Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Starszy referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 18 kwietnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. S. na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] w przedmiocie uchylenia decyzji ostatecznej po wznowieniu postępowania oraz odmowy przyznania pomocy finansowej postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych.

J. S. załączyła do skargi wniosek z dnia [...] 2017 r. o zwolnienie od kosztów sądowych. Jednocześnie uiściła opłatę sądową w wysokości 100 zł.

We wniosku sporządzonym na formularzu PPF z dnia [...] 2018 r. zawarła żądanie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Wnioskodawczyni wskazała, iż gospodarstwo domowe prowadzi z mężem i dwójką dzieci (w tym jednym niepełnosprawnym), posiada dom o pow. 55 m2 oraz nieruchomości rolne o pow. 15,6821 ha, a także zbudowania gospodarcze i sprzęt rolniczy, w tym ciągnik o wartości 30.000 zł oraz samochód osobowy o wartości 5.000 zł. W rubryce nr 7.2.1 wniosku oświadczyła, iż posiada oszczędności pieniężne w wysokości 3.214,95 zł. Wnioskodawczyni prowadzi wraz z mężem gospodarstwo rolne i osiąga roczny dochód w wysokości 19.331,62 zł. Ponadto otrzymuje zasiłek macierzyński w wysokości 1.000 zł, zasiłek z Programu Rodzina 500+ na dwoje dzieci w wysokości 1.000 zł oraz zasiłek rodzinny w wysokości 280 zł miesięcznie. W rubryce nr 10 wniosku – Dochody – obliczyła łączny miesięczny dochód jej rodziny z tytułu "opieki nad niepełnosprawną córką" i pozostałych zasiłków oraz świadczeń rodzinnych na kwotę: 2.910 zł. Skarżąca przedstawiła również swoje zobowiązania stałe i wydatki, do których zaliczyła: kredyt obrotowy w rachunku bieżącym – 80.000 zł; kredyt gotówkowy – 6.000 zł; czynsz dzierżawny – 70 zł; ubezpieczenie budynków – 184 zł rocznie; ubezpieczenie samochodu i ciągnika – 900 zł rocznie; opłaty za wodę – 700 zł rocznie; prąd – 1.800 zł rocznie; śmieci – 240 zł rocznie; podatek rolny – 658 zł rocznie; utrzymanie niepełnosprawnego dziecka w hospicjum – 1.000 zł. Do wniosku załączyła kopie następujących dokumentów: orzeczenia o niepełnosprawności córki, nakazu płatniczego z tytułu podatku rolnego, leśnego i od nieruchomości za 2018 r., umowy darowizny w formie aktu notarialnego oraz zaświadczenie o posiadanych gruntach rolnych.

Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje:

Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a.") – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).

Literalna wykładnia omawianych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił uznaniu referendarza lub sądu rozpoznającego wniosek.

Jednakowoż podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, czy wręcz znajdujących się w stanie ubóstwa. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone.

Przypomnieć również trzeba, iż ocena zasadności wniosku o prawo pomocy polega na dokonaniu porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi wnioskującej strony, biorąc pod uwagę jej wydatki niezbędne dla utrzymania siebie oraz rodziny. W niniejszej sprawie należny jest stały wpis sądowy w wysokości 200 zł, przy czym z uwagi na to, że skarżąca uiściła wraz ze skargą opłatę w wysokości 100 zł, w chwili obecnej ciąży na niej obowiązek zapłacenia wpisu uzupełniającego w wysokości 100 zł.

W tym kontekście uznano, iż złożony wniosek nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem wnioskodawczyni nie wykazała, iż ustawowe przesłanki uprawniające do skorzystania z prawa pomocy we wnioskowanym zakresie wystąpiły w stosunku do jej osoby.

Zasadniczy wpływ na przyjęcie takiego stanowiska wywarła ta okoliczność, iż skarżąca posiadała na dzień złożenia wniosku ([...] 2018 r.) zasoby pieniężne w wysokości 3.214,95 zł, które – jak sama wskazała – stanowiły oszczędności (zgromadzone na rachunku bankowym bądź w gotówce), a zatem takie, które nie są pożytkowane na niezbędne wydatki (bieżące, konieczne), związane z egzystencją. Wobec tego uznać należało, że ich przeznaczenie na koszty postępowania (wpis uzupełniający w wysokości 100 zł) nie spowoduje uszczerbku dla koniecznego utrzymania.

Przypomnieć w tym miejscu trzeba, iż opłaty sądowe winny być traktowane na równi z pozostałymi wydatkami, które nie są niezbędne dla egzystencji (por. postanowienie NSA z dnia 14 września 2006 r. o sygn. akt II OZ 830/06; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Podnieść również należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w sytuacji, gdy wnioskująca strona nie posiada majątku, który mogłaby przeznaczyć na udział w kosztach sądowych, a nie w przypadku, gdy środki takie wprawdzie posiada ale przeznacza je na spłatę innych zobowiązań.

Na odmowę przyznania prawa pomocy wpływ miały również inne, wyłuszczone niżej okoliczności.

Przede wszystkim nie można przyjąć by wnioskodawczyni i członkowie jej rodziny znajdowali się w stanie ubóstwa, skoro wraz z mężem prowadzi działalność rolniczą, z której uzyskuje stałe dochody (według przedłożonego zaświadczenia w wysokości 19.331,62 zł rocznie), otrzymuje świadczenia rodzinne na dzieci, jak również pielęgnacyjne i z tytułu opieki na niepełnosprawną córką. Ponadto stwierdzić należy, iż skarżąca wraz mężem posiada majątek nieruchomy i ruchomy o znacznej wartości, na który składają się dom, grunty rolne, budynki gospodarcze, maszyny i sprzęt rolniczy, a także ciągnik rolniczy i samochód osobowy. Na podstawie danych z Wykazu beneficjentów Wspólnej Polityki Rolnej – udostępnionego przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi za pośrednictwem strony internetowej http://beneficjenciwpr.minrol.gov.pl – ustalono ponadto, iż mąż skarżącej otrzymał płatności obszarowe: w roku 2015 w łącznej wysokości 15.950,17 zł, zaś w roku 2016 w łącznej wysokości 18.290,82 zł.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, obowiązek partycypacji w kosztach postępowania dotyczy w szczególności strony, która posiada stały miesięczny dochód przewyższający minimalne wynagrodzenie za pracę (por. postanowienie NSA z dnia 7 kwietnia 2006 r. o sygn. akt I OZ 452/06). W postanowieniu z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08 Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż fakt uzyskiwania przez wnioskodawcę stałego miesięcznego dochodu przesądza o tym, iż udział w kosztach sądowych nie doprowadzi do uszczerbku w utrzymaniu koniecznym. Jednocześnie podniesiono, iż należy rozgraniczyć pojęcie "uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny" oraz "uszczerbku na majątku". Posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy (por. postanowienia NSA z dnia 14 lipca 2006 r. sygn. akt II OZ 726/06; z dnia 25 listopada 2013 r. o sygn. akt I OZ 1132/13). Z kolei w postanowieniu z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08 podkreślono, iż strona, która dysponuje wolnym od obciążeń majątkiem oraz stałym comiesięcznym dochodem, powinna pokryć wydatki związane ze swym udziałem w postępowaniu sądowym bez pomocy państwa. Poglądy te znajdują odpowiednie zastosowanie w stanie faktyczny niniejszej sprawy.

Odnosząc się z kolei do wskazanych przez wnioskodawczynię zobowiązań z tytułu zaciągniętych kredytów (obrotowy w rachunku bieżącym oraz gotówkowy), przypomnieć należy, iż rozpoznając prawo pomocy brane są pod uwagę wyłącznie wydatki niezbędna dla utrzymania, do których nie można zaliczyć zobowiązań pieniężnych z tytułu zaciągniętych pożyczek, czy też kosztów działalności rolniczej. Przez wydatki "utrzymania koniecznego" należy bowiem rozumieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takich jak żywność i mieszkanie (por. postanowienie NSA z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08). Nie można również przyjąć jakoby zobowiązania wykraczające poza kategorię niezbędnych dla utrzymania, miały charakter priorytetowy przed kosztami sądowymi. Jak to już prezentowano w orzecznictwie, strona która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. W postanowieniu z dnia 9 lutego 2005 r. o sygn. akt OZ 1363/04 Naczelny Sąd Administracyjny podniósł, iż fakt spłaty zaciągniętych kredytów czy też ponoszenia kosztów dalszej edukacji nie stanowi przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Przywołać również trzeba stanowisko, jakie zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 19 grudnia 2013 r. o sygn. akt I OZ 1202/13, zgodnie z którym, skoro skarżący jest w stanie wygospodarować środki na spłatę kredytu, to winien także wywiązać się z obowiązku poniesienia opłat sądowych. Sąd podkreślił przy tym, iż koszty postępowania należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami.

Z tych względów uznano, że skarżąca nie wykazał tego, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania (100 zł), bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, co z kolei powoduje, że na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.