Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : sędzia NSA Zofia Borowicz po rozpoznaniu w dniu 18 grudnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia P. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w P. z dnia 31 października 2013 r., sygn. akt II SA/Po 700/13 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi P. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia [...] kwietnia 2013 r., nr [...] w przedmiocie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej postanawia: oddalić zażalenie

Postanowieniem z dnia 31 października 2013 r., sygn. akt II SA/Po 700/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w P., odmówił P. B. przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi P. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia [...] kwietnia 2013 r., nr [...] w przedmiocie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej.

Relacjonując przebieg postępowania Sąd I instancji wskazał, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący podał, że nie ma znacznych dochodów i utrzymuje się głównie z wynagrodzenia za pracę w wysokości 1600 zł brutto miesięcznie. Prowadzi wspólnie gospodarstwo domowe z żoną, która nie uzyskuje żadnych dochodów. Oświadczył, że posiada liczne zobowiązania na kwotę około 900.000 zł, które spłaca z przychodów z dzierżawy części budynków, w których prowadzona była przez niego działalność gospodarcza – stacja kontroli pojazdów. Podał, że obsługuje zaciągnięte w związku z funkcjonowaniem stacji kredyty i raty leasingowe. Nadto skarżący podał, że posiada nieruchomość rolną o powierzchni 57.2452 ha. Oświadczył, że posiada rachunek w N. B. P., który jest od dawna zajęty w związku z prowadzonymi przeciwko niemu egzekucjami. W odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy Skarżący przedłożył następujące dokumenty:

- kserokopie zeznania podatkowego za 2012 r., obrazującego przychód z wynagrodzenia za pracę oraz innych niewymienionych źródeł w wysokości 16.076,58 zł.

- zaświadczenie o zatrudnieniu w B. Sp. z o.o., potwierdzające jego miesięczne wynagrodzenie średnio na kwotę 1.095,73 zł netto,

- zeznanie za 2012r. o wysokości przychodu uzyskiwanego z działalności gospodarczej polegającej na sprzedaży detalicznej paliw do pojazdów silnikowych w wysokości 368.223,54 zł, koszty z działalności w wysokości 506.947,99 zł, zatem działalność przynosi stratę w wysokości 138.724,45 zł;

- deklaracje VAT za okres od stycznia 2013 r. do lipca 2013r. z których wynika, że nabył towary i usługi opodatkowane podatkiem VAT o wartości 14.202 zł w styczniu, 9.283 zł w lutym, 12.481 zł w marcu, 10.702 zł w kwietniu, 10.176 zł w maju, 9.438 zł w czerwca, 8.692 zł w lipcu;

- oświadczenie o rozmiarach i rodzaju prowadzonej działalności rolniczej, obrazujące, że z uprawy zbóż przychód w 2012 r. wyniósł ok. 100.000 zł. Przedstawił również koszty prowadzenia tej działalności.

- oświadczenie o posiadanych nieruchomościach: grunt 12.164 m², budynki 585 m² budynki stacji paliw – nieruchomość nieużywana, pozostałe budynki dzierżawione przez "B." sp. z o.o.; B. : grunt 4.241 m², budynki 664,48 m² - nieruchomość nieużywana; nieruchomość rolna o powierzchni 52,5452 ha – uprawa roślinna oraz 4,7 ha – las, nieruchomość, która należy do matki skarżącego, a on tylko w niej zamieszkuje,

- oświadczenie o posiadanych środkach transportowych;

Skarżący podał, że ma znaczne kredyty i opłaty leasingowe (w N. B. P. - 103.703,54 zł wymagane natychmiast, w I.B. Ś. SA pożyczka 150.685,89 zł z miesięcznym obciążeniem – 2.515,32 zł, kredyt w B. SA 8.602,50 zł z ratą 670 zł, w V. B. P. SA – 40.922,79 zł z ratą w wysokości 2.535,39 zł, w B. W. do spłaty 6400 zł oraz leasing operacyjny do spłaty 22 raty po 2.202 zł).

Skarżący przedstawił ponadto wydatki na prowadzenie gospodarstwa domowego na łączną kwotę 2.650 zł, oraz wydatki na utrzymanie gospodarstwa domowego.

Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 23 września 2013 r. odmówił P. B. przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu podkreślił, że wnioskodawca nie wykazał, iż środki egzekucyjne zastosowane w postępowaniach egzekucyjnych, wykluczają możliwości zrealizowania obowiązku zapłaty kosztów sądowych. Pomimo wezwania skarżący nie udokumentował, że zastosowane środki egzekucyjne są skuteczne oraz w jakim zakresie. Podkreślił przy tym, że skarżący zadeklarował, iż ma zaległości publicznoprawne w wysokości 900.000 zł, ale podał, że spłaca je z przychodów z dzierżawy budynków gospodarczych. Zatem jeśli nieznana pozostaje wysokość kwot pobranych od wnioskodawcy na realizację środków egzekucyjnych, to nie można stwierdzić, czy i w jakim rozmiarze, prowadzone postępowania egzekucyjne ograniczają możliwości płatnicze wynikające z posiadanych przychodów. Nadto referendarz sądowy wskazał, że wysokość wydatków uwidaczniana w kosztach pozarolniczej działalności gospodarczej –506.947,99 zł w 2012 r. - nie wskazuje na ograniczenie możliwości płatniczych wnioskodawcy do granic zabezpieczenia minimum socjalnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w P. również nie przychylił się do wniosku skarżącego uznając, że nie zostały spełnione przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Wskazał, iż zestawienie obrazujące sytuację materialną, rodzinną i dochodową skarżącego świadczy o tym, że jest on w stanie bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu siebie i rodziny uiścić koszty sądowe. Sąd podkreślił, że skarżący prowadzi działalność gospodarczą i wykazuje zysk roczny w wysokości 50 tys. zł. przy czym, skarżący nie przedłożył żadnych dokumentów potwierdzających, że znajduje się w stanie uniemożliwiającym poniesienie kosztów sądowych w wysokości 500 zł. Powoływany przez skarżącego fakt spłaty kredytów nie może wpłynąć na przyznanie prawa pomocy, ponieważ kwestia spłacania zaciągniętych kredytów czy pożyczek jest indywidualną sprawą podatnika i nie może skutkować przeniesieniem na Skarb Państwa ciężaru ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzonego postępowania sądowego. Dodatkowo Sąd wskazał, że bank ocenił możliwości finansowe i majątkowe skarżącego, uznając, że posiada on pełną zdolność do obsługi znacznych kredytów.

P.B. wniósł zażalenie na powyższe postanowienie wnosząc o jego uchylenie. W uzasadnieniu skarżący wskazał, że nie stać go na opłacenie kosztów sądowych. Firma skarżącego upadła nie doczekawszy się należnych pieniędzy. Obecna sytuacja finansowa skarżącego znacznie odbiega od przedstawionej przez Sąd. Nie jest zasadne wskazywanie przez Sąd na posiadanie przez skarżącego majątku czy różnych źródeł utrzymania. Wszelkie ustalenia Sądu nie odzwierciedlają stanu faktycznego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z treścią art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu.

Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Na tle tego przepisu jak i szeroko rozumianej instytucji prawa pomocy ukształtował się i utrwalił pogląd, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i majątku. Posiadanie majątku, co do zasady, wyklucza możliwość przyznania prawa pomocy, jednak reguła ta nie odnosi się do sytuacji, w których osoby wnioskujące o przyznanie tego prawa nie mają realnej, obiektywnej możliwości uzyskania z posiadanego majątku jakiegokolwiek dochodu (por. post. NSA z 8 listopada 2012 r., sygn. akt II FZ 912/12).

Zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy powinna być rozpatrywana w dwóch aspektach – z uwzględnieniem z jednej strony wysokości obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, z drugiej strony jej możliwości finansowych. Dodatkowo ubiegający się o prawo pomocy winien w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. W ramach planowania wydatków strona, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinna uwzględnić także konieczność posiadania odpowiednich środków pieniężnych na prowadzenie procesu sądowego.

W orzecznictwie ugruntował się pogląd, że dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych, stąd też dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla jej utrzymania. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa. Zapobiegliwość i przezorność w zakresie zabezpieczenia środków na ponoszenie kosztów sądowych należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów – także sądowych.

Jeżeli oświadczenie strony okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub gdy budzi ono wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Zatem strona ma inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie objętym wnioskiem.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji prawidłowo zbadał przesłanki przyznania skarżącemu prawa pomocy uznając, że P. B. nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sąd I instancji słusznie bowiem, na podstawie oświadczeń złożonych we wniosku oraz dokumentów nadesłanych przez skarżącego, a dotyczących jego sytuacji finansowej, uznał, że nie wykazał on, że uiszczenie kosztów sądowych spowoduje zachwianie sytuacji materialnej i bytowej w taki sposób, iż nie będzie w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych.

Należy podkreślić, że w opisanej sprawie skarżący przedstawił dokumentację z której wynika, że uzyskuje on przychody z trzech źródeł: z umowy o pracę w wysokości 1 600 zł brutto miesięcznie; z prowadzonej działalności gospodarczej w wysokości średnio około 10.700 zł brutto miesięcznie oraz z działalności rolniczej w wysokości około 8.333 zł miesięcznie. Należy również zwrócić uwagę na okoliczność, że zgodnie z oświadczeniem skarżący dysponuje majątkiem w postaci budynków gospodarczych, który również przynosi mu korzyści majątkowe.

Należy zauważyć, że wykazane przez skarżącego przychody przewyższają obciążenia z tytułu kosztów sądowych oraz koszty jakie skarżący przeznacza na miesięczne utrzymania gospodarstwa domowego tj. 2650 zł.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego osiągane łączne przychody skarżącego przewyższają minimalne wynagrodzenie za pracę, które w 2013 r. wyniosło 1600 zł brutto. Osiąganie przez osobę fizyczną stałego miesięcznego dochodu przewyższającego kwotę minimalnego wynagrodzenia w połączeniu z ustalonym stanem faktycznym w szczególności rzeczywistą sytuacją majątkową skarżącego i jego rodziny stanowi przesłankę odmowy przyznania prawa pomocy.

Dokonanej oceny nie zmienia również wykazana przez skarżącego strata z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, bowiem powstaje ona wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych. Zatem, powstanie straty, nie oznacza jeszcze utraty płynności finansowej i nie przesądza automatycznie o zaistnieniu przesłanek przyznania prawa pomocy.

W rozpoznawanej sprawie zarządzeniem z dnia 13 sierpnia 2013 r., skarżący został wezwany do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. Skarżący nie zastosowała się jednak do końca w sposób prawidłowy do treści wezwania ponieważ nie przedstawił wyciągów z rachunków bankowych. W związku z powyższym niemożliwe było ustalenie czy poniesienie przez skarżącego kosztów postępowania sądowego wiązałoby się z powstaniem uszczerbku utrzymania koniecznego dla skarżącego i jego rodziny.

Wymaga również podkreślenia, że podnoszona przez skarżącego okoliczność prowadzenia licznych postępowań egzekucyjnych przeciwko skarżącemu, nie mogła odnieść zamierzonego skutku, albowiem skarżący powołując się na tę okoliczność nie przedłożył wyciągów z czynnych rachunków, nie wykazał, jaki wpływ dla płynności finansowej na tych rachunkach ma fakt zajęć egzekucyjnych, nadto nieznana pozostaje wysokość kwot pobranych od wnioskodawcy na realizację środków egzekucyjnych. Samo bowiem oświadczenie skarżącego, że "posiada rachunek w N. B. P. S. A. jednakże rachunek ten jest już od dawna zajęty w związku z prowadzonymi sprawami egzekucyjnymi" nie jest wystarczające do dokonania oceny wpływu egzekucji dla sytuacji finansowej skarżącego skoro nie została wykazana, na podstawie wyciągów z kont bankowych – wpływów i obciążeń, zdolność do dysponowania środkami finansowymi gromadzonymi na rachunkach bankowych. Taki stan sprawy powoduje, że skarżący pomimo obowiązku wykazania wszelkich okoliczności zmierzających do ustalenia jego rzeczywistej sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych, obowiązku tego nie wypełnił, a tym samym uniemożliwił dokonanie oceny wpływu podnoszonych okoliczności, na rzeczywistą możliwość poniesienia kosztów sądowych.

Także fakt uzyskania licznych kredytów bankowych nie potwierdza stanowiska skarżącego o jego trudnej sytuacji finansowej. Należy wskazać, że obowiązek spłacania obciążających stronę kredytów czy rat leasingowych nie może przesądzać o jej zwolnieniu z obowiązku poniesienia kosztów sądowych. Sąd zauważył, że zobowiązania cywilnoprawne nie mogą mieć pierwszeństwa nad zobowiązaniami publicznoprawnymi, a jak wynika z oświadczenia strony skarżącej, spłaca ona raty kredytu, pożyczki oraz raty leasingowe, co oznacza, że dysponuje środkami finansowymi, które mogłaby przeznaczyć na opłaty sądowe.

Z zebranych w sprawie dokumentów wynika, że sytuacja rodzinna, majątkowa i finansowa skarżącego nie uzasadnia stanowiska że uiszczenie kosztów sądowych związanych z rozpoznaniem skargi spowoduje uszczerbek utrzymania koniecznego dla skarżącego i jego rodziny.

Wobec powyższego, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 p.p.s.a.