Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Barbara Romanczuk, Sędziowie asesor sądowy WSA Marta Joanna Czubkowska (spr.) sędzia WSA Marek Leszczyński, Protokolant starszy sekretarz sądowy Sylwia Tokajuk, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 10 lutego 2026 r. sprawy ze skargi S. M., N. M., Ł. M., E. D. i P. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia 27 sierpnia 2025 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji stwierdzającej nabycie prawa własności nieruchomości 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. na rzecz skarżącej P. M. kwotę 200,00 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów sądowych; 3. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. solidarnie na rzecz skarżących S. M., N. M., Ł. M., E. D. i P. M. kwotę 565,00 (pięćset sześćdziesiąt pięć) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Białymstoku decyzją z 27 sierpnia 2025 r. nr 400.47/C-1/8/2025, po rozpatrzeniu wniosku S. M., N. M., Ł. M., E. D. oraz P. M., działając na podstawie art. 156 § 1 pkt 2, art. 157 § 1 i 2, art. 158 § 1 K.p.a. oraz art. 6 ustawy z 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym (Dz. U. z 1989 r. nr 10, poz. 53; dalej powoływana jako ustawa), odmówiło stwierdzenia nieważności decyzji Starosty Powiatu Białostockiego z 19 listopada 2021 r. nr GKN.IIL6821.5.2017, stwierdzającej prawo własności nieruchomości, oznaczonej jako działka nr [...] o pow. [...] ha, położonej w obrębie wsi Ł., gm. Michałowo na rzecz E. O., A. S. oraz M. S.

Decyzja została wydana na podstawie następujących okoliczności faktycznych i prawnych.

We wniosku z 19 czerwca 2024 r. S. M., N. M., Ł. M., E. D. oraz P. M. zwrócili się do SKO w Białymstoku o stwierdzenie na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. ww. decyzji Starosty Powiatu Białostockiego.

Pierwszą decyzją w sprawie z 19 września 2024 r. nr 400.76/C-1/8/24, SKO umorzyło postępowanie jako bezprzedmiotowe, stwierdzając, że wnioskodawcy nie mają przymiotu strony. WSA w Białymstoku wyrokiem z 28 stycznia 2025 r. wydanym w sprawie II SA/Bk 692/24 uchylił tę decyzję.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy SKO decyzją z 27 sierpnia 2025 r. odmówiło stwierdzenia nieważności ww. decyzji Starosty Powiatu Białostockiego.

W uzasadnieniu tej decyzji SKO w pierwszej kolejności przychyliło się do poglądu sądu, że wnioskodawców można potraktować jako strony niniejszego postępowania o stwierdzenie nieważności.

Następnie wskazano, że przepis art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. nie zawęża rażącego naruszenia prawa do uregulowań materialnoprawnych i nie wyklucza przypisania decyzji wady nieważności w przypadku ujawnienia rażącego naruszenia przepisów proceduralnych, jeśli to naruszenie pozostaje w związku z ostatecznym rozstrzygnięciem sprawy. W orzecznictwie jednak możliwość wyprowadzenia rażącego naruszenia prawa z przepisów art. 7, art. 77 i art. 80 K.p.a. dopuszcza się jedynie w wyjątkowych sytuacjach. Za niedopuszczalne uznaje się wyprowadzanie rażącego naruszenia prawa z różnicy w ocenie dowodów, która oparta jest na zasadzie swobodnej oceny dowodów. W konsekwencji za niedopuszczalne w postępowaniu w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji uznaje się prowadzenie nowych dowodów, albowiem byłoby to sprzeczne z zasadą ogólną trwałości decyzji administracyjnej. W postępowaniu dowodowym w sprawie o stwierdzenie nieważności decyzji organ zasadniczo więc dokonuje ocen przez pryzmat akt postępowania zwykłego, nie przeprowadza zaś nowych dowodów, które miałyby na celu podważanie, czy też kwestionowanie stanu faktycznego sprawy zakończonej decyzją, która jest przedmiotem kontroli w postępowaniu nadzorczym.

Następnie SKO stwierdziło, że następcy prawni (czy to w drodze dziedziczenia, czy nabycia w drodze cywilnoprawnej) mogą wystąpić z roszczeniem z art. 6 ustawy, wyłącznie pod warunkiem, że budynek znajdujący się na przejętej na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości stanowił własność ich poprzedników prawnych.

Z materiału dowodowego zgromadzonego w niniejszej sprawie wynika, że Naczelnik Gminy w S. decyzją z 20 maja 1976 r. nr 6040/46/76, wydaną w oparciu o przepisy ustawy z 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne, przejął na własność Skarbu Państwa gospodarstwo rolne, położone w obrębie Ł. S. i N., gm. Michałowo, stanowiące własność S. i N. małż. S. Przedmiotową decyzją wyłączono spod przejęcia na rzecz Skarbu Państwa znajdujące się na tym gospodarstwie zabudowania, stanowiące odrębny od gruntu przedmiot własności. Zgodnie z aktem własności ziemi nr [...] S. i N. małż. S. wraz z A.1 i S.1 S. byli współwłaścicielami, po ½ udziału działki nr [...], położonej w obrębie Ł. S. i N. Udział 1/2 w ww. działce wchodził w skład gospodarstwa rolnego S. i N. małż. S. przekazanego na rzecz Skarbu Państwa ww. decyzją Naczelnika Gminy w S. z 20 maja 1976 r. Natomiast decyzją Naczelnika Gminy w S. z 28 lutego 1974 r. A.1 i S.1 małż. S.1, przekazali na rzecz Skarbu Państwa gospodarstwo rolne, obejmujące ich udział w 1/2 w prawie własności ww. działki. Przepis art. 11 ust. 1 tej ustawy stanowił, że rolnik, który przekazał gospodarstwo rolne za rentę, mógł zatrzymać budynki wchodzące w skład nieruchomości przekazywanych Państwu. Budynki takie stawały się odrębnym od gruntu przedmiotem własności z chwilą przejęcia nieruchomości. Z chwilą śmierci rolnika i nie wcześniej niż z chwilą śmierci jego małżonka uprawnionego do renty w zamian za przekazane gospodarstwo, budynki przechodziły na własność Państwa (art. 11 ust. 2). Ten stan prawny uległ zmianie w wyniku wejścia w życie ustawy z 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin. Brak w tej ustawie przepisu o treści odpowiadającej art. 11 ust. 2 jej poprzedniczki spowodował, że odrębna własność budynków wyłączonych z przekazanego Państwu gospodarstwa stała się, zgodnie z ogólnymi regułami prawa cywilnego, prawem dziedzicznym. Jak wyjaśniono w uchwale składu siedmiu sędziów SN z 15 grudnia 1978 r., III CZP 51/78 (OSNCP 1979 r. z. 3, poz. 42), uregulowaniem objęta została także niewygasła w chwili jego wejścia w życie własność budynków zatrzymanych przez rolnika na podstawie art. 11 ust. 1 ustawy z 29 maja 1974 r.

Taka sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie, bowiem zgodnie z postanowieniem SR w Białymstoku z 27 września 2016 r., II Ns 2694/16 spadek po nieżyjących małż. S. nabyli E. O., W. S., A. S. i M. S. Ponadto, stosownie do postanowienia SR w Białymstoku z 31 października 2018 r., II Ns 2060/18, A. S. i M. S. są również spadkobiercami W. S., zmarłej 5 kwietnia 2018 r.

Kolegium oceniło, że bez znaczenia na prawidłowość kwestionowanej decyzji Starosty Powiatu Białostockiego pozostaje podnoszony fakt, że wnioskodawcy jako posiadacze samoistni budynków znajdujących się na działce nr [...], ponieśli nakłady związane z utrzymaniem tych budynków. Dokonanie nakładów przez wnioskodawców nie ma wpływu na zgodność z prawem wydanej decyzji, gdyż uregulowanie kwestii związanych z nakładami poniesionymi na nieruchomości może być dokonane na drodze postępowania cywilnego. W tej sytuacji, podnoszona okoliczność poniesionych nakładów na nieruchomości nie daje podstaw do przypisania przedmiotowemu rozstrzygnięciu kwalifikowanej wady w postaci rażącego naruszenia prawa, w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.

Skargę od tej decyzji do sądu administracyjnego wnieśli S. M., N. M., Ł. M., E. D. oraz P. M. i zarzucili:

- rażące naruszenie art. 6 ustawy, poprzez błędne ustalenie i przyjęcie, wbrew brzmieniu tego przepisu, tytułowi całej ustawy, intencji ustawodawcy, a także wbrew niekwestionowanemu stanowi faktycznemu, że właścicielami budynków znajdujących się na nieruchomości, którą posiadają skarżący od 1998 r. są E. O., A. S. oraz M. S.;

- rażące naruszenie art. 7 K.p.a., poprzez nie wszechstronne wyjaśnienie sprawy, oparcie ustaleń w zakresie własności budynków tylko na zapisach ewidencyjnych, podczas gdy w swoim piśmie do organu S. M. podnosił okoliczności związane z tym, że budynki faktycznie nie były własnością uczestników postępowania za czym też przemawia cały i niekwestionowany materiał dowodowy zgromadzony w toczącym się przed SO w Białymstoku postępowaniu w sprawie IC 751/23, zaś zrujnowany obiekt zwany domem, który kupił S. M. od M. M. za 2.000 zł, nie był już domem ani w rzeczywistości, ani zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z 30 grudnia 1999 r. w sprawie PKOB. W związku z czym jego nabycie było skuteczne w świetle prawa, bowiem do jego dokonania nie była wymagana forma szczególna w postaci aktu notarialnego;

- art. 7 K.p.a., poprzez nie przeprowadzenie w ramach wszczętego postępowania dowodu z opinii biegłego sądowego sporządzonej do akt sprawy zawisłej przed SO w Białymstoku w sprawie IC 751/23, ewentualnie z całych akt sprawy, na okoliczność że budynki znajdujące się na nieruchomości nr [...], nie były i nie są własnością ani uczestników postępowania, ani też ich poprzedników prawnych, bowiem w 1998 r. dom będący w stanie ruiny został odremontowany (odtworzony) łącznie z więźbą dachową i pokryciem przez S. M. i jego rodzinę, zaś budynki gospodarcze w stu procentach zostały pobudowane od nowa;

- obrazę punktu 2 rozdziału 1 przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z 3 grudnia 1999 r. w sprawie PKOB, zgodnie z którymi pozostałości po rozebranych budynkach oraz stan będącego ruiną domu mieszkalnego, nie wyczerpywał określeń "budynek" lub "dom mieszkalny".

Wskazując na powyższe naruszenia skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do SKO celem stwierdzenia nieważności decyzji Starosty Białostockiego i rozstrzygnięcia, że to oni z mocy prawa stali się właścicielami przedmiotowej nieruchomości.

Organ w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył co następuje.

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem kontroli sądu w sprawie niniejszej jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku odmawiająca stwierdzenia nieważności decyzji Starosty Powiatu Białostockiego z 19 listopada 2021 r. nr GKN.IIL6821.5.2017, stwierdzającej prawo własności nieruchomości, oznaczonej jako działka nr [...] o pow. [...] ha, położonej w obrębie wsi Ł., gm. Michałowo na rzecz E. O., A. S. oraz M. S.

Podstawę prawną tej decyzji stanowił art. 156 § 1 pkt 2 w zw. z art. 6 ustawy z 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym (Dz. U. z 1989 r. nr 10, poz. 53; dalej powoływana jako ustawa).

Regulacja zawarta w art. 6 ustawy, przyznaje rolnikom, którzy przekazali gospodarstwo rolne Państwu przed dniem 1 stycznia 1983 r., roszczenie o nieodpłatne przyznanie na własność działki gruntu. Zgodnie z jego treścią właścicielom budynków znajdujących się na działce gruntu, która wchodziła w skład gospodarstwa rolnego przekazanego Państwu na podstawie przepisów obowiązujących przed dniem 1 stycznia 1983 r., przysługuje nieopłatnie na własność działka gruntu, na której te budynki zostały wzniesione. Z własnością wyłączonej nieruchomości jest związana służebność gruntowa w zakresie niezbędnym do korzystania z niej. O przeniesieniu własności działki, jej wielkości oraz o ustanoweniu służebności orzeka w drodze decyzji w aktualnym stanie prawnym starosta.

Wydanie decyzji na tej podstawie możliwe jest w przypadku łącznego spełnienia dwóch przesłanek: podmiotowej – z wnioskiem o nieodpłatne nabycie działki mogą wystąpić właściciele budynków (w tym także ich następcy prawni) i przedmiotowej – na działce, która wchodziła w skład gospodarstwa przekazanego Państwu, musi w dniu rozstrzygania sprawy fizycznie istnieć choćby jeden budynek, bez względu na jego stan techniczny.

W orzecznictwie przyjmuje się, że to podmiot występujący z żądaniem nieodpłatnego przeniesienia na niego własności gruntu pod budynkiem musi wykazać, że jest właścicielem tych budynków, a więc budynki te (lub budynek), muszą istnieć w dacie zgłoszenia żądania i w dacie orzekania przez organy administracji. Organy orzekające w tym przedmiocie są tym samym uprawnione jedynie do badania aktualnego stanu własności budynku, zaś rolą wnioskodawców jest wykazanie się stosownym, istniejącym na dzień orzekania, prawem własności nieruchomości budynkowej (vide: wyrok NSA z 22 stycznia 2026 r., I OSK 796/24, pub. CBOSA). Podkreślić należy, że w przypadku przesłanki przedmiotowej nie chodzi o jakikolwiek budynek, ale muszą to być budynki które istniały w dniu wydania decyzji o przekazaniu gospodarstwa rolnego w zamian za rentę. I to te budynki muszą istnieć na działce w dniu wydawania decyzji na podstawie art. 6 ustawy. Niespełnienie przesłanki istnienia na działce gruntu budynków, skutkuje wydaniem decyzji odmawiającej nieodpłatnego przyznania własności działki pod budynkami (por. m.in. wyroki NSA z 13 stycznia 2017 r., II OSK 838/15 i z 1 grudnia 2010 r., I OSK 1648/10, pub. CBOSA). Z kolei, budynkiem jest tylko taki obiekt budowlany, który odpowiada określeniu budynku w prawie budowlanym, a w stosunkach cywilnoprawnych jest w szczególności zgodny z pojęciem budynku jako nieruchomości według art. 46 § 1 K.c. (vide: wyrok SN z 29 kwietnia 2011 r., I CSK 484/10, Lex nr 936482). W świetle art. 3 pkt 2 ustawy z 7 lipca 1994 r. - Prawo budowlane, przez budynek należy rozumieć taki obiekt budowlany, który jest trwale związany z gruntem, wydzielony z przestrzeni za pomocą przegród budowlanych oraz posiada fundamenty i dach.

Przesłanka przedmiotowa ma zasadnicze znaczenie, gdyż odpowiada celowi zwrotu przekazanej na własność Państwa działki gruntu pod budynkami. Celem tym jest zapewnienie bardziej racjonalnego wykorzystania zarówno budynków, jak i gruntu pod tymi budynkami oraz doprowadzenie do sytuacji, w której będą one stanowiły jeden przedmiot własności danej osoby. W orzecznictwie przyjmuje się, że to uregulowanie nie może być traktowane jako podstawa prawna do zwrotu działki gruntu, na której nie ma budynków, po to tylko, aby przysporzyć materialnych korzyści następcy właścicieli przekazanego na rzecz Państwa gospodarstwa rolnego. Celem uprawnienia określonego w tym przepisie jest zwrócenie właścicielowi budynków działki gruntu ściśle związanej z tymi budynkami, a tym samym zniesienie odrębnej własności budynków (vide: wyrok NSA z 24 maja 2016 r., II OSK 1474/14, pub. CBOSA).

Zasadnicze znaczenie przesłanki przedmiotowej w sprawach toczących się w trybie art. 6 ustawy, zaakcentowane także zostało przez SKO w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. A mianowicie Kolegium stwierdza, że "Aby ubiegać się o prawo nieodpłatnego nabycia własności działki należy legitymować się tytułem własności do budynków - być ich właścicielem także z tytułu dziedziczenia oraz wykazać, że znajdują się one na działce, wchodzącej w skład gospodarstwa rolnego przekazanego Państwu oraz, że "(...) następcy prawni (czy to w drodze dziedziczenia, czy nabycia w drodze cywilnoprawnej) mogą wystąpić z roszczeniem z art. 6 ustawy wyłącznie pod warunkiem, że budynek znajdujący się na przejętej na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości stanowił własność ich poprzedników prawnych".

Akcentując konieczność spełnienia tej przesłanki SKO, powołując się na orzecznictwo NSA m.in. wyrok II OSK 1358/10 z 30 listopada 2010 r. wskazało, że z art. 7, art. 77, art. 80 K.p.a. "(....) można wyprowadzić rażące naruszenie prawa ale tylko przez ustalenie, że w sprawie zastosowano normę prawa materialnego do stanu faktycznego niezapisanego w hipotetycznym stanie faktycznym tej normy. Natomiast z różnicy w ocenie dowodów, która oparta nie na zasadzie swobodnej oceny dowodów, nie jest dopuszczalne wyprowadzenie rażącego naruszenia prawa. Podważałoby to zasadę trwałości decyzji administracyjnej, a stanowi ona podstawę dla wykładni przepisów regulujących dopuszczalność wyeliminowania decyzji z obrotu prawnego". Nadto wskazując na wyrok WSA w Warszawie z 16 października 2019 r., I SA/Wa 568/19 SKO stwierdziło, że "W postępowaniu dowodowym w sprawie o stwierdzenie nieważności decyzji organ zasadniczo dokonuje ocen przez pryzmat akt postępowania zwykłego, nie przeprowadza zaś nowych dowodów, które miałyby na celu podważanie, czy też kwestionowanie stanu faktycznego sprawy zakończonej decyzją, która jest przedmiotem kontroli w postępowaniu nadzorczym".

Odnosząc się do kwestii dotyczącej możliwości kwalifikowania jak "rażące naruszenia prawa" wskazać należy, że postępowanie w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji jest nadzwyczajnym trybem postępowania umożliwiającym wzruszenie ostatecznej decyzji administracyjnej, stanowiąc tym samym odstępstwo od ogólnej zasady postępowania administracyjnego, jaką jest zasada trwałości decyzji administracyjnych. Nadrzędnym celem tej instytucji jest usunięcie nieprawidłowości, które mogły wystąpić w trakcie trwania procesu administracyjnego, przy czym możliwość podważenia zapadłego rozstrzygnięcia organu administracji publicznej jest dopuszczalna jedynie w przypadku zaistnienia jednej z kwalifikowanych wad, wymienionych enumeratywni w Kodeksie postępowania administracyjnego.

W niniejszej sprawie podstawę wniosku o stwierdzenie nieważności decyzji stanowił art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. Zgodnie z tą regulacją organ administracji publicznej stwierdza nieważność decyzji, która wydana została bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa.

W judykaturze przyjmuje się, że przesłanka rażącego naruszenia prawa może dotyczyć zarówno przepisów prawa materialnego jak i prawa procesowego. Podkreśla się jednak, że przypisanie decyzji wady nieważności w przypadku naruszenia przepisów proceduralnych dopuszczalne jest wyłącznie, gdy naruszenie tych przepisów ma charakter rażący i pozostaje w związku z ostatecznym rozstrzygnięciem sprawy. W odniesieniu do tych przepisów można by zatem mówić o rażącym ich naruszeniu wówczas, gdy w sposób niebudzący wątpliwości, a więc oczywisty, nie zastosowano by ich w trakcie prowadzonego postępowania lub zastosowano by je nieprawidłowo (vide: wyrok NSA z 13 września 2007 r., II OSK 1212/06, pub. CBOSA). Naruszenie prawa procesowego w sposób rażący to takie naruszenie, które prowadzić musi do podjęcia wadliwego rozstrzygnięcia z tego właśnie powodu, innymi słowy musi przekładać się bezpośrednio na treść decyzji i musi w niej tkwić (vide: wyrok NSA z 13 stycznia 2016 r., II GSK 847/14, pub. CBOSA). Za rażące naruszenie przepisów postępowania, a w szczególności przepisów regulujących postępowanie dowodowe, które uzasadniałoby stwierdzenie nieważności decyzji, można uznać jedynie wydanie decyzji bez uprzedniego przeprowadzenia jakichkolwiek dowodów, niezbędnych dla wyjaśnienia istoty sprawy, czy też wydanie decyzji bez przeprowadzenia dowodów obligatoryjnych w danej sprawie (vide: M. Jaśkowska, A. Wróbel. Komentarz K.p.a. Lex 2015 r.).

Przenosząc te ogólne uwagi na grunt sprawy niniejszej stwierdzić należy, że przy wydaniu decyzji przez Starostę Powiatu Białostockiego doszło do naruszenia przepisów postępowania art. 7, art. 77 § 1, art. 80 K.p.a. i to w sposób rażący, gdyż naruszenie to przełożyło się bezpośrednio na treść wydanej decyzji, która jest wadliwa. W sprawie zastosowano normę prawa materialnego, tj. art. 6 ustawy, do stanu faktycznego niezapisanego w hipotetycznym stanie faktycznym tej normy.

Prawidłowo w sprawie ustalono przesłankę podmiotową, gdyż wnioskodawcy wykazali swoje następstwo prawne po współwłaścicielach przekazanego gospodarstwa rolnego (są zstępnymi drugiego stopnia).

Natomiast z rażącym naruszeniem przepisów postępowania ustalono spełnienie przesłanki przedmiotowej. Następcy prawni w żaden sposób nie wykazali, aby budynki znajdujące się na spornej działce były budynkami, które istniały na tej działce w dniu przekazania przez ich poprzedników prawnych gospodarstwa rolnego. Organ swoje ustalenia w tym zakresie oparł przede wszystkim na analizie dokumentacji geodezyjnej i stwierdził, że wynika z niej, że na przedmiotowej działce zlokalizowane są budynki (dom mieszkalny, budynki gospodarcze) wchodzące uprzednio w skład gospodarstwa rolnego małż. S., a stanowiące odrębny od gruntu przedmiot własności. Odnosząc się zaś do stanowiska skarżących stwierdzono, że poczynili ono nakłady na te budynki, które nie mogą mieć wpływu na wynik niniejszego postępowania. Nakłady mogą być bowiem rozliczone w postępowaniu cywilnym. Nie przeprowadzono żadnego postępowania celem zweryfikowania czy budynki istniejące na spornej działce w dniu wydawania decyzji są budynkami które istniały na tej działce w dniu przekazania gospodarstwa rolnego. W takiej sytuacji twierdzenie przez Kolegium, że w postępowaniu nieważnościowym należało oprzeć się na dowodach zgromadzonych w aktach postępowania zwykłego nie zasługuje na uwzględnienie (takiego postępowania w zakresie spełnienia przesłanki przedmiotowej właściwie nie przeprowadzono). W takiej sytuacji nie mogła być pominięta przez Kolegium dołączona do wniosku o stwierdzenie nieważności opinia biegłego sądowego sporządzona 16 sierpnia 2022 r. w sprawie sygn. akt XI C 2902/18 toczącej się z powództwa E. O., A. S. i M. S. przeciwko S. M., E. D., N. M., P. M. i Ł. M. o wydanie nieruchomość. Opinia ta została sporządzona w celu:

1. oszacowania nakładów po wcześniejszym skonfrontowaniu tych nakładów ze stanem ustalonym na miejscu ich poczynienia;

2. czy nakłady te były konieczne do zachowania funkcji mieszkalnych domu w standardach średnio przyjętych?

3. czy przy przyjęciu stanu technicznego budynku mieszkalnego z roku 1998 to jest z daty zakupu go przez pozwanego S. M., który to stan techniczny określany był jednoznacznie przez świadków, jako nienadający się do zamieszkania i wymagający bardzo szerokiej naprawy poczynając od zmiany więźby dachowej (belek, krokwi, pokrycia) itp. budynek ten będąc niezamieszkałym dotrwałby do chwili obecnej, czy też uległby zniszczeniu, jeżeli tak to w jakim stopniu? Czy spełniałby warunki budowli określone w prawie budowlanym?

Z zestawienia nakładów w formie tabelarycznej wynika, że skarżący (a pozwani w sprawie cywilnej) wykonali remont budynku mieszkalnego, ogrodzenie, nasadzenia, nadbudowali piwnicę, wybudowali kuchnię letnią.

Jeżeli chodzi o analizę poczynionych nakładów i remontów na budynek mieszkalny i jego konsekwencji, biegły po wizycie na oględzinach 21 maja 2022 r. i 8 sierpnia 2022 r., ustalił rok budowy budynku mieszkalnego na początek lat 30 XX wieku. Wskazał, że trwałość takich budynków o konstrukcji drewnianej np. wg opracowań W. "Zużycie techniczne obiektów budowlanych" - wydanie II 2022 wynosi 80-100 lat. W związku z tym ocenił, że nakłady, które poczynili skarżący w budynku mieszkalnym w ostatnich 20 latach były konieczne i niezbędne dla uratowania tego obiektu i stwierdził, że można podzielić je na: - roboty remontowe (remont dachu, pieca kaflowego, wymiana stolarki okiennej i drzwiowej, wymiana instalacji elektrycznej, wymiana przyłącza energetycznego, remont posadzek i schodów, wymiana belek stropowych, przemurowanie komina, odgrzybienie ścian); - roboty adaptacyjne (adaptacja pomieszczeń gospodarczych i inwentarskich na potrzeby mieszkalne Państwa D. - budowa pieca kaflowego, wykonanie instalacji elektrycznej, montaż suchych tynków ścian i sufitów, wykonanie posadzek, tapetowanie i malowanie ścian); - roboty modernizacyjne (docieplenie wełną ścian, sufitów).

Biegły ocenił, że mając na uwadze ww. prace, które wykonali skarżący w budynku mieszkalnym oraz wiek budynku, który pod względem technicznym dobiegał już swojego kresu można jednoznacznie stwierdzić, że obiekt ten został uratowany przez pozwanych przed całkowitą degradacją a fakt jego ciągłego użytkowania, ogrzewania i dbania przez pozwanych o jego stan techniczny wydłuży jego żywotność o wiele lat pomimo braku wody użytkowej i sanitariatu w budynku.

Opinia ta została sporządzona już po wydaniu decyzji przez Starostę Białostockiego, tj. 16 sierpnia 2022 r. a decyzja została wydana 19 listopada 2021 r. Podważa jednak skutecznie ustalenie, że w sprawie niniejszej została spełniona przesłanka przedmiotowa z art. 6 ustawy, tj. że na przedmiotowej działce istnieją budynki które istniały na tej działce w dniu wydania decyzji o przekazaniu gospodarstwa rolnego, a skarżący poczynili jedynie nakłady na te budynki, które nie mają wpływu na ocenę tej przesłanki.

Dodatkowo podnieść należy, że o rażącym naruszeniu prawa decyduje także przesłanka skutków społecznych i ekonomiczno-gospodarczych wydanej decyzji, których nie da się pogodzić z regułami demokratycznego państwa prawa. Kolegium pomimo tego, że w uzasadnieniu swojej decyzji wskazało tę przesłankę, to nie dokonało jej oceny w realiach niniejszej sprawy. W tym zakresie wskazać należy, że skarżący nabyli przedmiotową działkę od M. S. w 1998 r. na podstawie nieformalnej umowy. Od tego czasu ponoszą koszty utrzymania posesji i domu, opłacają podatki (vide: zaświadczenie z 4 maja 2017 r. z którego wynika, że od 2002 r. opłacają podatek rolny od gruntu oraz podatek od nieruchomości za budynek mieszkalny). Nabyli tę nieruchomość od następcy prawnego pierwszego stopnia, który "wyzbył się jej" na rzecz S. M. Z wnioskiem o stwierdzenie prawa własności spornej nieruchomości, wystąpili zstępni drugiego stopnia, którzy aktualnie mieszkają w Białymstoku. Oprócz formalnego wykazania następstwa prawnego nie wykazali żadnego związku z tą nieruchomością. Trudno zatem przyjąć, aby decyzja Starosty Powiatu Białostockiego, wydana w takich okolicznościach faktycznych, realizowała zasadniczy cel instytucji z art. 6 ustawy, którym jest zwrot przekazanej na własność Państwa działki gruntu pod budynkami celem zapewnienia bardziej racjonalnego wykorzystania zarówno budynków, jak i gruntu pod tymi budynkami oraz doprowadzenie do sytuacji, w której będą one stanowiły jeden przedmiot własności danej osoby. Można stwierdzić, że jedyny cel wydanej decyzji to przysporzenie materialnych korzyści następcom prawnym właścicieli przekazanego na rzecz Państwa gospodarstwa rolnego. Decyzja wydana na podstawie art. 6 ustawy tylko w tym celu jest nie do zaakceptowania w demokratycznym państwie prawa.

Mając powyższe na uwadze sąd uchylił zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2026 r., poz. 143 ze zm.) - pkt 1 wyroku. Zwrot kosztów postępowania sądowego od organu na rzecz strony skarżącej orzeczono w oparciu o art. 200 w zw. z art. 205 § 2 P.p.s.a. Do kosztów tych zaliczono wpis sądowy uiszczony przez skarżącą P. M. (200 zł), opłatę skarbową od pełnomocnictwa (17 x 5 = 85 zł) oraz koszty ustanowienia pełnomocnika z wyboru (480 zł) - § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1964 ze zm.). Organ w ponownie prowadzonym postępowaniu uwzględni stanowisko sądu wyrażone w niniejszym uzasadnieniu.