Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący S WSA Maria Zawadzka Sędziowie S WSA S WSA Ewa Michna (spr.) ASR WSA Marta Kisielowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 września 2022 r. sprawy ze skargi P. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 15 listopada 2021 r. nr SKO.ŚR/4111/1421/2021 w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I Instancji.

Decyzją z 28 września 2021 r., Prezydent Miasta Krakowa ustalił, że świadczenie wychowawcze na dziecko – I. B., za okres od 1 listopada 2019 r. do 31 maja 2021 r. było świadczeniem nienależnie pobranym i zobowiązał ojca dziecka (dalej: skarżący) do zwrotu kwoty 4 750 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

Organ wyjaśnił, że świadczenie zostało wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego. Zgodnie bowiem z wyrokiem Sądu Okręgowego w K. XI Wydział Cywilny- Rodzinny z 24 września 2019 r. wykonywanie władzy rodzicielskiej nad I. B. powierzono obojgu rodzicom oraz ustalono, że miejscem zamieszkania małoletniej będzie miejsce zamieszkania matki. W wyroku tym nie orzeczono o kontaktach skarżącego z córką. Jednocześnie, w porozumieniu o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem po rozwodzie, rodzice ustalili, że będą sprawować opiekę naprzemienną nad małoletnią córką. Porozumienie to, w ocenie organu, spełniało definicję opieki naprzemiennej wynikającą z art. 5 ust. 2a ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 1577). W związku z powyższym skarżącemu nie przysługiwało świadczenie wychowawcze w pełnej kwocie 500 zł miesięcznie począwszy od listopada 2019 r.

W odwołaniu skarżący podniósł, że w okresie pobierania świadczenia wychowawczego na córkę był już po rozwodzie, ale świadczenie to było pobierane przez niego w całości za porozumieniem z byłą małżonką i występował w imieniu obojga, zaś kwota wypłacanego świadczenia, podobnie jak przed rozwodem, trafiała na rachunek bankowy byłej małżonki, który to rachunek wraz z żoną przeznaczyli i używali wspólnie do pokrywania wydatków dotyczących dziecka. Działali w dobrej wierze i nie mieli na celu oszukanie czy wyłudzenie świadczenia. Jednocześnie w tym czasie matka dziecka nie składała osobnego wniosku o świadczenie wychowawcze, właśnie ze względu na porozumienie zawarte ze skarżącym. Skarżący wskazał też, że całość świadczenia trafiała na ww. konto, które zostało przeznaczone na pokrywanie kosztów wychowawczych i potrzeby dziecka.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie, decyzją z 15 listopada 2021 r., utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

Kolegium wskazało, podobnie jak organ I instancji, że kwota świadczenia wychowawczego wypłacona za okres od 1 listopada 2019 r. do 31 maja 2021 r. była świadczeniem nienależnie pobranym. Świadczenie to zostało bowiem wypłacone w przypadku, gdy małoletnia córka skarżącego - zgodnie z wyrokiem Sądu Okręgowego w K. z 24 września 2019 r., przebywała u matki, która się nią opiekowała i ją wychowywała. Łączna kwota wypłaconego świadczenia za jeden miesiąc wynosiła 500 zł, zatem przez 19 miesięcy pobrano nienależnie 4 750 zł. Z treści art. 25 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci wynikało, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, była obowiązana do jego zwrotu. Kolegium wskazało, że podniesione w odwołaniu zarzuty były bezzasadne. Nie zmienia bowiem sytuacji fakt, że skarżący pobrane świadczenie wychowawcze przekazywał w całości swojej byłej żonie i dziecku lub kupował rzeczy niezbędne do wychowania dziecka.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący domagał się uchylenia decyzji organów obu instancji, zarzucając naruszenie:

- art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, przez błędną jego wykładnię polegającą na nieuwzględnieniu celu świadczenia wychowawczego pobieranego przez matkę dziecka, jakim jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych, co w konsekwencji doprowadziło do niewłaściwego zastosowania tego przepisu;

- art. 7, art. 77 § 1 i art. 78 § 1 k.p.a., przez brak wszechstronnej analizy okoliczności i dowodów przedstawionych w toku postępowania administracyjnego oraz ich dowolną ocenę - nienależyte rozważenie faktu podania przez skarżącego we wniosku z 30 lipca 2019 r. o świadczenie wychowawcze - a więc jeszcze przed orzeczeniem o rozwodzie, numeru konta bankowego matki dziecka oraz potwierdzającego go dowodu w postaci wyciągu z rachunku bankowego, a także oświadczeń w tej sprawie złożonych zarówno przez skarżącego, jak i matkę dziecka, przez co nie ustalono wszystkich okoliczności faktycznych, na których powinno być oparte rozstrzygniecie;

- utożsamienie pojęć "nienależnego świadczenia" oraz "nienależnie pobranego świadczenia" oraz wynikający z tego obowiązek zwrotu, który obciążałby tylko tego, kto po pierwsze przyjął świadczenie, a po drugie przyjął je w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, podczas gdy w rozpatrywanej sprawie skarżący nie miał świadomości, że postępuje niezgodnie z prawem, zarówno przed rozwodem, jak i po nim było otrzymywane przez matkę dziecka na jej rachunek bankowy, skarżący nie czerpał korzyści z tych środków, które w całości były wykorzystywane w celu pokrycia wydatków związanych z wychowaniem dziecka, co potwierdzały oświadczenia skarżącego i matki dziecka, przedstawione Kolegium, jednak nie wzięte pod uwagę przez ten organ.

W odpowiedzi Kolegium wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując zajęte w sprawie stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje.

Sąd uwzględnił skargę ponieważ skarżący wykazał, że w istocie środki z tytułu świadczenia rodzinnego były przekazywane bezpośrednio na konto matki dziecka, a więc osoby, która zgodnie z obowiązującymi przepisami posiadała prawo do świadczenia z tytułu sprawowania opieki naprzemiennej nad małoletnią córką.

W rozpoznawanej sprawie organy nie kwestionowały bowiem naprzemiennej opieki jaką mieli sprawować rodzice nad małoletnią córką tj. skarżący i jego była żona. Z tych to powodów organ I instancji ustalił wysokość nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w kwocie 4 750 zł tj. jako iloczyn 19 miesięcy i 250 zł.

W ocenie Sądu organy błędnie zinterpretowały i ostatecznie błędnie zastosowały art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Nie uwzględniły bowiem bogatego orzecznictwa sądów administracyjnych w zakresie celu ustawy. Dodać też należy, że skarżący już w odwołaniu przedstawił dowód (wyciąg z konta swojej byłej żony), że świadczenia rodzinne były przelewane od początku bezpośrednio z Urzędu Miasta Krakowa na konto byłej żony (k. 31-34 akt administracyjnych).

Organ odwoławczy w ogóle nie odniósł się do tego typu argumentów. Nie jest bowiem tak, jak twierdziło Kolegium w uzasadnieniu decyzji ("Nie zmienia sytuacji fakt, że Odwołujący pobrane świadczenie wychowawcze przekazywał w całości swojej byłej żonie i dziecku kupował rzeczy niezbędne do wychowania dziecka", ale z akt wynika, że świadczenie było przekazywane na konto byłej żony przez Urząd Miasta Krakowa.

Z tych to powodów Sąd uznał, że organ w istocie błędnie ustalił istotne dla oceny stanu faktycznego okoliczności, co spowodowało naruszenie prawa materialnego tj. ww. art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Zasadne więc były zarzuty naruszenia ww. art. 7, art. 77 § 1 i art. 78 § 1 k.p.a.

Jak bowiem wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 19 października 2021 r., I OSK 540/21 przesłanka nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego określona w art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci nie ma charakteru jednorodnego, który pozwalałby na automatyczne przyjęcie, że w każdej sytuacji zakwalifikowanej przez organ jako podpadającej pod ten przepis, nie będzie on odnosił się do elementu subiektywnego, czyli stanu świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenie wychowawcze co do tego, że to świadczenie nie powinno zostać przyznane albo że zaistniały okoliczności powodujące ustanie prawa do tego świadczenia. W tej sytuacji nie wydaje się nieuprawnione sięganie do interpretacji wypracowanej na kanwie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz korzystanie z dorobku orzeczniczego sądów administracyjnych w tym przedmiocie na użytek interpretacji określenia świadczenia nienależnie pobranego w oparciu o przepisy art. 25 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Ustawa o świadczeniach rodzinnych również przewiduje obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, zawierając zamknięty katalog stanów faktycznych, wyczerpujących znamiona świadczenia nienależnie pobranego. Nie ma więc żadnych podstaw, aby przy analogicznych definicjach użytych w odrębnych ustawach, normujących różne formy pomocy państwa rodzinie, stosować odmienne reguły interpretacyjne tożsamych pojęć. Jednolite postępowanie organów ustalających prawo do wspomnianych świadczeń sprzyja zachowaniu ładu w przestrzeni prawnej.

Z tych to powodów orzekający Sąd podziela również pogląd Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie wyrażony w uzasadnieniu wyroku z 23 czerwca 2022 r., II SA/Sz 1037/21, że jakkolwiek nie są pozbawione racji twierdzenia organu II instancji, że żaden obowiązujący przepis prawa wprost nie pozwala na uwzględnienie okoliczności samodzielnego przekazywania pomiędzy małżonkami świadczenia wychowawczego, nawet jeśli jak w realiach badanej sprawie zawarli pisemnie porozumienie, tym niemniej, zważywszy na cel przyznania świadczenia wychowawczego, w kontekście kompleksowej wykładni przepisów ustawy, w tym ich wykładni celowościowej, prowadzenie postępowania administracyjnego w sprawie i jego zakończenie zaskarżoną decyzją, stanowiło nadmiernie formalne podejście do sprawy, bez uwzględnienia aspektu osobistego charakteru świadczenia wychowawczego, którego celem ma być wsparcie rodziców w wydatkach związanych z wychowywaniem dzieci. Chociaż formalnie świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi (faktycznemu albo prawnemu), to w istocie świadczenie ma ono przecież służyć dziecku. W konsekwencji okoliczność, kto w istocie pobrał świadczenie i czy osoba ta sprawowała w danym okresie opiekę nad dzieckiem, któremu miało ono służyć, ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to było nienależne (por. wyrok WSA w Olsztynie z 23 września 2021 r., II SA/Ol 648/21; wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 18 listopada 2021 r., II SA/Go 770/21; wyrok WSA w Kielcach z 15 grudnia 2021 r., II SA/Ke 836/21, wyrok WSA w Krakowie z 14 lipca 2022 r., III SA/Kr 360/22).

W rozpoznawanej sprawie istotne jest również i to, że okres zasiłkowy uległ zakończeniu. Świadczenia wychowawcze bezspornie faktycznie otrzymała również matka – tj. była żona skarżącego. Niemniej jednak po zakończeniu okresu zasiłkowego matka małoletniej nie mogła już wystąpić ze skutecznym wnioskiem o przyznanie części zaległych świadczeń. Gdyby nawet przyjąć, że skarżący powinien zwrócić świadczenia, a następnie wystąpić z regresem do swojej byłej żony – to w praktyce takie postępowanie kłóciłoby się z głównym celem ustawy tj. częściowym pokryciem wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci).

Mając powyższe na uwadze, Sąd uznał, że organy obu instancji nie dokonały prawidłowej wykładni przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Z tego względu uzasadnionym okazało się uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, o czym Sąd orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ustawy dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm.).