Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Grossmann (spr.) Sędzia WSA Józef Maleszewski Sędzia WSA Sebastian Michalski Protokolant specjalista Justyna Hołyńska-Matela po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 04 lutego 2026 r. sprawy ze skargi E. S. na decyzję Prezydenta Miasta z dnia 18 listopada 2025 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji w całości.

Decyzją z 28 kwietnia 2025 r. ([...]) Prezydent Miasta (dalej: "Prezydent Miasta" lub "Organ"), po rozpatrzeniu wniosku z 15 kwietnia 2025 r. o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, przyznał E. S. (zwanej dalej "Stroną" lub "Skarżącą"):

"1. Świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę uprawnioną w wieku do 18 lat na osobę: S. M. od 2025-04-01 do 2025-09-30, w wysokości [...] zł miesięcznie. Słownie: [...]. Sposób wypłaty: przelew bankowy, termin wypłaty: do końca miesiąca - termin 6.

2. Świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę uprawnioną w wieku do 18 lat na osobę: S. M. od 2025-04-01 do 2025-09-30, w wysokości [...] zł miesięcznie. Słownie: [...]. Sposób wypłaty: przelew bankowy, termin wypłaty: do końca miesiąca - termin 6".

W dniu 23 października 2025 r. Strona złożyła pisemne oświadczenie, w którym poprosiła "o wydanie decyzji o zwrocie świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od lipca do września 2025 oraz o potrącenie od miesiąca listopada 2025".

Decyzją z 18 listopada 2025 r. ([...]) Prezydent Miasta – z powołaniem się na przepisy art. 2 pkt 18 lit. d, art. 9 ust. 1, art. 23 i art. 25 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2025 r. poz. 438, z późn. zm.; dalej "u.p.o.u.a.") – orzekł:

"1/ Działając z urzędu ustalić, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego pobrane przez Panią E. S. na dzieci: M. S. i M. S. w wysokości po [...] zł na każde z nich (słownie: [...]) za okres od 01.07.2025 r. do 30.09.2025 r. w łącznej wysokości [...] zł (słownie: [...]) są świadczeniami nienależnie pobranymi.

2/ Działając z urzędu zobowiązać Panią E. S. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na w/w dzieci za okres od 01.07.2025 r. do 30.09.2025 r. w łącznej wysokości [...] zł (słownie: [...])

Od nienależnie pobranych świadczeń w kwocie [...]zł naliczono odsetki ustawowe za opóźnienie w kwocie [...]zł (słownie: sto [sic!] dwadzieścia pięć złotych) do dnia 18.11.2025 r.

Łączna kwota świadczeń nienależnie pobranych i odsetek ustawowych za opóźnienie na dzień 18.11.2025 r. wynosi [...] zł (słownie: [...]).

Odsetki ustawowe za opóźnienie podlegają dalszemu naliczeniu od dnia 19.11.2025 r. do dnia spłaty całej kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych.

W przypadku niemożności potrącenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego z wypłacanych świadczeń należy w/w kwotę wpłacić na konto [...]. W/w świadczenia zostaną potrącone z bieżących świadczeń z funduszu alimentacyjnego od miesiąca listopada 2025 r.

3/ Decyzji nadać rygor natychmiastowej wykonalności."

Następnie Organ stwierdził, że: "Zgodnie z art. 107 § 4 k.p.a. można odstąpić od uzasadnienia decyzji, gdy uwzględnia ona w całości żądania strony". Z kolei w pouczeniu wskazał m.in., że: "Niniejsza decyzja jest ostateczna w administracyjnym toku instancji" oraz że na tę decyzję Stronie przysługuje prawo wniesienia skargi do Wojewódzkiego Sąd Administracyjnego w Poznaniu.

Skorzystawszy z tego prawa, Strona wytknęła w skardze, że w jej ocenie urzędniczka zajmująca się sprawą ["Pani S. "], od samego początku postępowała niezgodnie z przepisami. W szczególności z niezrozumiałych powodów przyjęła, że w związku z pobieranym świadczeniem [verba legis: "dodatkiem" – uw. Sądu] dopełniającym Skarżąca otrzymuje [...] zł netto – przekraczając w efekcie tzw. kryterium dochodowe – podczas gdy Skarżąca "w rzeczywistości do wypłaty otrzymuje ok. [...] zł". W dalszej części uzasadnienia skargi jej autorka szczegółowo przedstawiła – ze swojej perspektywy – tok postępowania administracyjnego, w którym zapadła zaskarżona decyzja, w tym zmienność stanowiska urzędniczki w kwestii wysokości należnych świadczeń alimentacyjnych oraz kwot do zwrotu. Na zakończenie podkreśliła, że w telefonicznych ustaleniach z urzędniczką jest zupełnie coś innego niż oficjalnie w decyzjach, które Skarżąca odbiera, z tego powodu nie zgadza się z zaskarżoną decyzją w całości.

W uzasadnieniu do tej decyzji (k. 13-14 akt sądowych) – sporządzonym w trybie art. 54 § 2a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935, z późn. zm.; dalej "p.p.s.a.") – Organ wyjaśnił, że Skarżąca miała przyznane świadczenia z funduszu alimentacyjnego decyzją Prezydenta Miasta z 28.04.2025 r., po [...] zł, na dwie osoby uprawnione (M. i M.), w okresie od 01.04.2025 r. do 30.09.2025 r. Dnia 29.08.2025 r. Skarżąca dostarczyła informację z ZUS o przyznaniu dodatku dopełniającego, a 23.10.2025 r. złożyła oświadczenie o wydanie decyzji o zwrocie świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od lipca do września 2025 r., co uczyniono zaskarżoną decyzją. Następnie Organ wyszczególnił dochody rodziny Skarżącej, by w efekcie stwierdzić że miesięczny dochód po doliczeniu dochodu za czerwiec 2025 r. (w łącznej wysokości [...] zł) przekracza kryterium dochodowe uprawniające do pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego (wynoszące [...] zł). Dlatego zastosowano art. 9 ust. 2a u.p.o.u.a., przyjąwszy, że kwota przekroczenia kryterium dochodowego na osobę w rodzinie wynosi [...] zł.

W odpowiedzi na skargę Organ wniósł o jej oddalenie oraz obciążenie Skarżącej kosztami postępowania sądowego w całości. W uzasadnieniu powtórzył in extenso wywody zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wniesiona skarga została pierwotnie zarejestrowana w tut. Sądzie pod sygn. akt IV SA/Po 1048/25. W wyniku reorganizacji sądowych wydziałów orzeczniczych, sprawie tej została nadana nowa sygnatura akt: III SA/Po 163/26.

Pismem z 27 stycznia 2026 r. Skarżąca poinformowała, że z uwagi na swoją niepełnosprawność nie stawi się na rozprawie.

Na rozprawie w dniu 04 lutego 2025 r. nie stawił się nikt.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek zasadniczo z innych powodów niż w niej wskazane.

Na wstępie należy zaznaczyć, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi – przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i zasadniczo na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. W świetle art. 3 § 2 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1).

Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.

Przedmiotem tak sprawowanej kontroli jest w niniejszym postępowaniu sądowym decyzja Prezydenta Miasta – w imieniu którego działał w tej sprawie administracyjnej upoważniony pracownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w [...] – z 18 listopada 2025 r. ([...]) ustalająca (w pkt 1.), że świadczenia z funduszu alimentacyjnego pobrane przez Skarżącą w okresie od 01.07.2025 do 30.09.2025 r. w łącznej wysokości [...] zł są świadczeniami nienależnie pobranymi oraz zobowiązująca Skarżącą (w pkt 2.) do zwrotu tych świadczeń (wraz z odsetkami), a także nadająca decyzji (w jej pkt 3.) rygor natychmiastowej wykonalności.

W ocenie Sądu dla wyniku kontroli sądowej zaskarżonej decyzji kluczowe znaczenie ma okoliczność, że przy jej wydaniu Organ zastosował przepis art. 107 § 4 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572; dalej w skrócie "k.p.a."), w myśl którego: "Można odstąpić od uzasadnienia decyzji, gdy uwzględnia ona w całości żądanie strony; nie dotyczy to jednak decyzji rozstrzygających sporne interesy stron oraz decyzji wydanych na skutek odwołania".

W tym miejscu wypada wyjaśnić, że w świetle art. 61 § 1 k.p.a. postępowanie administracyjne zasadniczo może zostać wszczęte w jednym z dwóch trybów: (i) "na żądanie strony" (potocznie zwane "postępowaniem na wniosek" lub "postępowaniem wnioskowym") albo "z urzędu".

Z treści przywołanego przepisu art. 107 § 4 k.p.a. jasno wynika, że może on znaleźć zastosowanie wyłącznie w postępowaniu wszczętym "na żądanie strony", albowiem tylko wówczas istnieje możliwość oceny i ewentualnego "uwzględnienia" przez organ "w całości żądania strony".

Tymczasem nie ulega wątpliwości, że postępowanie w sprawie nienależnie pobranego świadczenia alimentacyjnego jest co do zasady – o ile nawet nie: wyłącznie – wszczynane "z urzędu" (por. wyrok WSA z 16.10.2025 r., II SA/Lu 390/25; to oraz, o ile nie zastrzeżono inaczej, dalsze orzeczenia sądowe przywołane w niniejszym uzasadnieniu są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, w skrócie "CBOSA", pod adresem internetowym: orzeczenia.nsa.gov.pl).

Jest przy tym poza sporem, że zaskarżona decyzja Prezydenta Miasta została wydana w takim właśnie trybie ("z urzędu"), skoro ani w części wstępnej ani w innym fragmencie tej decyzji nie przywołano żadnego konkretnego wniosku Strony, na skutek rozpoznania którego decyzja ta miałaby/mogłaby zapaść, a jednocześnie w punktach 1. i 2. rozstrzygnięcia tej decyzji wyraźnie zostało wskazane, że zarówno ustalając świadczenie nienależne, jak i zobowiązując do jego zwrotu, Organ działał "z urzędu".

Dlatego jedynie ubocznie podkreślmy, że za "żądanie strony" w rozumieniu art. 107 § 4 k.p.a. nie mogło zostać uznane "Oświadczenie" Strony z 23.10.2025 r. – także z uwagi na jego niedostateczną konkretność (jak choćby brak sprecyzowania kwoty świadczeń "do zwrotu"), uniemożliwiającą wymaganą w świetle ww. przepisu ocenę, czy rzeczywiście doszło do uwzględnienia przez organ żądania strony "w całości".

Skoro jest jasne, że przepis art. 107 § 4 k.p.a. może znaleźć zastosowanie tylko w postępowaniach wszczynanych "na wniosek", a w kontrolowanej sprawie został on "użyty" w odniesieniu do decyzji wydanej "z urzędu", to naruszenie tego przepisu jest ewidentne i istotne. Zarazem wydana w takich warunkach decyzja Prezydenta Miasta nie może zostać zaakceptowana jako rozstrzygnięcie wydane przez organ praworządnego państwa, gdyż w ten sposób Strona została pozbawiona prawa do drugiej instancji administracyjnej, tj. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia jej sprawy przez organ administracyjny wyższego stopnia (tu: przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...]).

Skutkiem prawnym zastosowania przez organ pierwszej instancji przepisu art. 107 § 4 k.p.a. jest bowiem ostateczność decyzji tego organu – co wprost wynika z przepisu art. 127 § 1a k.p.a. (w brzmieniu: "Decyzja wydana w pierwszej instancji, od której uzasadnienia organ odstąpił z powodu uwzględnienia w całości żądania strony, jest ostateczna").

Stwierdzenie tej treści znalazło się w pouczeniu dołączonym do zaskarżonej decyzji Prezydenta Miasta (cyt.: "Niniejsza decyzja jest ostateczna w administracyjnym toku instancji"). W rezultacie od ww. decyzji nie służyło Stronie odwołanie do organu wyższego stopnia, o którym mowa w art. 127 § 1 k.p.a., ani możliwość zrzeczenia się tego prawa przewidziana w art. 127a k.p.a. – i to pomimo błędnych pouczeń w tym zakresie (a także co do możliwości zastosowania art. 136 § 2-4 k.p.a.), którymi opatrzona została zaskarżona decyzja – lecz wprost skarga do sądu administracyjnego, o czym już trafnie (ale sprzecznie z ww. pouczeniami) pouczono Stronę w decyzji Prezydenta Miasta (cyt.: "Na niniejszą decyzję przysługuje Stronie prawo wniesienia skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, ul. Ratajczaka 10/12, 61-815 Poznań. Skargę tę należy wnieść w terminie 30 dni od dnia doręczenia niniejszej decyzji za pośrednictwem Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w [...]").

W efekcie w kontrolowanej sprawie doszło do rażącego naruszenia nie tylko przepisu art. 107 § 4 k.p.a., ale także zasady ogólnej dwuinstancyjności postępowania administracyjnego, statuowanej w przepisie art. 15 k.p.a. (w brzmieniu: "Postępowanie administracyjne jest dwuinstancyjne, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej"), zakotwiczonej w art. 78 Konstytucji RP, który stanowi, że: "Każda ze stron ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji. Wyjątki od tej zasady oraz tryb zaskarżania określa ustawa". Albowiem w tej sprawie nie zachodził, żaden w "wyjątków" ani "przepisów szczególnych", o których mowa, odpowiednio, w art. 78 Konstytucji RP oraz art. 15 k.p.a., a w szczególności nie powinien był znaleźć w niej zastosowania, ewidentnie wadliwie "użyty" przez Organ przepis art. 107 § 4 k.p.a.

W świetle art. 156 § 1 pkt 2 in fine k.p.a. decyzja, która wydana została z rażącym naruszeniem prawa, jest dotknięta wadą nieważności. Nie ulega przy tym wątpliwości, że wada ta może wynikać także z rażącego naruszenia przepisów o charakterze procesowym (por.: B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2024, art. 156 Nb 63; K. Glibowski [w:] Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, pod red. R. Hausera i M. Wierzbowskiego, Warszawa 2023, art. 156 Nb 50) – a taki charakter ma niewątpliwie przepis art. 107 § 4 k.p.a. – a nawet rażącego naruszenia (tj. oczywistego niezastosowania albo ewidentnie nieprawidłowego zastosowania) zasad ogólnych postępowania administracyjnego (por. wyrok NSA z 22.09.2011 r., II OSK 1351/10), w tym zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego (art. 15 k.p.a.), które to naruszenie może polegać w szczególności na pozbawieniu strony jednej instancji (por. wyrok NSA z 10.04.1989 r., II SA 1198/88; ONSA 1989, nr 1 poz. 36).

Mając powyższe na uwadze, należy stwierdzić, że zastosowanie przez organ pierwszej instancji – tak jak w kontrolowanej sprawie – przepisu art. 107 § 4 k.p.a. w odniesieniu do decyzji, która została wydana w postępowaniu administracyjnym wszczętym z urzędu, stanowi rażące naruszenie prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 in fine k.p.a., i to nie tylko w postaci przywołanego przepisu art. 107 § 4 k.p.a., ale także – z uwagi na dyspozycję art. 127 § 1a k.p.a. – zasady ogólnej dwuinstancyjności postępowania administracyjnego (art. 15 k.p.a.), a to przez pozbawienie strony postępowania prawa do drugiej instancji administracyjnej, tj. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia jej sprawy przez organ administracyjny wyższego stopnia.

Wszystko to prowadzi do wniosku, że zaskarżona decyzja Prezydenta Miasta dotknięta jest wadą nieważności, o której mowa w art. 156 § 1 pkt 2 in fine k.p.a.

Wypada jeszcze wyjaśnić, że wobec stwierdzenia – z wyżej przedstawionych przyczyn – nieważności zaskarżonej decyzji, Sąd nie był władny wypowiedzieć się w kwestii merytorycznej prawidłowości tego rozstrzygnięcia, w tym co do prawidłowości dokonanych w niej wyliczeń kwot nienależnie pobranych przez Skarżącą, ani co do innych (mniej doniosłych), niż nieważnościowe, wad tej decyzji (w tym co do ewidentnie chybionego zastosowania w odniesieniu do niej, jako decyzji ostatecznej, od której nie służy odwołanie, przepisu art. 108 § 1 k.p.a.). Albowiem z istoty kontroli sprawowanej przez sądy administracyjne wynika, że stwierdzenie nieważności zaskarżonego aktu (decyzji albo postanowienia) czyni zbędną, a wręcz niedopuszczalną, jako przedwczesną, merytoryczną ocenę zarzutów podniesionych w skardze (por.: J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2011, uw. 12 do art. 145; a także wyroki NSA: z 25.11.2009 r., II GSK 179/09; z 06.09.2011 r., I OSK 1487/10; z 15.09.2011 r., II GSK 777/10; z 24.11.2016 r., II GSK 3423/16; z 05.01.2024 r., I OSK 1888/22). Wszak w następstwie takiego wyroku sprawa będzie rozpoznawana ponownie w postępowaniu przed organami administracji publicznej i ocena sądu w innych kwestiach mogłaby z góry przesądzać (art. 153 p.p.s.a.) treść rozstrzygnięcia administracyjnego. To zaś w istocie rzeczy prowadziłoby do zmiany funkcji pełnionych przez administrację i sądownictwo administracyjne. De facto orzeczenie sądu zastępowałoby decyzję (odpowiednio: postanowienie) organu administracji. Pogląd ten nie budził wątpliwości już pod rządem wcześniej obowiązującej ustawy o NSA i nadal pozostaje aktualny (por.: J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2011, uw. 12 do art. 145; a także wyroki NSA: z 06.09.2011 r., I OSK 1487/10; z 05.01.2024 r., I OSK 1888/22; por. też wyroki NSA: z 10.02.1998 r., I SA 1342/97, LEX nr 45991; z 16.09.1998 r., I SA 2223/97).

W okolicznościach kontrolowanej sprawy wypada jeszcze dodać, że Sąd nie był władny wypowiedzieć się co do prawidłowości dokonanych przez Prezydenta Miasta ustaleń i wyliczeń również z tego powodu, że wcześniej powinny one zostać zweryfikowane oraz ocenione przez organ administracyjny drugiej instancji (tu: przez SKO w [...]) – czego Skarżąca została niezasadnie pozbawiona na skutek rażąco wadliwego zastosowania przez Organ przepisu art. 107 § 4 k.p.a.

W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 in fine k.p.a., stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji w całości.

Rozpoznając sprawę ponownie, Prezydent Miasta, uwzględniwszy powyższe rozważania Sądu (art. 153 p.p.s.a.), zweryfikuje poprawność swego stanowiska zajętego w zaskarżonej decyzji – także w kontekście zarzutów podniesionych przez Stronę w skardze – i w zależności od wyniku tej weryfikacji, a także ewentualnych uzupełniających czynności wyjaśniających, podejmie decyzję odpowiedniej treści, należycie ją uzasadniając, jak tego wymaga art. 107 § 3 k.p.a., zapewniając tym samym Skarżącej możliwość ewentualnego skorzystania z prawa do wniesienia odwołania, o którym mowa w art. 127 § 1 k.p.a.