały zajęte przez armię czerwoną w dniu 17 września 1939 r.

Minister Skarbu Państwa w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu skargi uznał, że nie zasługuje ona na uwzględnienie.

W uzasadnieniu wyroku podał, że ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w art. 1 ust. 1 określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., dokonanego na podstawie tzw. układów republikańskich, w tym układu z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad, dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium U.S.R.R. i ludności ukraińskiej z terytorium Polski. Przepisy tej ustawy stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (art. 1 ust. 2).

Zgodnie z art. 2 powołanej ustawy prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie dwa warunki:

1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1,

2) posiada obywatelstwo polskie.

Stosownie do art. 7 ust. 2 powołanej ustawy, w przypadku niespełnienia wymogów, o których mowa w art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 1 i 2, wojewoda wydaje decyzję o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty.

Sąd pierwszej instancji stwierdził, iż w przedmiotowej sprawie bezsporne jest, że J. P. był jednym ze współwłaścicieli nieruchomości położonej we Lwowie przy ul. [...] oraz [...]. Powyższe potwierdzają znajdujące się w aktach dokumenty, tj. zaświadczenie wystawione w dniu 1 września 2004 r. przez Archiwum Państwowe we Lwowie oraz uchwała Sądu Okręgowego we Lwowie z dnia [...] października 1937 r.

Wskazał jednak, że sam fakt posiadania nieruchomości na obszarze położonym poza obecnymi granicami RP nie przesądza o potwierdzeniu prawa do rekompensaty. Konieczne jest również wykazanie faktu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium RP, tj. takim, które po II wojnie światowej utraciła. Natomiast w niniejszej sprawie z zaświadczenia Archiwum Państwowego w Rzeszowie z dnia [...] lipca 2005 r., nr [...], wynika, że J. P. obywatel Polski w dniu 1 września 1939 r. zamieszkiwał w miejscowości N., która leży niedaleko Rzeszowa, w obecnych granicach RP, pracując tam jako nauczyciel. Fakt ten potwierdza także wydane w dniu 5 stycznia 1938 r. "Poświadczenie obywatelstwa".

W tej sytuacji, Sąd pierwszej instancji uznał, że organy obu instancji prawidłowo przyjęły, że J. P. nie spełniał określonego w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium RP , a tym samym jego spadkobierczyni prawna nie mogła nabyć prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Dodatkowo, Sąd pierwszej instancji podkreślił, że wolą ustawodawcy było przyznanie rekompensaty nie wszystkim obywatelom polskim posiadającym majątek na byłym terytorium RP, którzy zmuszeni byli go zostawić, ale wyłącznie tym, którzy spełnili łącznie warunki określone w art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., których nie można interpretować w sposób rozszerzający. Z tych względów zarzuty skargi dotyczące naruszenia przez organ art. 6, 7, 75, 77 K.p.a. Sąd uznał za niezasadne.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej w skrócie P.p.s.a.), skargę oddalił.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku w formie dwóch pism procesowych sporządzonych przez adwokatów, wniosła do Naczelnego Sądu Administracyjnego A. M..

W pierwszym z nich sporządzonym przez adw. J. W., zaskarżając wyrok w całości zarzuciła:

1. naruszenie przepisów prawa materialnego, poprzez niewłaściwe zastosowanie przepisu art. 2 pkt. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w zw. z przepisem art. 25 Kodeksu cywilnego, przez niezastosowanie tego ostatniego przepisu, w konsekwencji podzielenie stanowiska organu administracji i oddalenie skargi.

2. naruszenie przepisu art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności w zw. z art. 193 Konstytucji RP poprzez niezapewnienie rzetelnego procesu, w tym nierozpatrzenie wniosku skarżącej o zwrócenie się przez Sąd do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym co do zgodności z Konstytucją RP przepisu art. 2 pkt. 1 cyt. ustawy w zakresie w jakim przepis ten ogranicza prawo do rekompensaty do osób zamieszkałych w dniu 1 września 1939 r. na terenach znajdujących się obecnie poza granicami Polski. W sytuacji, gdy przedmiotowy przepis ma zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, a pozostaje w wyraźnej sprzeczności z przepisami art. 2, art. 31 ust 3, art. 32 oraz art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji RP.

3. naruszenie przepisu art. 91 § 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, dalej P.p.s.a. w zw. z art. 33 § 1 P.p.s.a. poprzez niezawiadomienie o terminie rozprawy uczestnika postępowania administracyjnego posiadającego prawa strony, tj. J. R., reprezentowanej w postępowaniu przed organem administracji przez A. M., co wywołało wątpliwość co do prawa J. R. do udziału w postępowaniu przed sądem administracyjnym i obrony swoich praw, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, z uwagi na brak możliwości czynnego uczestnictwa i zgłoszenia zarzutów lub wniosków dowodowych osobiście przez stronę.

4. naruszenie przepisu art. 141 § 4 P.p.s.a. poprzez niedostateczne wyjaśnienie rozstrzygnięcia, w szczególności pominięcie i nieodniesienie się przez Sąd do wszystkich zarzutów skarżącej oraz pominięcie i nieodniesienie się do twierdzeń skarżącej co do zamieszkania J. P. we Lwowie oraz co do okoliczności jego pobytu w N., wobec znajdujących się w aktach sprawy dowodów świadczących o tym, że pobyt w N. był czasowy i związany z nieuleczalną chorobą żony, zaś miejscem stałego zamieszkania J. P. był L., gdzie posiadał on główny ośrodek osobistych i rodzinnych interesów; a ponadto pominięcie i nieodniesienie się do wniosku skarżącej o zwrócenie się przez Sąd do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem co do zgodności z Konstytucją RP przepisu art. 2 pkt. 1 cyt. ustawy o realizacji prawa do rekompensaty w zakresie, w jakim przepis ten ogranicza prawo do rekompensaty do osób przebywających w dniu 1 września 1939 r. na terenach znajdujących się obecnie poza granicami Polski, w sytuacji kiedy przedmiotowy przepis ma zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, a pozostaje w wyraźnej sprzeczności z przepisem art. 2, art. 31 ust. 3, art. 32 oraz art. 64 ust. 1 § 2 Konstytucji RP.

5. naruszenie przepisu art. 151 P.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 lit. a/ P.p.s.a. w zw. z art. 2 pkt. 1 cyt. ustawy o realizacji prawa do rekompensaty w zw. z art. 25 K.c przez oddalenie skargi pomimo, iż został naruszony przez organ powołany wyżej przepis prawa materialnego, gdyż organ administracji nie dokonał prawidłowych ustaleń co do miejsca zamieszkania, pomijając zasady określone w art. 25 K.c w tym nie zajął się kwestią, czy pobyt J. P. w N. był czasowy, czy mieszkał we własnym lokalu, czy w wynajętym lub u rodziny, jakie były okoliczności tego pobytu. Tym samym skoro przepis art. 2 pkt. 1 ustawy o prawie do rekompensaty stanowi o zamieszkaniu, to pod pojęciem zamieszkania, należy rozumieć stosownie do art. 25 K.c. miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu.

6. naruszenie przepisu art. 151 P.p.s.a. w zw. art. 145 § 1 lit. c/ P.p.s.a. w zw. i art. 7, art. 75, art. 77 i art. 80 K.p.a., poprzez oddalenie skargi, w następstwie przyjęcia przez Sąd błędnie ustalonego stanu faktycznego, który organ administracji ustalił bez wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego oraz bez jego właściwej oceny, tj. z naruszeniem przepisów art. 7, art. 75, art. 77 i art. 80 K.p.a.

7. naruszenie przepisu art. 151 w zw. art. 145 § 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 9 K.p.a. i w zw. z art. 134 § 1 P.p.s.a., poprzez oddalenie skargi i niedostrzeżenie, że oprócz zarzucanych w skardze naruszeń, organ administracji naruszył ponadto zasadę wynikającą z przepisu art. 9 K.p.a o obowiązku należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków. W przypadku należytego i wyczerpującego poinformowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych mających wpływ na wynik sprawy, np. poinformowania o konieczności przedstawienia dodatkowych dowodów co do miejsca zamieszkania J. P. skarżąca podjęłaby odpowiednie kroki do potwierdzenia zamieszkania J. P. we L..

Wskazując na powyższe podstawy skargi kasacyjnej wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o rozpoznanie skargi poprzez jej uwzględnienie oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

W drugim piśmie procesowym – skardze kasacyjnej sporządzonej przez adwokata Z. C. skarżąca podniosła zarzut naruszenia art. 2 cyt. ustawy o prawie do rekompensaty (...) przez jego gramatyczną wykładnię w miejsce systemowej, uwzględniającej wymogi art. 2 i art. 32 Konstytucji RP w powiązaniu z historyczną i w oderwaniu od art. 25 K.c.

Ponadto, skarżąca wniosła o rozważenie możliwości zwrócenia się przez Naczelny Sąd Administracyjny do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem czy ustanowiony w art. 2 pkt. 1 cyt. ustawy wymóg zamieszkiwania na terytorium byłej Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 1 września 1939 r. nie jest sprzeczny z art. 2 i art. 32 Konstytucji, a także zobowiązaniami wynikającymi z wyroku ETPCz w Strasburgu w sprawie Bronowski przeciwko Polsce.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniosła, że Sąd pierwszej instancji nie odniósł się do jej zarzutów, iż organy administracji powinny były dokonać ustaleń dotyczących miejsca zamieszkania J. P. w dniu 1 września 1939 r., w oparciu o przepis art. 25 Kodeksu cywilnego. Ponadto wskazała, że nie można wykluczyć, a nawet jest to wielce prawdopodobne, iż w dacie 1 września 1939 r. J. P. jako zmobilizowany oficer przebywał w na byłym terytorium RP. Fakt ten potwierdzają dokumenty związane z jego mobilizacją.

Autor skargi kasacyjnej zarzucił również, iż Sąd pierwszej instancji pomimo wniosku skarżącej, nie zwrócił się do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności z Konstytucją RP, zwłaszcza z art. 32 Konstytucji RP, przepisu art. 2 pkt 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w zakresie, w jakim ogranicza on prawo do rekompensaty do osób, które w dacie wybuchu wojny zamieszkiwały na byłym terytorium RP, co stanowi naruszenie prawa do rzetelnego procesu, zagwarantowanego przez przepis art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności.

Kasator wskazał, że w tej sytuacji, z uwagi na fakt, że ww. przepis ma zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, a pozostaje w wyraźnej sprzeczności z przepisem art. 2, art. 31 ust. 3, art. 32 oraz art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji RP, słuszny jest wniosek skarżącej o zwrócenie się przez Naczelny Sąd Administracyjny z ww. pytaniem do Trybunału Konstytucyjnego.

W skardze kasacyjnej zarzucono także, iż Sąd pierwszej instancji zaaprobował wadliwe ustalenia organów administracji dotyczące niezamieszkiwania J. P. w dniu 1 września 1939 r. na byłych terenach RP. Zdaniem skarżącej Sąd nie wziął bowiem pod uwagę tego, że dokument "poświadczenie obywatelstwa" został wydany przed 1 września 1939 r., tj. 5 stycznia 1938 r., a więc nie może stanowić dowodu na okoliczność mającą miejsce w dacie 1 września 1939 r. Z kolei dokument "zaświadczenie z archiwum" został wystawiony na podstawie wykazów osób wysiedlonych i potwierdza jedynie, że J. P. zamieszkiwał w N. przed dniem 1 września 1939 r. Ponadto zaświadczenie to zawiera błędy, które wpływają na jego wartość dowodową, gdyż jest w nim mowa o J. P. synu M., podczas gdy ojciec J. P. miał na imię M. oraz że J. P. wywieziony został na roboty do Niemiec, podczas gdy przebywał on w okresie od dnia [...] grudnia 1939 do dnia [...] lipca 1940 r. w obozie jenieckim w Rumuni. W zaświadczeniu brak jest także informacji o charakterze pobytu w Niechorzu, tj. czy był on stały czy czasowy. Tym samym z ww. zaświadczenia nie wynika, że w dacie 1 września 1939 r. J. P. nie zamieszkiwał na byłych terenach RP. W ocenie autora skargi kasacyjnej, zaskarżone decyzje zostały wydane na podstawie dowolnej oceny dowodów z pominięciem innych dowodów przedstawionych przez skarżącą.

Uzasadniając zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w zw. z przepisem art. 25 k.c. autor skargi kasacyjnej podniósł, że ani organy, ani też Sąd nie zajęły się kwestią, czy J. P. zamieszkiwał w N. czasowo, czy mieszkał we własnym lokalu, czy w lokalu wynajętym lub u rodziny. Skoro powodem wydania decyzji odmownej w sprawie było przyjęcie braku zaistnienia przesłanki w postaci zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłych terenach RP, to zasadnicze znaczenie miała w sprawie okoliczność, czy pobyt J. P. w N. przed wybuchem wojny miał charakter czasowy. W przypadku bowiem, jeśli był to pobyt czasowy, a stałym miejscem zamieszkania J. P. był L., to nie zachodziła, negatywna przesłanka braku zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na terenach pozostających poza obecnymi granicami państwa polskiego. Zgodnie bowiem ze stanowiskiem WSA w Warszawie wyrażonym w wyroku z dnia 20 grudnia 2006 r. w sprawie sygn. akt I SA/Wa 1420/05, skoro przepis art. 2 pkt 1 ustawy o prawie do rekompensaty stanowi o zamieszkiwaniu, to pod pojęciem zamieszkiwania, należy rozumieć stosownie do art. 25 kodeksu cywilnego miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu. Wyjaśnienie miejsca zamieszkania J. P. w rozumieniu miejscowości, w której przebywał z zamiarem stałego pobytu, w świetle powyższych rozważań, było istotne dla rozstrzygnięcia sprawy.

Ponadto kasator wskazał, iż Sąd pierwszej instancji naruszył przepis art. 91 § 2 P.p.s.a. w zw. z art. 33 § 1 P.p.s.a., bowiem o terminie rozprawy nie zawiadomił uczestniczki postępowania administracyjnego posiadającej prawa strony, tj. J. R. reprezentowanej w postępowaniu przed organem administracji przez A. M., co wywołało wątpliwość co do prawa J. R. do udziału w postępowaniu przed sądem administracyjnym i możliwości obrony swoich praw. A zatem w tej sprawie występował obowiązek Sądu powiadomienia J. R. o terminie rozprawy, zwłaszcza że wynik postępowania sądowego dotyczył jej interesu prawnego.

Zdaniem autora skargi kasacyjnej uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie spełnia wymogów określonych w art. 141 § 4 P.p.s.a., gdyż Sąd nie odniósł się do wniosku skarżącej o skierowanie pytania do Trybunału Konstytucyjnego, jak również do wszystkich podnoszonych przez nią zarzutów, w szczególności dotyczących miejsca zamieszkania J. P. we L. Pominięcie przez Sąd powyższych kwestii utrudnia skontrolowanie oceny orzeczenia. Obowiązek przedstawienia stanu sprawy oznacza nie tylko powinność przedstawienia przebiegu postępowania, ale przede wszystkim konieczność przytoczenia stanu faktycznego przyjętego przez Sąd. W uzasadnieniu skarżonego wyroku brak jest informacji, czy stan faktyczny ustalony przez organy jest tożsamy ze stanem faktycznym przyjętym przez sąd.

W ocenie autora skargi kasacyjnej przedstawione przez niego uchybienia organów administracji świadczą o zasadności dalszych zarzutów dotyczących naruszenia przez Sąd art. 151 w zw. z art. 145 § 1 lit. a/ P.p.s.a. przez oddalenie skargi, mimo naruszenia przez organy administracji art. 2 pkt 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty w zw. z art. 25 K.c.

Skarżonemu wyrokowi Sądu pierwszej instancji kasator zarzucił także naeruszenie art. 151 P.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 lit. c/P.p.s.a. w zw. z art. 7 K.p.a, art. 75 K.p.a, art. 77 K.p.a i art. 80 K.p.a poprzez oddalenie skargi w następstwie przyjęcia przez Sąd błędnie ustalonego stanu faktycznego, bez wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego oraz właściwej jego oceny. Jako zasadne kasator uznał również naruszenie przez Sąd pierwszej instancji art. 151 w związku z art. 145 § 1 lit. a/ P.p.s.a. w zw. z art. 9 K.p.a. i w zw. z art. 134 P.p.s.a. poprzez oddalenie skargi i niedostrzeżenie oprócz zarzucanych w skardze naruszeń, także naruszenie art. 9 K.p.a.

W drugim piśmie procesowym, stanowiącym również skargę kasacyjną sporządzoną przez adw. Z. C., uzasadniając zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 2 ustawy o prawie do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej przez zastosowanie wyłącznie wykładni gramatycznej w miejsce systemowej uwzględniającej wymogi art. 2 i art. 32 Konstytucji w powiązaniu z wykładnią historyczną i w oderwaniu od art. 25 K.c., co doprowadziło do przyjęcia, iż wymóg zamieszkiwania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej nie jest sprzeczny z Konstytucją, a ponadto iż czasowe wynikające z sytuacji losowej opuszczenie miejsca zamieszkania, jak to było w przypadku J. P. stanowi o braku owego miejsca zamieszkania na terytorium byłej Rzeczypospolitej Polskiej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej w skrócie P.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej. Z urzędu bierze pod uwagę tylko nieważność postępowania, której przesłanki określa § 2 art. 183 P.p.s.a.

W rozpoznawanej sprawie w skardze kasacyjnej skarżąca wskazała na naruszenie art. 91 § 2 P.p.s.a. w związku z art. 33 § 1 P.p.s.a., przez niezawiadomienie o terminie rozprawy uczestnika postępowania administracyjnego posiadającego prawa strony, tj. J. R. reprezentowanej w postępowaniu administracyjnym przez A. M., co spowodowało brak możliwości jej czynnego udziału i obrony swoich praw. Należało zatem rozważyć, czy w sprawie nie wystąpiła przesłanka nieważności postępowania z art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a., tj. czy przed Sądem strona nie została pozbawiona możliwości obrony swych praw. Nieważność z tego powodu zachodzi wówczas, gdy wskutek wadliwości procesowych Sądu pierwszej instancji strona, która podnosi ten zarzut nie mogła uczestniczyć w postępowaniu, lub jego istotnej części, w tym w szczególności nie otrzymywała zawiadomienia o terminie rozprawy, a w efekcie została pozbawiona możliwości przedstawienia swojego stanowiska w sprawie.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w niniejszej sprawie taka sytuacja nie występuje.

Nie można bowiem wywodzić nieważności postępowania z pkt 5 art. 183 § 2 P.p.s.a. mając na uwadze interes prawny innych osób, jak to czyni w tej sprawie skarżąca, lecz może to uczynić wyłącznie strona, której utrudniono popieranie przed sądem zarzutów.

Wskazać należy, iż w tej sprawie ten zarzut zgłosiła A. M., która brała udział w postępowaniu sądowoadministracyjnym zakończonym zaskarżonym wyrokiem, a zatem nie może ona skutecznie występować z zarzutem nieważności postępowania, mając na uwadze ochronę interesu prawnego innych osób. Przepis ten służy bowiem wyłącznie obronie własnego interesu prawnego wnoszącego skargę kasacyjną. A zatem zarzut odnoszący się do pominięcia i niezawiadomienia o terminie rozprawy uczestniczki postępowania administracyjnego nie mógł także stanowić uznania zarzutu nieważności postępowania, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a.

Jednocześnie wskazać należy, iż brak jest podstaw do przyjęcia, aby w rozpoznawanej sprawie wystąpiła którakolwiek z pozostałych przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 ust. 2 P.p.s.a. Tym samym oznacza to, że przedmiotowa sprawa mogła być rozpoznana przez Naczelny Sąd Administracyjny w granicach zakreślonych w skardze kasacyjnej.

W rozpoznawanej sprawie w skardze kasacyjnej zarzucono zarówno naruszenie prawa materialnego art. 174 pkt 1 P.p.s.a. jak i naruszenie przepisów postępowania art. 174 pkt 2 P.p.s.a. W takiej sytuacji w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlega drugi zarzut. Dopiero bowiem po przesadzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez Sąd pierwszej instancji jest prawidłowy i nie został skutecznie podważony, można przejść do skontrolowania procesu subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przepis prawa materialnego.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a. stwierdzić należy, iż jest on nietrafny. Naruszenie tego przepisu kasator upatrywał w nieodniesieniu się przez Sąd pierwszej instancji do wszystkich podniesionych przez skarżącą zarzutów oraz pominięciu jej twierdzeń dotyczących miejsca zamieszkania jej ojca J. P. oraz nieodniesieniu się do jej wniosku o zwrócenie się przez Sąd do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem co do zgodności z Konstytucją RP przepisu art. 2 pkt 1 cyt. ustawy o realizacji prawa do rekompensaty (...), w zakresie w jakim ogranicza on prawo do rekompensaty do osób przebywających w dniu 1 września 1939 r. na terenach znajdujących się obecnie poza granicami Polski.

W związku z tym zarzutem przypomnieć należy, iż zgodnie z art. 184 P.p.s.a. błędne uzasadnienie może stanowić przesłankę do wzruszenia zaskarżonego wyroku tylko wówczas, gdy rzutuje na treść rozstrzygnięcia. Jeżeli mimo błędnego uzasadnienia wyrok odpowiada prawu, to nie ma podstaw do jego zakwestionowania. Podkreślić należy, że wszelkie naruszenie przepisów postępowania tylko wyjątkowo mogą stanowić skuteczną podstawę kasacyjną, jeżeli uchybienia te miały istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.).

Brak szczegółowego odniesienia się do wszystkich zarzutów zawartych w skardze i skoncentrowanie się tylko na kwestiach, które mają w sprawie znaczenie i pominięcie zarzutów, które na rozstrzygnięcie nie rzutuje, nie stanowi uchybienia, które miałoby istotny wpływ na wynik sprawy.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera wszystkie istotne elementy określone w art. 141 § 1 P.p.s.a. i wbrew stanowisku kasatora Sąd pierwszej instancji aprobując stanowisko organów co do niespełnienia przez J. P. warunku zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium RP, dokonał szczegółowej analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i jego oceny.

W świetle dokonanych przez organy ustaleń, które Wojewódzki Sąd Administracyjny Warszawie uznał za prawidłowe, warunek określony w art. 2 pkt 1 cyt. ustawy o realizacji prawa do rekompensaty (...) nie został przez J. P. spełniony.

Odnośnie nieodniesienia się do wniosku skarżącej o skierowanie przez Sąd pierwszej instancji pytania prawnego do Trybunału Konstytucyjnego wyjaśnić należy, iż wystąpienie z takim pytaniem jest uprawnieniem Sądu, a nie skarżącej.

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zarzut naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a. nie zasługuje na uwzględnienie.

Przechodząc do oceny pozostałych zarzutów dotyczących naruszenia art. 151 P.p.s.a. w związku z art. 145 § 1 lit. a/ P.p.s.a. w związku z art. 2 pkt 1 cyt. ustawy o realizacji prawa do rekompensaty (...) w związku z art. 25 K.c., art. 151 P.p.s.a. w związku z art. 145 § 1 lit. c P.p.s.a. w związku z art. 7 K.p.a., art. 75 K.p.a, art. 77 K.p.a i art. 80 K.p.a., art. 151 P.p.s.a. w związku z art. 145 § 1 lit. c/ P.p.s.a., w związku z art. 9 K.p.a. i w związku z art. 134 § 1 P.p.s.a. stwierdzić należy, iż są one niezasadne.

Argumentacja obejmująca naruszenie tych przepisów zasadza się na przyjęciu przez kasatora poglądu, iż w sprawie dokładnie nie wyjaśniono jakie było miejsce zamieszkania J. P. w dniu 1 września 1939 r. w rozumieniu art. 25 K.c. i w konsekwencji wadliwie przyjęto, iż miejscem tym był N. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w istocie stanowi ona polemikę z dokonanymi przez organy ustaleniami, które Sąd pierwszej instancji zaaprobował.

Na uwzględnienie nie zasługuje również zarzut naruszenia prawa materialnego określony w skardze jako

– niewłaściwe zastosowanie art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w zw. z art. 25 Kodeksu cywilnego poprzez jego niezastosowanie,

– zastosowanie wykładni gramatycznej art. 2 pkt 1 cyt. ustawy w miejsce systemowej uwzględniającej wymogi art. 2 i art. 32 Konstytucji w powiązaniu z wykładnią historyczną i w oderwaniu od art. 25 Kodeksu cywilnego.

Na wstępie zauważyć należy, że prawo do rekompensaty wynikające z przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie przysługuje wszystkim właścicielom, którzy pozostawili swoje mienie poza obecnymi granicami państwa polskiego.

Ustawodawca tworząc przepisy określające zakres podmiotowy i przedmiotowy tej ustawy, w art. 1 i art. 2 stwierdził, że prawo do rekompensaty przysługuje tylko właścicielowi nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, który spełnił łącznie następujące warunki: 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., w wyniku wypędzenia z byłego terytorium RP, lub zmuszenia go do opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z powodu innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., dokonanego na podstawie układów wymienionych w ust. 1 art. 1 oraz umowy wskazanej w ust. 1a art. 1, 2) posiada obywatelstwo polskie. Warunki określone w art. 2 cyt. ustawy muszą być spełnione łącznie.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego przepisy te są oczywiste i jasne i wbrew stanowisku kasatora, w takim przypadku nieuprawnione jest sięganie do wykładni innej niż językowa.

W doktrynie i w orzecznictwie akcentuje się prymat wykładni językowej nad pozostałymi rodzajami wykładni, tj. systemową i celowościową. Jednocześnie przyjmuje się, że w wyjątkowych sytuacjach wolno odstąpić od literalnego znaczenia przepisu. Może to mieć miejsce, gdy wykładnia językowa pozostaje w oczywistej sprzeczności z treścią innych norm, prowadzi do absurdalnych z punktu widzenia społecznego lub ekonomicznego konsekwencji, rażąco niesprawiedliwych rozstrzygnięć lub pozostaje w oczywistej sprzeczności z powszechnie akceptowanymi normami moralnymi (por. np. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2000 r. K 25/99, OTK Zb. Urz. 2000, nr 5, poz. 141 oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 1993 r., III ARN 84/92, OSNC 1993, nr 10, poz. 183 z dnia 8 maja 1998 r. I CKN 664/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 7 uchwały z dnia 3 listopada 1997 r. III ZP 38/97, OSNAPiUS 1998, nr 8, poz. 234, z dnia 8 lutego 2000 r. I KZP 50/99, OSNKW 2000, nr 3-4, poz. 24 i uchwała składu siedmiu sędziów SN z dnia 25 kwietnia 2003 r. III CZP 8/03, OSNC 2004 nr 1, poz. 1).

W sprawie jest niesporne, że skarżąca A. M.jest jedną ze spadkobierczyń po właścicielu nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami RP obywatelu polskim J. P. Ze znajdujących się w aktach sprawy dokumentów, tj. uchwały Sądu Okręgowego we L. z dnia [...] października 1937 r. oraz z zaświadczenia archiwum Państwowego we L. z dnia [...] września 2004 r. wynika bowiem, że był on jednym z współwłaścicieli nieruchomości położonej we L. przy ul. [...].

Istota sprawy sprowadzała się zatem do ustalenia, czy w dniu 1 września 1939 r. zamieszkiwał on na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Zauważyć należy, iż ustawa o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie wyjaśnia co należy rozumieć pod pojęciem "zamieszkiwanie". Odnosząc się do przepisów obowiązujących w dacie uchwalenia ustawy, stosownie do art. 25 Kodeksu cywilnego należy rozumieć, iż jest to miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu.

W sprawie będącej przedmiotem rozpoznania organy zgromadziły w sprawie dowody z dokumentów, w tym zaświadczenie Archiwum Państwowego w Rzeszowie z dnia 8 lipca 2005 r. stwierdzające, że J. P. do dnia 1 września 1939 r. zamieszkiwał w miejscowości N. oraz dokument posiadania obywatelstwa wystawiony przez starostę rzeszowskiego w dniu [...] stycznia 1938 r. wskazujący, iż zamieszkiwał on w tej miejscowości również w styczniu 1938 r. Z kolei z zaświadczenia Komitetu Obywatelskiego Pomocy i Opieki nad Uchodźcami z dnia [...] lipca 1940 r. wynika, że przed wojną był on zatrudniony jako kierownik Publicznej Szkoły Powszechnej III stopnia w N.

Powyższe dokumenty pozwoliły na ustalenie, że J. P. z zawodu nauczyciel opuścił nieruchomość we Lwowie przed wojną, zameldował się na terytorium RP w N. woj. rzeszowskie, podjął pracę na stanowisku kierownika szkoły w tej miejscowości i przebywał tam również w dniu 1 września 1939 r. A zatem kwestia zamieszkania właściciela nieruchomości pozostawionej poza granicami RP na dzień 1 września 1939 r. została w tej sprawie prawidłowo wyjaśniona.

Wbrew stanowisku kasatora brak było zatem podstaw do czynienia przez organy dalszych rozważań, w tym jego zamiaru dotyczącego stałego pobytu.

W tej sytuacji w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji prawidłowo zaaprobował stanowisko organów administracji, które przyjęły, że w tej sprawie przesłanka z art. 2 pkt 1 pkt 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie została spełniona, a zatem skarżącej prawo do rekompensaty nie przysługuje.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności w związku z art. 193 Konstytucji RP, poprzez nierozpatrzenie wniosku skarżącej o zwrócenie się do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym co do zgodności przepisu art. 2 pkt 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP z art. 2, art. 31 ust. 3, art. 32 oraz art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji RP oraz do zawartego w skardze kasacyjnej kolejnego wniosku w tym przedmiocie wskazać należy, że o potrzebie skorzystania z możliwości wynikającej z art. 193 Konstytucji decydują rzeczywiste wątpliwości Sądu, co do zgodności aktu normatywnego z Konstytucją, a nie wątpliwości podnoszone przez skarżącą.

Poza tym Sąd może przedstawić Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne, jeżeli od odpowiedzi na nie zależy rozstrzygnięcie sprawy. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w tej sprawie brak jest podstaw do wystąpienia do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym.

Rozwiązania zawarte w przedmiotowej ustawie określające krąg osób uprawnionych z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami państwa polskiego m.in. jej art. 2 uwzględniają zarówno wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 22 czerwca 2004 r. jak i wyrok Polskiego Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 grudnia 2004 r. K 2/04 (por. projekt ustawy – druk nr 3793 z dnia 5 marca 2005 r. – str. 9).

W konsekwencji Naczelny Sąd Administracyjny uznał, iż skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw i podlega w oparciu o przepis art. 184 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oddaleniu.