Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska Sędzia WSA Iwona Dąbrowska Sędzia WSA Ewa Grochowska-Jung (spr.) Protokolant starszy asystent sędziego Joanna Ukalska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 sierpnia 2012 r. sprawy ze skargi A. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS), decyzją nr [...] z dnia [...] kwietnia 2012 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] lutego 2012 r. o odmowie przyznania A. G. świadczenia w drodze wyjątku.

Do wydania powyższych decyzji doszło w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Wnioskiem z dnia [...] lutego 2012 r. A. G. wystąpiła do Prezesa ZUS o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu P. G.

W uzasadnieniu wniosku podniosła, że jest studentką [...] w trybie dziennym, jest na utrzymaniu mamy, która pracuje na umowę o pracę tymczasową i są to umowy terminowe, a wynagrodzenia z tytułu wykonywanej pracy są niewystarczające. Wskazała ponadto, iż matka jej jest osobą chorą.

Prezes ZUS rozpoznając powyższy wniosek decyzją z dnia [...] lutego 2012 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania A. G. świadczenia w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu decyzji, powołując się na treść art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, organ stwierdził, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest wyłącznie w przypadku, gdy wnioskodawca spełnienia łącznie wszystkie wymienione w tym przepisie przesłanki. Wyjaśnił jednocześnie, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Dlatego w pierwszej kolejności sprawdzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika natomiast, że zmarły w wieku 37 lat P. G. posiadał udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące 8 lat 10 miesięcy i [...] dni. Przy czym w 10-leciu, przypadającym przed dniem śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udowodniono tylko 2 lata 4 miesiące i [...] dni. Organ podkreślił, że od dnia [...] kwietnia 2002 r., tj. od zaprzestania wykonywania pracy na terenie Polski do dnia śmierci w grudniu 2008 r. udokumentowano jedynie 1 miesiąc zatrudnienia w W. W ocenie organu nie zostały wykazane szczególne okoliczności, które uniemożliwiałyby podjęcie zatrudnienia przez P. G. i nabycie przez niego uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Ponadto organ podniósł, że wnioskodawczyni A. G. jest osobą pełnoletnią. Zgodnie z zaś utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, wiekiem uprawniającym do świadczenia w drodze wyjątku jest wiek, w którym osoba ubiegająca się o świadczenie nie może jeszcze podjąć zatrudnienia z uwagi na niepełnoletność, czyli wiek poniżej 18 roku życia. Okres pobierania nauki powyżej 18 roku życia nie jest przesłanką uprawniającą do świadczenia w drodze wyjątku, natomiast wnioskodawczyni nie ma orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. Organ podkreślił też, że brał pod uwagę sytuację materialną wnioskodawczyni, ale nie może stanowić ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku.

Od powyższej decyzji A. G. złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazując, iż ojciec jej został zamordowany na terenie W. w młodym wieku, a sprawca zabójstwa został skazany prawomocnym wyrokiem sądu. W tej sytuacji fakt ten powinien być traktowany jako szczególna okoliczność, wskutek której zmarły nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Wskazywała, iż domaga się renty rodzinnej po zmarłym ojcu w drodze wyjątku. Skarżąca powołała się na treść art. 68 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym, jej zdaniem, renta powinna być przyznana.

W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy Prezes ZUS decyzją z dnia [...] kwietnia 2012 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] lutego 2012 r.

W uzasadnieniu decyzji organ podtrzymał wcześniejszą argumentację podkreślając, iż art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych może być stosowany tylko w sytuacjach wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. Ważne są przy tym przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika natomiast, że zmarły ojciec wnioskodawczyni – P. G. - w okresie od ustania ubezpieczenia w Polsce w kwietniu 2002 r. do śmierci w dniu [...] grudnia 2008 r., tj. w okresie wynoszącym ponad 5 lat (jak wynika to z dokumentacji przekazanej przez [...] instytucję ubezpieczeniową) posiadał okres zatrudnienia wynoszący jedynie 1 miesiąc. We wskazanym okresie nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Organ podkreślił przy tym, że przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Niespełnienie przez ojca wnioskodawczyni powyższego warunku powoduje, że nie może skutecznie domagać się renty rodzinnej, jako że prawo do tego świadczenia jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu.

Organ ponownie też podkreślił, że wnioskodawczyni jest osobą pełnoletnią i nie ma orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy, a więc w obecnym stanie prawnym nie istnieje żadna przeszkoda w podjęciu przez nią zatrudnienia lub działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. W myśl bowiem art. 83 ustawy, przeszkodą w podjęciu pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi jest taki wiek, w którym osoba ubiegająca się o to świadczenie nie może podjąć jeszcze zatrudnienia z uwagi na niepełnoletność, a nie ogólna granica wieku osób uczących się lub studiujących. Przeszkodą uniemożliwiającą zatrudnienie w myśl tego przepisu nie jest zatem pobieranie nauki, lecz wiek, który uniemożliwia w ogóle podjęcie pracy, tj. wiek poniżej 18 lat lub wiek emerytalny. W rozumieniu art. 83 ustawy, nauka nie jest zatem przesłanką uniemożliwiającą podjęcie pracy. Organ dodatkowo podkreślił, że w obecnym stanie prawnym nie ma zakazów i ograniczeń w zakresie podejmowania zatrudnienia przez pełnoletnich uczniów i studentów pobierających naukę zarówno w systemie dziennym, jak i zaocznym. Na poparcie swojego stanowiska powołał się też na wyrok WSA z dnia 24 marca 2006 r., sygn. akt II SA/Wa 167/06 oraz wyrok NSA z dnia 3 czerwca 2005 r., sygn. akt OSK 1183/04.

W skardze na powyższą decyzję, skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, A. G. zarzuciła organowi naruszenie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez błędną jego wykładnię i zastosowanie wskutek przyjęcia, że wnioskodawczyni nie spełnia przesłanek uzasadniających przyznanie jej prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Ponadto zarzuciła obrazę przepisów art. 7, 8, 77 § 1 i 80 k.p.a. Wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości jako naruszającej prawo.

W uzasadnieniu skargi, tak jak i we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, wskazała na treść art. 68 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wskazując, iż odmowa przyznania renty w drodze wyjątku odbiera jej prawo do bezpłatnej nauki.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe argumenty faktyczne i prawne.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia.

Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi).

Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

Należy jednocześnie podkreślić, że świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Jest to świadczenie, które może być przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych. Ponadto z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach wynika, iż przede wszystkim konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności.

Wyjaśnienia również wymaga, że wnioskowana przez skarżącą renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ był zatem obowiązany, w pierwszej kolejności zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego ojca wnioskodawczyni, a następnie przez samą wnioskodawczynię.

Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że zmarły w wieku 37 lat ojciec wnioskodawczyni, P. G., nie nabył prawa do świadczenia ustawowego, albowiem w ostatnim 10-leciu liczonym przed śmiercią, tj. do dnia [...] grudnia 2008 r., nie uzyskał 5-letniego okresu składkowego i nieskładkowego zaliczanego do uprawnień emerytalno-rentowych. Jak wynika z zebranego w sprawie materiału dowodowego, wymieniony był zatrudniony na terenie Polski do [...] kwietnia 2002 r. Natomiast okres zatrudnienia potwierdzony przez instytucję [...] wynosił w okresie [...] kwietnia 2006 r. – [...] kwietnia 2007 r. tylko 1 miesiąc. Zgodzić się należy z organem, że analiza przebiegu ubezpieczenia ojca wnioskodawczyni prowadzi do wniosku, że niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem w tym okresie wobec P. G. nie była orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, do wykonywania zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.

Organ prawidłowo też wywiódł, iż w stanie faktycznym niniejszej sprawy nie została spełniona także druga przesłanka przewidziana w art. 83 ust. 1 ww. ustawy, gdyż skarżąca w świetle tego przepisu nie może być uznana za osobę, która nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek.

Niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym omawiany przepis łączy z całkowitą niezdolnością do pracy, bądź wiekiem. Oba te elementy skarżącej nie dotyczą. Nie została ona bowiem orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS uznana za całkowicie niezdolną do pracy, a ponadto znajduje się w wieku umożliwiającym zatrudnienie. Przez pojęcie wieku, jako przeszkodzie w podjęciu pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, uprawniającym w konsekwencji do świadczenia (tu renty rodzinnej) w drodze wyjątku, należy bowiem rozumieć wiek, w którym osoba ubiegająca się o to świadczenie nie może jeszcze podjąć zatrudnienia z uwagi na niepełnoletność (wiek poniżej 18 lat życia), a nie ogólną granicę wieku uczących się lub studiujących, w tym uprawniającą do renty rodzinnej na zasadach ustawowych. Okres pobierania nauki powyżej 18 roku życia nie skutkuje w kontekście unormowania tego przepisu uprawnieniami dziecka do świadczenia w drodze wyjątku po ubezpieczonym rodzicu. Kryterium pobierania nauki w tym przepisie bowiem nie występuje, zatem kontynuowanie nauki nie jest w rozumieniu tego przepisu okolicznością uniemożliwiającą podjęcie pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym.

W świetle powyższych rozważań, z uwagi na to, że nie została spełniona zarówno przesłanka "szczególnych okoliczności" uzasadniających niespełnienie przez zmarłego wymagań dających prawo do emerytury lub renty w trybie zwykłym, jak też przesłanka niemożności podjęcia przez wnioskodawczynię pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, organ nie mógł tym samym uwzględnić wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia w tym trybie.

Skarżąca oraz jej matka znajdują się niewątpliwie w trudnej sytuacji materialnej. Trudna sytuacja materialna nie wystarcza jednak do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez skarżącego o świadczenie z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla młodzieży uczącej się.

Odnosząc się do zarzutu skarżącej dotyczącego art. 68 ustawy wskazać należy, iż, wbrew przekonaniu skarżącej, renta w trybie zwykłym i renta w drodze wyjątku to świadczenia odmienne, przyznawane na podstawie innych przepisów i wymagające, aby je uzyskać, spełnienia odmiennych warunków. Zatem wywód skarżącej dotyczący przepisu art. 78 ustawy emerytalnej nie ma zastosowania w niniejszej sprawie, bowiem Prezes ZUS rozpoznawał jej wniosek o przyznanie renty w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy według kryteriów wymaganych dla tego świadczenia. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] lutego 2012 r. odpowiadają prawu.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r. Nr 270), orzekł jak w sentencji wyroku.