II SA/Po 926/25 - Postanowienie

Data orzeczenia	2026-02-23	
Data wpływu	2025-12-23	
Sąd	Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu	
Sędziowie	Jacek Rejman /przewodniczący sprawozdawca/	
Symbol z opisem	6361 Rejestr  zabytków	
Sygn. powiązane	II OZ 396/26	
Skarżony organ	Prezydent Miasta	
Treść wyniku	Odrzucono skargę	
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Asesor sądowy WSA Jacek Rejman po rozpoznaniu w dniu 23 lutego 2026 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi K. sp. z o.o. z siedzibą w P. na czynność Prezydenta Miasta w przedmiocie wpisu nieruchomości do Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta [...] postanawia 1. odrzucić skargę; 2. zwrócić skarżącemu uiszczony wpis od skargi w kwocie 400 zł (słownie: czterysta złotych).	
Uzasadnienie
K. sp. z o.o. z siedzibą w P. (dalej: spółka; skarżąca), reprezentowana przez pełnomocnika procesowego (radcę prawnego) wniosła w dniu 17 listopada 2025 r. (data nadania pocztowego pisma procesowego z dnia 14 listopada 2025 r. - k. 7) do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na czynność Prezydenta Miasta (dalej również: Prezydent Miasta; organ) w przedmiocie wpisu nieruchomości do Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta [...], polegającą na ujęciu budynków położonych przy ul. [...] w P. w gminnej ewidencji zabytków (dalej również: GEZ) pod pozycjami odpowiednio - [...] i [...], na podstawie zarządzenia nr [...] z dnia 17 października 2019 r.

Spółka domagała się stwierdzania bezskuteczności czynności Prezydenta Miasta w zakresie ujęcia w gminnej ewidencji zabytków budynków położonych przy ul. [...] w P. pod pozycjami odpowiednio - [...] i [...].

W uzasadnieniu spółka wyjaśniła, że w piśmie z dnia 29 września 2025 r., działając przez swego pełnomocnika, wniosła o wykreślenie z GEZ wprowadzonej zarządzeniem Prezydenta Miasta z dnia 17 października 2019 r. nr [...]: 1) nieruchomości położonej na terenie gminy - Miasta [...] przy ul. [...], wpisanej do tej ewidencji pod poz. [...], 2) nieruchomości położonej na terenie gminy - Miasta [...] przy ul. [...], wpisanej do tej ewidencji pod poz. [...].

Spółka stwierdziła, że Prezydent Miasta nie powiadomił żadnego z właścicieli nieruchomości ujętych w przedmiotowej ewidencji, w tym również samej skarżącej, która po zapoznawaniu się z orzecznictwem usiłowała w pierwszej kolejności doprowadzić do tego, by organ sam dokonał wykreślenia budynków z gminnej ewidencji zabytków. Skarżąca podniosła, że liczyła na to, że organ w ramach samokontroli dokona takiego wykreślenia, dlatego złożyła wspomniane pismo z dnia 29 września 2025 r. organ odmówił jednak dokonania przedmiotowego wykreślenia i negatywnie zaopiniował wniosek skarżącego, co uczynił pismem z dnia 15 października 2025 r., doręczonym pełnomocnikowi skarżącego w dniu 28 października 2025 r.

Spółka wniosła o to, by Sąd uznał, że uchybienie 30-dniowego terminu do wniesienia skargi nastąpiło bez winy skarżącego i rozpoznał sprawę, zwłaszcza że czynność Prezydenta Miasta stanowi głęboką ingerencję w prawo własności i została dokonana wbrew stanowisku Trybunału Konstytucyjnego, stąd też niewątpliwe zasadne jest rozpoznania sprawy przez Sąd.

Skarga została przy jej wniesieniu opłacona kwotą 400 zł tytułem opłaty sądowej od skargi (k. 27).

Prezydent Miasta, reprezentowany przez pełnomocnika procesowego, w odpowiedzi na skargę wniósł w pierwszej kolejności o odrzucenie skargi z powodu braku prawidłowego umocowania pełnomocnika spółki, jak też uchybienia terminu do wniesienia skargi, o którym mowa w art. 53 § 2 p.p.s.a., a w następnej kolejności - o oddalenie skargi jako niezasadnej.

Po nadesłaniu akt sprawy przez organ (k. 36) oraz stwierdzeniu terminowego uzupełnienia braków formalnych skargi (k. 38), co pozwalało na zapoznanie się z zasadniczymi okolicznościami stanu sprawy, Sąd przystąpił do jej rozpoznania, które w tym wypadku doprowadziło do wydania rozstrzygnięcia formalnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Skarga podlegała odrzuceniu.

Skarga wniesiona w niniejszej sprawie w dniu 17 listopada 2025 r. dotyczy czynności Prezydenta Miasta polegającej na ujęciu budynków położonych przy ul. [...] w P. pod pozycjami [...] i [...] w gminnej ewidencji zabytków na podstawie zarządzenia nr [...] z dnia 17 października 2019 r., tj. budynków znajdujących się odpowiednio na: 1) nieruchomości położonej na terenie gminy - Miasta [...] przy ul. [...], wpisanej do tej ewidencji pod poz. [...], 2) nieruchomości położonej na terenie gminy - Miasta [...] przy ul. [...], wpisanej do tej ewidencji pod poz. [...].

Trzeba zatem przypomnieć, że zgodnie z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2026 r, poz. 143) - dalej: p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Stosownie zaś do art. 3 § 2 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje między innymi orzekanie w sprawach skarg na: pkt 4) inne niż określone w pkt 1-3 akty lub czynności z zakresu administracji publicznej dotyczące uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa, z wyłączeniem aktów lub czynności podjętych w ramach postępowania administracyjnego określonego w ustawie z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2025 r., poz. 1691), postępowań określonych w działach IV, V i VI ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa, postępowań, o których mowa w dziale V w rozdziale 1 ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej oraz postępowań, do których mają zastosowanie przepisy powołanych ustaw; pkt 6) akty organów jednostek samorządu terytorialnego i ich związków, inne niż określone w pkt 5, podejmowane w sprawach z zakresu administracji publicznej.

Poza tym, jak stanowi art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną.

Trzeba mieć przy tym na uwadze, że przed przystąpieniem do merytorycznego rozpoznania skargi – a zatem rozpatrzenia jej zasadności – Sąd najpierw zobowiązany jest zbadać zachowanie terminu do wniesienia skargi oraz jej dopuszczalność formalną.

W utrwalonym już orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, że włączenie do ewidencji zabytków na podstawie art. 22 ust. 4 i 5 u.o.z.o.z. (aktualnie: Dz.U. z 2024 r., poz. 1292) zabytku nieruchomego jest czynnością organu administracji, o której mowa w art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a., podlegającą kognicji sądów administracyjnych (patrz m.in. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 maja 2020 r. sygn. akt II OSK 753/20, 18 maja 2021 r. sygn. akt II OZ 218/21 i 30 października 2023 r. sygn. akt II OZ 584/24 oraz wyroki z dnia 18 października 2023 r. sygn. akt II OSK 2326/18, 18 października 2023 r. sygn. akt II OSK 3029/18, 18 października 2023 r. sygn. akt II OSK 2781/17, 21 listopada 2023 r. sygn. akt II OSK 423/21 i 19 grudnia 2023 r. sygn. akt II OSK 1771/22 - dostępne w bazie orzeczeń pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl), a nie aktem organu samorządowego w rozumieniu art. 3 § 2 pkt 6 p.p.s.a. Ujęcie nieruchomości w gminnej ewidencji zabytków rozstrzyga o podporządkowaniu indywidualnej nieruchomości pod obowiązki określone w ustawie o opiece nad zabytkami i ochronie zabytków, jednak sama treść obowiązku jest określona w przepisach prawa powszechnie obowiązującego. Nadto, czynność ta ma charakter publicznoprawny i będąc skierowana do indywidualnego podmiotu, dotyczy jego obowiązków wynikających z przepisów prawa.

Konsekwencją ustalenia, że przedmiotem skargi jest czynność organu z dnia 17 października 2019 r. polegająca na ujęciu (włączeniu): 1) budynku położonego przy ul. [...] w P., na działce nr [...], ark. 28, obr. 20, pochodzącego z ok. 1900 r. (k. 21), wpisanego do GEZ pod poz. [...], 2) budynku położonego przy ul. [...] w P., na działce nr [...], ark. 28, obr. 20, pochodzącego z 4 ćwierćwiecza XIX w (k. 23), wpisanego do GEZ pod poz. [...], jest przyjęcie, że terminowość wniesienia skargi w tej sprawie należało ustalić na podstawie normy prawnej zawartej w art. 53 § 2 p.p.s.a. Zgodnie zaś z tym przepisem, jeżeli ustawa nie przewiduje środków zaskarżenia w sprawie będącej przedmiotem skargi, skargę na akty lub czynności, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4, wnosi się w terminie trzydziestu dni od dnia, w którym skarżący dowiedział się o wydaniu aktu lub podjęciu innej czynności, przy czym sąd po wniesieniu skargi może uznać, że uchybienie tego terminu nastąpiło bez winy skarżącego i rozpoznać skargę.

Trzeba również podkreślić, że przepis art. 53 § 2 p.p.s.a. wiąże rozpoczęcie biegu terminu do wniesienia skargi z uzyskaniem wiedzy o podjęciu kwestionowanej czynności, a nie z uzyskaniem wiedzy, że czynność ta mogła zostać podjęta z naruszeniem przepisów prawa (patrz: postanowienie NSA z dnia 6 listopada 2019 r. sygn. akt I GZ 343/19, dostępne jw.). Natomiast zgodnie z art. 58 § 1 pkt 2 p.p.s.a. sąd odrzuca skargę wniesioną po upływie terminu do jej wniesienia.

W wyniku przeprowadzenia oceny w niniejszej sprawie co do terminowości wniesienia skargi w dniu 17 listopada 2025 r. na czynność Prezydenta Miasta z dnia 2019 r., Sąd stwierdził, że skarżąca spółka wniosła skargę na przedmiotową czynność organu w zakresie ujęcia (włączenia) zabytku nieruchomego do GEZ z uchybieniem terminu.

Wynika to z poniższych okoliczności.

Jest niekwestionowanym faktem, że spółka wiedziała o zaskarżonej czynności, tj. fakcie ujęcia przedmiotowych nieruchomości (budynków) w GEZ, co najmniej już w dniu 29 września 2025 r., kiedy to złożyła wniosek o wykreślenie tych budynków z gminnej ewidencji zabytków. W istocie zasadnie można domniemywać, że faktycznie spółka wiedziała o kwestionowanej czynności znacznie wcześniej, skoro jeszcze przed wystąpieniem do organu zapoznawała się ze stanowiskiem orzecznictwa dotyczącym gminnej ewidencji zabytków, w wyniku czego wniosła w dniu 29 września 2025 r. o wykreślenie budynków z GEZ. W szczególności chodzi tu o wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 maja 2023 r. sygn. akt P 12/18 dotyczący art. 22 ust. 4 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (aktualnie: Dz.U. z 2024 r., poz. 1292) i wyroki sądów administracyjnych.

Skoro zaś spółka wniosła skargę w przedmiotowej sprawie z oczywistym uchybieniem miesięcznego terminu, o którym mowa w art. 53 § 2 p.p.s.a., to należało rozważyć, czy nastąpiło to bez winy strony i nie stanowi przeszkody do merytorycznego rozpoznania skargi. Trzeba mieć bowiem na uwadze, że ustawodawca w art. 53 § 2 p.p.s.a. wprowadził szczególną regulację dotyczącą terminów wnoszenia skarg na akty lub czynności z zakresu administracji publicznej, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a. Norma ta, stanowiąc lex specialis wobec ogólnych zasad dotyczących terminów procesowych, przyznaje wojewódzkiemu sądowi administracyjnemu autonomiczną kompetencję do oceny, czy uchybienie terminu do wniesienia skargi nastąpiło bez winy skarżącego. Co istotne, przepis ten nie uzależnia takiej oceny od uprzedniego złożenia przez stronę wniosku o przywrócenie terminu. Sąd dokonuje tej oceny z urzędu, w ramach przyznanej mu władzy dyskrecjonalnej, a jej wynik determinuje dalszy bieg postępowania - odrzucenie skargi albo jej merytoryczne rozpoznanie (patrz: wyrok NSA z dnia 26 listopada 2025 r. sygn. akt II OSK 2968/24, dostępny jw.).

W konsekwencji, jeżeli sąd administracyjny ma z urzędu wziąć pod uwagę, czy uchybienie ustawowego trzydziestodniowego terminu nastąpiło bez winy skarżącego, to w przekonaniu tutejszego Sądu zasadniczo należy ocenić kwestię winy bądź jej braku tak, jak przy klasycznym wniosku o przywrócenie terminu do dokonania czynności procesowej. Jak bowiem trafnie podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 27 listopada 2023 r. sygn. akt II OSK 1573/22 (orzeczenie dostępne jw.), wniesienie skargi na taką czynność z uchybieniem terminu nie powoduje bezwzględnego obowiązku jej odrzucenia. Sąd ma nie tylko prawo, ale i obowiązek zbadać przyczyny opóźnienia, a ocena braku winy musi uwzględniać całokształt okoliczności faktycznych danej sprawy. Brak winy w uchybieniu terminu ma miejsce wówczas, gdy strona nie mogła przeszkody usunąć przy użyciu normalnego wysiłku, a więc gdy zachodziły okoliczności od niej niezależne i przez nią niezawinione (por. też wyżej przywołany wyrok NSA w sprawie o sygn. akt II OSK 2968/24).

Sąd w tym względzie w pełni aprobuje ugruntowane stanowisko orzecznictwa, w myśl którego kryterium braku winy, jako przesłanka zasadności wniosku o przywrócenie terminu, polega na dopełnieniu przez stronę obowiązku dołożenia należytej staranności przy dokonywaniu czynności procesowej. Zatem w przypadku, gdy strona, uchybiając terminowi, dopuściła się chociażby lekkiego niedbalstwa, dokonana przez nią czynność pozostanie bezskuteczna, ponieważ przywrócenie terminu nie będzie w tej sytuacji dopuszczalne. O braku winy można więc mówić wyłącznie wtedy, gdy dopełnienie obowiązku stało się niemożliwe z powodu przeszkody, której strona nie mogła przezwyciężyć, nawet przy użyciu największego w danych warunkach wysiłku. Do niezawinionych przyczyn uchybienia terminu natomiast zalicza się m.in.: stany nadzwyczajne, takie jak problemy komunikacyjne, klęski żywiołowe (powódź, pożar), nagłą chorobę strony lub jej pełnomocnika, która nie pozwoliła na wyręczenie się inną osobą (zob. np. wyrok NSA z dnia 16 maja 2024 r. sygn. I OZ 239/24, postanowienie WSA w Gliwicach z dnia 3 października 2025 r. sygn. akt II SA/Gl 724/25 - dostępne jw.).

Zdaniem Sądu, strona skarżąca nie wykazała się należytą starannością w dbałości o własne sprawy. Jak wynika z wyżej przywołanego stanu faktycznego, o czynności ujęcia zabytku budynkowego w GEZ spółka w sposób oczywisty wiedziała jeszcze przed 29 września 2025 r. Nic nie stało na przeszkodzie, by najdalej w terminie 30 dni od tej daty wnieść skargę do sądu administracyjnego. Tymczasem spółka nie uczyniła tego w ustawowo określonym czasie, lecz dopiero 17 listopada 2025 r.

Sąd jeszcze raz podkreśla, że rozpoczęcie biegu terminu do wniesienia skargi łączy się z uzyskaniem wiedzy o podjęciu kwestionowanej czynności, a nie z uzyskaniem wiedzy, że czynność ta mogła zostać podjęta z naruszeniem przepisów prawa. Nie może być zatem wytłumaczeniem oczekiwanie na otrzymanie stanowiska Prezydenta Miasta w przedmiocie wykreślenia tych budynków z GEZ, które zostało wyrażone w piśmie organu z dnia 15 października 2025 r. znak [...]

W ocenie Sądu, argumentacja przedstawiona w skardze nie świadczy o tym, że zachodzą podstawy do uznania, iż uchybienie terminu do wniesienia skargi nastąpiło bez winy strony, jak tego wymaga art. 53 § 2 p.p.s.a.

Sąd nie zgadza się ze stanowiskiem spółki, która uważa, że w takiej sytuacji, skoro liczyła na wykreślenie budynków z gminnej ewidencji zabytków w ramach samokontroli, to usprawiedliwione jest wniesienie skargi dopiero po odmowie dokonania tegoż wykreślenia.

Po pierwsze, każda sprawa podlega indywidualnej ocenie w zakresie okoliczności, jakie doprowadziły do uchybienia terminu. Po drugie, wobec skarżącej –będącej spółką prawa handlowego, która jako profesjonalny podmiot działający w branży budowlanej (a co wynika już chociażby z samego przedmiotu działalności wpisanego do KRS) powinna dysponować niezbędną wiedzą fachową dotyczącą różnych aspektów procesu inwestycyjnego, w tym również z zakresu ochrony zabytków, a przy tym mieć zabezpieczoną możliwość skorzystania z bieżącej pomocy prawnej – należy oczekiwać dochowania obiektywnego miernika staranności w prowadzeniu własnych spraw. Po trzecie, od kilku lat orzecznictwo sądów administracyjnych konsekwentnie potwierdza, jaki charakter ma ujęcie obiektu w GEZ i jeżeli istniały co do tego rozbieżności, to z całą pewnością wątpliwości w tym zakresie zostały usunięte jeszcze w latach 2023-2024.

W związku z tym w żadnej mierze nie świadczy o braku zawinienia stanowisko spółki przedstawione w skardze. Taka argumentacja nie przekonuje Sądu w niniejszej sprawie, bowiem to, kiedy profesjonalny podmiot prawa handlowego, mając już wiedzę o czynności organu, o której mowa w art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a., uznaje za stosowne przeprowadzenie niezbędnych analiz i działań prawnych w tym względzie, nie ma znaczenia dla oceny zawinienia strony w uchybieniu terminu. Dlatego też nie można oczekiwać, że wybór określonych działań poprzedzających wniesienie skargi i domniemane oczekiwanie na załatwienie sprawy przez organ "w ramach samokontroli" miałyby w niniejszej sprawie stanowić o braku winy w uchybieniu terminu. Sąd zauważa jeszcze, że co do zasady po wniesieniu skargi organ ma możliwość jej uwzględnienia w trybie autokontroli na podstawie art. 54 § 3 p.p.s.a.

Wobec treści skargi i okoliczności sprawy brak jest podstaw do przyjęcia, że postulowane przez organ odrzucenie skargi byłoby przejawem nadmiernego rygoryzmu prowadzącego do naruszenia art. 45 ust. 1 Konstytucji i wyrażonego w tym przepisie prawa do sądu. Skorzystanie z prawa do sądu jest bowiem obwarowane określonymi wymogami formalnymi, których w tym wypadku nie można uznać za nadmierny rygoryzm (formalizm).

Podsumowując, skarga w niniejszej sprawie została wniesiona przez skarżącą (reprezentowaną przez pełnomocnika procesowego) z istotnym przekroczeniem terminu wskazanego w art. 53 § 2 p.p.s.a. W treści skargi nie powołano przy tym takich okoliczności, które mogłyby zasadnie świadczyć o braku zawinienia w uchybieniu terminu do wniesienia skargi. Sąd nie dopatrzył się zatem w tej sprawie okoliczności uzasadniających uznanie, że oczywiste uchybienie terminu do wniesienia skargi miało miejsce bez winy strony.

Mając na uwadze wszystkie przedstawione wyżej okoliczności faktyczne i kwestie prawne, skargę jako wniesioną z uchybieniem terminu – i z tej przyczyny niedopuszczalną – należało odrzucić bez jej merytorycznego rozpoznania.

W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 58 § 1 pkt 2 i § 3 p.p.s.a. orzekł, jak w pkt 1 sentencji postanowienia.

Na podstawie art. 232 § 1 pkt 1 i § 2 p.p.s.a. Sąd z urzędu zwrócił stronie skarżącej uiszczony wpis od skargi w łącznej kwocie 400 zł (pkt 2 sentencji).