Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Aleksandra Wrzesińska-Nowacka (sprawozdawca), Sędzia NSA Jolanta Sokołowska, Sędzia NSA Tomasz Zborzyński, Protokolant Joanna Legieć, po rozpoznaniu w dniu 8 sierpnia 2018 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Dyrektora Izby Skarbowej w Olsztynie od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 21 kwietnia 2016 r. sygn. akt I SA/Ol 92/16 w sprawie ze skargi E. L. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Olsztynie z dnia 3 grudnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości podatkowych 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Olsztynie na rzecz E. L. kwotę 360 (słownie: trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

1. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie wyrokiem z dnia 21 kwietnia 2016 r. , sygn. akt I SA/Ol 92/16, w sprawie ze skargi E. L. uchylił decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Olsztynie z dnia 3 grudnia 2015 r. w przedmiocie umorzenia zaległości podatkowych.

2. Z uzasadnienia wyroku Sądu wynika, że pismem z dnia 24 lipca 2015 r. podatnik zwrócił się do Naczelnika Urzędu Skarbowego w O. o umorzenie zaległości podatkowych w podatku od towarów i usług za kwiecień 2001r., za miesiące od lutego do maja, lipiec i sierpień 2002 r. oraz za marzec 2005 r. w łącznej kwocie 8.767,31 zł oraz odsetek za zwłokę od tych zaległości w wysokości 11.357 zł. Wnioskodawca nie uzasadnił swojej prośby. Naczelnik Urzędu Skarbowego, decyzją z dnia 7 września 2015 r., odmawiając umorzenia tych zaległości przyznał, że w sprawie wystąpiła przesłanka ważnego interesu podatnika, jednak argumenty podnoszone przez stronę nie są wystarczające do przyznania wnioskowanej ulgi. Organ podkreślił, że aktualny brak środków na zapłatę zaległości podatkowych nie może oznaczać zasadności jej umorzenia. Zauważył, że strona oczekuje na decyzję ZUS w sprawie przyznania emerytury, zatem w najbliższym czasie może dysponować środkami finansowymi pozwalającymi na uregulowanie przedmiotowych zaległości. Ponadto nie stwierdził ważnego interesu publicznego.

W odwołaniu strona zarzuciła decyzji naruszenie przepisów art. 67b § 1 w zw. z art. 67a § 1 pkt 3 , art. 191 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (t.j. Dz. U. z 2012r., poz. 749 ze zm., dalej: O.p.). Podniosła, że problemy finansowe wystąpiły z przyczyn od niej niezależnych oraz że posiada wierzytelność, której nie można wyegzekwować. Nie uzyskuje ponadto żadnych dochodów z posiadanego udziału w nieruchomości, który dodatkowo obciążony jest hipoteką na rzecz ZUS w kwocie 9.109,83 zł. Organ nie ustalił, w jakiej wysokości i od kiedy będzie jej przysługiwało ewentualne świadczenie z ZUS. Podała, że do osiągnięcia wieku emerytalnego 65 lat brakuje jej 5 lat. W ocenie strony została spełniona przesłanka ważnego interesu podatnika, gdyż nie ma realnej możliwości uregulowania zaległości, a brak umorzenia zaległości spowoduje pozbawienie jej środków do życia i skrajne ubóstwo. Została również spełniona przesłanka interesu publicznego, gdyż zapłata zaległości podatkowych spowoduje konieczność sięgania przez stronę do środków pomocy państwa, skoro obecnie nie jest w stanie zaspokoić swoich podstawowych potrzeb.

Utrzymując w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji, Dyrektor Izby Skarbowej w Olsztynie w decyzji z dnia 3 grudnia 2015 r. wskazał, że wnioskodawca pozostaje we wspólnym pożyciu z J. S., z którą zamieszkuje w jej mieszkaniu. W okresie od 14 września 1999 r. do 31 marca 2005 r. wnioskodawca prowadził działalność gospodarczą w zakresie transportu drogowego pojazdami uniwersalnymi. Postanowieniem Sądu Rejonowego w O. z dnia 11 maja 2011 r. został wpisany do Krajowego Rejestru Sądowego Rejestru Dłużników Niewypłacalnych. Jest zarejestrowany w Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna od dnia 18 marca 2011 r., bez prawa do zasiłku. W okresie od 1 lipca do 30 września 2015 r. opłacono za niego składki na ubezpieczenie zdrowotne w kwocie 58,73 zł miesięcznie. Skarżący utrzymuje się z prac dorywczych, zarabiając około 600 zł miesięcznie, korzysta z pomocy społecznej. Decyzjami z dnia 15 października 2015 r. Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej przyznał mu zasiłek okresowy na zabezpieczenie potrzeb bytowych, w tym leczenie, do dnia 31 grudnia 2015 r., w kwocie 114 zł oraz świadczenie pieniężne na zakup żywności, średnio za miesiące listopad i grudzień 2015 r. w wysokości 122 zł, wypłacane do 31 grudnia 2015 r. Organ ustalił również, że jedynym źródłem dochodu konkubiny (która jest niezdolna do pracy) jest świadczenie z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej. Z decyzji wydanych przez MOPS, wynika, że dnia 23 października 2015 r. przyznano jej dodatek mieszkaniowy w kwocie 199,60 zł na okres od 1 listopada 2015 r. do 30 kwietnia 2016 r., zaś 4 listopada 2015 r. dodatek energetyczny w wysokości 15,40 zł od 1 listopada 2015 r. do 30 kwietnia 2016 r. Koszty utrzymania mieszkania, tj. energii elektrycznej - ok. 100 zł, gazu 50 zł i czynszu - 370 zł, ponoszone są przez konkubentów po połowie. Wnioskodawca przeznacza na zakup wyżywienia, środków czystości i odzieży kwotę 300 zł zaś na opłatę za telefon 30 zł. Różnicę w przypadku nadwyżki wydatków nad dochodami pokrywa ze środków uzyskanych ze sprzedaży złomu. Strona nie posiada praw majątkowych, kont bankowych, nie zaciągała kredytów i pożyczek. Nie jest rolnikiem. Posiada udział w nieruchomości - 1/16 część we współwłasności nieruchomości gruntowej. Nieruchomość ta zabezpieczona jest w pierwszej kolejności hipoteką na rzecz ZUS, na sumę 9.109,83 zł, następnie na rzecz Skarbu Państwa - Naczelnika Urzędu Skarbowego w O., na kwotę 8.767,31 zł. Strona nie uzyskuje żadnych dochodów z tytułu posiadanego udziału. Wnioskodawca na początku 2015 r. złożył do ZUS-u wniosek o restrukturyzację należności i dokonał wpłaty w wysokości 1.058,56 zł, stanowiącej warunek restrukturyzacji.

W związku z powyższym Dyrektor Izby Skarbowej stwierdził, że w sprawie wystąpiła przesłanka ważnego interesu podatnika, o jakim mowa w art. 67a § 1 pkt 3 O.p. Jednocześnie wskazał, że nie wystąpiła sytuacja, w której byłaby zagrożona egzystencja strony. Wnioskodawca utrzymuje się z prac dorywczych, otrzymuje także środki na zakup żywności i leczenie, a tym samym zaspokaja swoje podstawowe potrzeby życiowe. Organ odwoławczy nie stwierdził, aby w okolicznościach sprawy wystąpiła przesłanka interesu publicznego. Wskazał, że sytuacja strony nie spowoduje konieczności sięgania przez podatnika do środków pomocy społecznej, ponieważ strona już z tych środków korzysta. Zdaniem Dyrektora istotne znaczenie mają okoliczności, w jakich doszło do powstania zaległości tj. niezapłacone przez dłużnika należności z 2002 r., w wysokości 20.357,70 zł, z ustawowymi odsetkami.

3. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, wnosząc o uchylenie decyzji organów obu instancji, skarżący zarzucił decyzji Dyrektora Izby Skarbowej naruszenie art. 67b § 1 w zw. z art. 67a § 1 pkt 3 O.p., poprzez błędną wykładnię i ich niezastosowanie w sytuacji, gdy istniały ku temu ustawowe przesłanki. Zarzucił również: naruszenie art. 67a O.p., poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że korzystanie przez stronę z pomocy państwa nie wypełnia przesłanki interesu publicznego, art. 120, 122 i 191 O.p., poprzez ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego w sposób pobieżny i dowolny, co skutkowało nieudzieleniem ulgi w postaci umorzenia zaległości podatkowej i przyjęciem, że w sprawie nie występuje przesłanka interesu publicznego, podczas gdy wszechstronna ocena materiału dowodowego jednoznacznie przesądza o zaistnieniu przesłanek z art. 67a § 1 O.p.

W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Skarbowej w Olsztynie, wnosząc o jej oddalenie, podtrzymał dotychczasową argumentację.

4. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, dokonując oceny legalności zaskarżonej decyzji, stwierdził, że została ona wydana zarówno z naruszeniem prawa materialnego tj. art. 67a §1 pkt 3 O.p., jak i prawa procesowego, tj. art. 120, art. 122, art. 187 §1 i art. 191 O.p., co skutkowało jej uchyleniem. Zdaniem składu orzekającego, w toku postępowania poprzedzającego wydanie zaskarżonej decyzji organy podatkowe w niedostateczny sposób rozważyły przesłanki udzielenia wnioskowanej ulgi związane zarówno z indywidualnym interesem podatnika, jak i interesem publicznym. Stąd też wyprowadzona przez nie ocena nosi cechy dowolności. Sąd nie podzielił argumentacji organu, że umorzenie zaległości podatkowych możliwe jest tylko w sytuacjach wyjątkowych, w których niemożność regulowania zobowiązań podatkowych jest spowodowana przypadkami losowymi, bądź niezależnymi od podatnika.

W ocenie Wojewódzkiego Sądu Dyrektor Izby Skarbowej nie wykazał przekonywująco, w jaki sposób skarżący będzie w stanie uregulować zaległe zobowiązanie bez zagrożenia podstaw swojej egzystencji. Nie rozważył też relacji pomiędzy osiąganym dochodem a koniecznymi, minimalnymi wydatkami. Odwołał się natomiast do możliwości wyegzekwowania zaległości ze środków pochodzących z przyszłej emerytury skarżącego, przy jednoczesnym braku danych co do jej ewentualnej wysokości. Zdaniem Sądu, w świetle niebudzących wątpliwości ustaleń organu odnośnie sytuacji majątkowej strony, taka argumentacja jest niewystarczająca dla odmowy umorzenia zaległości podatkowej. W sprawie o umorzenie ocenie organu podlega bowiem aktualna, w tym przypadku szczególnie trudna, sytuacja majątkowa strony na dzień podejmowania rozstrzygnięcia, nie zaś sytuacja hipotetyczna.

Dalej Sąd wywodził, że w świetle wiedzy i doświadczenia życiowego trudno uznać, aby ze środków aktualnie pozostających do dyspozycji skarżącego, możliwe było pokrycie wszystkich wydatków zaliczanych do "niezbędnych potrzeb życiowych". W realiach rozpatrywanej sprawy organ dostatecznie nie rozważył, czy spłata zadłużenia nie skazywałaby skarżącego na życie poniżej poziomu egzystencji. Nie wskazał również, jak miałaby przebiegać spłata należności, w sytuacji, gdy skarżący nie uzyska pomocy społecznej na następne okresy lub nie uzyska świadczenia emerytalnego. Podkreślił, że szczególnie istotne znaczenie ma w okolicznościach sprawy fakt korzystania przez skarżącego i pozostającą z nim we wspólnym gospodarstwie domowym konkubiny, z pomocy społecznej. Jako trudne do przyjęcia Sąd uznał, aby możliwe było wyegzekwowanie zaległych należności od skarżącego utrzymującego się ze środków pomocowych.

5. Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wywiódł organ administracji. Zaskarżył wyrok w całości. Na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 2012, poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) zarzucił wyrokowi naruszenie:

- prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 67a § 1 pkt 3 O.p. i jego niewłaściwe zastosowanie;

- przepisów postępowania, mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

1) art. 3 § 1, art. 145 § 1 pkt i lit. a i c, art. 141 § 4 oraz art. 151 p.p.s.a. poprzez błędną ocenę i wadliwe uznanie, że organ podatkowy naruszył art. 122, art. 187, art. 191 O.p.;

2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 141 § 4 i art. 153 p.p.s.a. poprzez niezasadne uchylenie decyzji organu z uwagi na błędną ocenę prawną postępowania podatkowego zakończonego wydaniem decyzji odmawiającej umorzenia zaległości podatkowych, polegającą na uznaniu, że organ dopuścił się nieprawidłowego zastosowania art. 67a § 1 pkt 3 O.p.;

3) art. 134 § 1 p.p.s.a. poprzez niepełne przedstawienie stanu faktycznego;

4) art. 141 § 4 i art. 153 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poprzez zawarcie w uzasadnieniu wyroku wadliwych wskazań co do dalszego postępowania organu tj. zamieszczenie ogólnych i lakonicznych wskazań co do wszechstronnej analizy całokształtu okoliczności sprawy, a w konsekwencji bezpodstawne zastosowanie środków przewidzianych w ustawie Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi do usuwania naruszenia prawa w rozstrzygnięciach administracyjnych poprzez uchylenie decyzji zamiast oddalenia skargi.

Przedstawiając powyższe zarzuty organ wniósł o przeprowadzenie rozprawy, uchylenie wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, zasądzenie kosztów postępowania wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Skarżący w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie i zasądzenie od strony przeciwnej na jego rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

6. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw.

Spór w niniejszej sprawie dotyczy umorzenia zaległości podatkowej. Ze wskazanych podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia wynika, że zdaniem organu podatkowego Sąd pierwszej instancji dokonując kontroli zaskarżonej decyzji wkroczył w sferę uznania administracyjnego – wyboru konsekwencji prawnych stwierdzonej przesłanki umorzenia zaległości podatkowej. Uchylając decyzję, nie dał jednocześnie jasnych wytycznych co do dalszego postępowania, a tym samym uniemożliwił organowi prawidłowe zastosowanie się do art.153 p.p.s.a.

Niewątpliwie rację ma skarżący organ, że decyzja wydania na podstawie

art. 67a § 1 pkt 3 O.p. ma – w przypadku stwierdzenia choćby jednej z przesłanek umorzenia - charakter decyzji uznaniowej (wybór konsekwencji prawnych stanowi uprawnienie organu). Wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej Sąd pierwszej instancji nie wkroczył jednak w sferę uznania administracyjnego. Stwierdził jedynie, że o ile ustalenia istnienia ważnego interesu podatnika zostały przez organy podatkowe dokonane w sposób zupełny, a wynik tych ustaleń należycie uzasadniony, o tyle kwestia zaistnienia drugiej z przesłanek umorzenia – interesu publicznego, nie została dostatecznie wyjaśniona i rozważona, także w kontekście istnienia ważnego interesu podatnika.

Odnosząc się do tych zarzutów należy stwierdzić, że obie przesłanki umorzenia zaległości podatkowej – ważny interes podatnika i interes publiczny mają jednakowe, równoważne znaczenie. Istnienie każdej z nich powinno być zbadane przez organ podatkowy. Jeżeli żadna z tych przesłanek nie zostanie spełniona, organ wydaje decyzję o odmowie umorzenia zaległości podatkowej. W przypadku, gdy spełniona jest chociaż jedna z nich – organ w ramach uznania administracyjnego może zaległość umorzyć lub odmówić jej umorzenia. Jednakże ten etap podejmowania decyzji musi być poprzedzony wyjaśnieniem, czy i która z przesłanek zastosowania ulgi zachodzi w danej sprawie. Ponadto należy podkreślić, co jest mocno akcentowane w aktualnym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, że z przyznanej im kompetencji wyboru konsekwencji prawnych organy nie mogą korzystać w sposób woluntarystyczny, zupełnie nieracjonalny lub sprzeczny z podstawowymi zasadami konstytucyjnymi. Wartości te wyznaczają granice uznania administracyjnego (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 października 2016 r., II FSK 2427/14, z 2 marca 2016 r., II FSK 2474/15, wszystkie powołane w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Użyte w art. 67a § 1 O.p. zwroty normatywne – "ważny interes podatnika" oraz "interes publiczny" – nie mają stałego zakresu treści, lecz jest to zespół ogólnie zarysowanych celów, które należy wziąć pod uwagę w procesie stosowania prawa i zawsze odnosić go do indywidualnej sytuacji podatnika występującego z wnioskiem o umorzenie zaległości podatkowych. Są swoistymi klauzulami generalnymi, odsyłającymi do ocen pozaprawnych. Przesłanka interesu publicznego rozumiana jest jako dyrektywa postępowania, nakazująca mieć na uwadze respektowanie wartości wspólnych dla całego społeczeństwa, takich jak sprawiedliwość, bezpieczeństwo, zaufanie do organów władzy, korekta błędnych decyzji (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 7 maja 2014 r., sygn. akt II FSK 1339/12, z 15 lutego 2018 r., sygn. akt II FSK 1765/17). Ważny interes podatnika to sytuacja, gdy z powodu nadzwyczajnych, losowych przypadków, podatnik nie jest w stanie uregulować zaległości podatkowych. Będzie to utrata możliwości zarobkowania, utrata losowa majątku, ale także sytuacja ekonomiczna podatnika (por. wyrok NSA z 6 lutego 2018 r., sygn. akt II FSK 168/16).

Sąd pierwszej instancji słusznie zwrócił uwagę, że organ nieprzekonująco, w sposób niepełny, odniósł się do spełnienia przesłanki interesu publicznego. Prawidłowo także zinterpretował znaczenie tego zwrotu, a tym samym nie naruszył art. 67a § 1 pkt 3 O.p. poprzez jego błędną wykładnię. Sąd zwrócił uwagę, że organ nie wyjaśnił, czy rzeczywiście w słusznym interesie publicznym jest dochodzenie zaległości podatkowych od osoby, która korzysta z pomocy społecznej. Biorąc pod uwagę znaczenie pojęcia "interesu publicznego" jako poszanowania zasad wspólnych dla całego społeczeństwa i zasady zaufania do państwa, trzeba przypomnieć, że zgodnie z art. 67 ust. 2 Konstytucji RP obywatel pozostający bez pracy nie z własnej woli i nie mający innych środków utrzymania ma prawo do zabezpieczenia społecznego, którego zakres i formy określa ustawa. Słusznie w związku tym przyjął Sąd meriti, że konieczne było rozważenie, czy w sytuacji strony skarżącej (aktualnej na dzień rozpoznawania wniosku o zastosowanie ulgi) przyznanie jej środków z pomocy społecznej przy niewielkich dochodach uzyskiwanych ze zbiórki złomu i jednoczesna odmowa umorzenia zaległości podatkowej nie doprowadzi do skutku w postaci nieefektywności udzielonej pomocy społecznej, a tym samym nie będzie sprzeczna z wywodzoną z art. 2 Konstytucji RP zasada zaufania do działania organów państwowych. Jeżeli bowiem strona uzyskuje pomoc państwa z uwagi na brak dochodów lub osiąganie ich w wysokości niepozwalającej na zaspokojenie minimum egzystencji, to jednoczesna odmowa umorzenia zaległości podatkowej z uwagi na ewentualne uzyskanie w przyszłości świadczenia emerytalnego lub dochodów z innych źródeł, bez dokładnego i przekonującego wyjaśnienia przyczyn takiego stanowiska, czyni stanowisko organu podatkowego dowolnym. Organy podatkowe nie przeprowadziły bowiem żadnego postępowania dowodowego, z którego wynikałoby, że skarżący może w przyszłości pozyskać środki pozwalające mu na spłatę zaległości lub że może takie środki pozyskać obecnie, dokładając należytych starań. Organ ograniczył się do wyjaśnienia, że odmowa umorzenia zaległości nie spowoduje konieczności skorzystania przez skarżącego z pomocy społecznej, skoro już z tej pomocy korzysta, a tym samym interes publiczny nie przemawia za umorzeniem zaległości podatkowej. Nie zastanowił się natomiast nad celem i powodem przyznania tej pomocy. Skupił się ponadto na przyczynach powstania zaległości, a nie na aktualnych możliwościach zapłaty zaległego podatku i odsetek za zwłokę.

Na wszystkie te kwestie Sąd pierwszej instancji zwrócił uwagę w uzasadnieniu wyroku. Wskazał w nim jednoznacznie, że organ nie rozważył przesłanki interesu publicznego i tego, czy rzeczywiście w interesie tym jest dochodzenie zaległości podatkowych od podatnika, którego głównym dochodem są zasiłki z pomocy społecznej. Nakazał w związku z tym uzupełnienie postępowania dowodowego (pod kątem tej okoliczności) oraz ponowną ocenę materiału dowodowego, a następnie wyprowadzenie z analizy materiału dowodowego należycie umotywowanych wniosków.

Nie zasługują zatem na uwzględnienie zarzuty naruszenia art. 3 § 1, art. 145 § 1 pkt i lit. a i c, art. 141 § 4 oraz art. 151 p.p.s.a. poprzez błędną ocenę i wadliwe uznanie, że organ podatkowy naruszył art. 122, art. 187, art. 191 O.p. i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 141 § 4 i art. 153 p.p.s.a. oraz art.141 § 4 i art. 153 w zw. z art.145 § 1 pkt 1 lit.c) p.p.s.a. Jak wykazano wyżej, Sąd prawidłowo uznał materiał dowodowy za niezupełny, a także w uzasadnieniu wyroku dostatecznie wyjaśnił podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz dał jednoznaczne wytyczne co do dalszego postępowania.

Niezrozumiały jest zarzut naruszenia art. 134 § 1 p.p.s.a. poprzez niepełne przedstawienie stanu faktycznego, podczas kiedy ten przepis formułuje zasadę oficjalności i nakaz rozstrzygania w granicach danej sprawy. Z tego obowiązku Sąd pierwszej instancji się wywiązał. Gdyby natomiast przedstawił niepełny stan faktyczny (czego zresztą nie uczynił), naruszyć mógłby jedynie art.141 § 4 lub art. 133 § 1 p.p.s.a.

Z tych powodów skargę kasacyjną należało oddalić na podstawie art. 184 p.p.s.a.

Rozstrzygnięcie w zakresie kosztów postępowania, na które składają wynagrodzenie pełnomocnika za udzielenie odpowiedzi na skargę kasacyjną i udział w rozprawie uzasadnia art. 209, art. 204 pkt 2 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c i pkt 2 lit. a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2018 poz. 265).