Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Jarosław Wichrowski (spr.) Sędziowie: sędzia WSA Joanna Brzezińska sędzia WSA Elżbieta Piechowiak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 9 lutego 2021 r. sprawy ze skargi D. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2020 r., nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję działającego z upoważnienia Prezydenta M. T. - Kierownika Działu Świadczeń [...] [...] Centrum Świadczeń [...] z dnia [...] sierpnia 2020 r., [...].

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w T. decyzją z [...] września 2020 r., nr [...], na podstawie art. 2 pkt 7 lit. a, art. 9 ust. 1, art. 23, art. 29 ust. 3 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jednolity Dz. U. z 2020 r. 808) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2020 r. poz. 256, dalej powoływana jako kpa) po rozpatrzeniu odwołania wniesionego przez D. Sz. (dalej określany jako Skarżący) od decyzji wydanej przez działającego z upoważnienia Prezydenta Miasta T. Kierownika Działu T. Centrum Świadczeń Rodzinie w T. z [...] sierpnia 2020 r., znak: [...], orzekającej o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego, wypłacone Skarżącemu w kwocie [...] zł miesięcznie, co łącznie stanowi [...] zł wraz z należnymi odsetkami w okresie od [...].10.2014 r. do [...] .12.2014 r. - utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że w motywach rozstrzygnięcia organu I instancji powołano się na fakt zniesienia wyrokiem Sądu Rejonowego w T. z [...].01.2020 r., sygn. akt [...], obowiązku alimentacyjnego A. D. (ojca strony) względem syna, ustalonego wyrokiem z [...] .02.2002 r. Obowiązek ten wygasł z dniem [...] grudnia 2011 r. Zatem Skarżący od [...].10.2014 r. nie spełnia warunków do otrzymania świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Dlatego też uznano, że kwoty z funduszu alimentacyjnego zostały wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub części. Dlatego też zasadne jest zastosowanie art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, który stanowi, że osoba, która pobrała nienależne świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami.

Od niniejszej decyzji odwołał się Skarżący, nie zgadzając się z jej uzasadnieniem.

Rozpatrując sprawę, Kolegium wskazało, że stosownie do treści art. 2 pkt 7 lit. a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, za nienależnie pobrane świadczenie uważa się świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Jak wynika z akt sprawy, Skarżący otrzymywał świadczenie z funduszu alimentacyjnego przyznane decyzją z [...] .10.2014 r., znak: [...] w kwocie po [...] zł miesięcznie na okres od [...].10.2014 r. do [...] .09.2015 r. - uchyloną decyzją z [...].04.2015 r., znak: [...] (od [...] .01.2015 r.). Jednak Skarżący w tym okresie nie był osobą uprawnioną do przyznania mu świadczenia, gdyż od [...] .12.2011 r. uchylono wobec niego obowiązek alimentacyjny. W związku z tym koniecznym stało się orzeczenie przez organ pomocy społecznej o uchyleniu ww. decyzji przyznającej to świadczenie, z uwagi na nieistnienie już w tym czasie obowiązku alimentacyjnego ojca, co uzasadnia wydanie zaskarżonej decyzji o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego z powodu zaistnienia okoliczności powodujących ustanie wypłaty świadczenia w całości.

W tych warunkach uznać należy, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone Skarżącemu za okres od [...] .10.2014 r. do [...] .12.2014 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi. Konsekwencją uznania kwoty [...] zł za świadczenie nienależnie pobrane jest zobowiązanie Skarżącego do jej zwrotu (art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów).

Skargę na powyższą decyzję złożył Skarżący, stwierdzając, że nie zgadza się z jej treścią. Skarżący podkreślił, że w dacie przyznania mu świadczenia nie miał wiedzy o ustaniu obowiązku alimentacyjnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Podstawę materialnoprawną wydanych w sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (dalej powoływana jako ustawa). Dokonując oceny zaskarżonej decyzji, Sąd uznał skargę za skuteczną, gdyż interpretacja zastosowanego w kontrolowanym akcie przepisu art. 29 ust. 3 w zw. z ust. 2 ustawy jest błędna, a ma to istotny wpływ na podjęte rozstrzygnięcie.

Wskazać trzeba, że orzecznictwie sądowo-administracyjnym (vide np. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 11.02.2011 r., sygn. akt II SA/Po 899/10; WSA w Krakowie z 13.01.2015 r., sygn. akt III SA/Kr 1611/14; WSA w Gliwicach z 6.05.2016 r., sygn. akt IV SA/Gl 744/150), które skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela, uważa się, że obowiązek wierzyciela alimentacyjnego w przypadku pobrania nienależnego świadczenia i obowiązek tego podmiotu w przypadku wystąpienia zmian w zakresie tytułu wykonawczego stanowiącego dotychczasową podstawę jego uprawnień do alimentów, uregulowane zostały przez ustawodawcę odrębnie, co potwierdza zamieszczenie w treści art. 29 ust. 2 i 3 ustawy regulacji nakazującej stosowanie jej art. 23 "odpowiednio". Stosowanie "odpowiednio", a nie "wprost" art. 23 ustawy do przepisu art. 29 ust. 3 w zw. z ust. 2 wynika z tego, że obowiązek wierzyciela alimentacyjnego, o którym mowa w tym przepisie, powstaje na skutek zmiany w jego sytuacji prawnej ukształtowanej dotychczas mocą wyroku sądu powszechnego (względnie zatwierdzonej przez ten sąd ugody). Świadczenie z funduszu alimentacyjnego jest świadczeniem przyznawanym w miejsce niewypełnionego przez dłużnika alimentacyjnego obowiązku, wynikającego z ustawy, a konkretyzowanego w wyroku sądowym (ugodzie). Funkcjonowanie takiego wyroku przyznającego alimenty w określonej wysokości przesądza o możliwości przyznania świadczenia alimentacyjnego przy spełnieniu wymaganych ustawą warunków. Prawomocny wyrok zasądzający alimenty ma i ten skutek, że odnosi się również do zdarzeń przyszłych. Sąd bowiem zobowiązując do płacenia alimentów ustala rozmiar tego obowiązku i czas jego trwania również z uwzględnieniem faktów przyszłych, poddanych ocenie według zasad prawdopodobieństwa w chwili wydania wyroku. Ustawa zezwala jednak na ponowne określenie roszczeń na podstawie okoliczności, które ujawniły się po uprawomocnieniu się wyroku. Zmiana okoliczności stanowiących podstawę rozstrzygnięcia nie może być traktowana jako zmiana stanu faktycznego, lecz jako przesłanka wniosku, że w świetle faktów ocena tego stanu okazała się nietrafna i że obecnie zachodzi możliwość jej poprawienia. Ograniczenie lub uchylenie obowiązku alimentacyjnego następuje wprawdzie już na skutek zmiany przesłanek materialnych, jednak skuteczność prawną zyskuje dopiero przez uchylenie prawomocnego wyroku zasądzającego alimenty (a w przedmiotowej sprawie konkretnie ustalenie, że obowiązek alimentacyjny wygasł), który aż do tej chwili zachowuje moc obowiązującą i na skutek tego tamuje uznanie materialnych skutków zmiany. Toteż dopiero z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia uwzględniającego powództwo o uchylenie lub ograniczenie obowiązku alimentacyjnego (lub ustalenie jego wygaśnięcia) odpada podstawa prawna rat alimentacyjnych pobranych ponad miarę zakreśloną uchyleniem lub ograniczeniem (por. uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 16.11.1954 r., sygn. akt I Co 41/54, publ. OSNCK 1956/1/3 wydana w nieaktualnym już stanie prawnym, jednak zawierająca analizę prawną całkowicie adekwatną do rozważań niezbędnych dla kontrolowanej sprawy). "Dzień zmiany wysokości zasądzonych alimentów" należy zatem co do zasady (z wyjątkiem, o jakim mowa będzie poniżej, a dotyczącego istnienia po stronie osoby uprawnionej do alimentów dobrej wiary) utożsamiać z dniem uprawomocnienia się orzeczenia uwzględniającego powództwo o uchylenie ograniczenie obowiązku alimentacyjnego lub o ustalenie jego wygaśnięcia i dopiero od tego momentu możliwe jest żądanie zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego na zasadzie art. 29 ust. 2 i 3 ustawy. Do tego dnia natomiast organ posiada pełny tytuł do wypłaty wierzycielowi alimentacyjnemu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Tytułem tym jest dotychczasowy prawomocny wyrok zasądzający alimenty i nie można, co do zasady, skutecznie twierdzić, że wyrok dokonujący zmian w zakresie obowiązku alimentacyjnego niweczy automatycznie z mocą wsteczną moc obowiązującą wyroku pierwotnie kształtującego obowiązek alimentacyjny. Wyjątek od powyższego stanowi sytuacja, kiedy świadczenia z funduszu alimentacyjnego były pobierane przez osobę, która przyjęła je w złej wierze, wiedząc, że się jej nie należą.

Nadanie zatem sformułowaniu "od dnia zmiany wysokości zasądzonych alimentów" takiej treści, jak uczynił to organ w zaskarżonej decyzji, prowadziłoby do naruszenia art. 2 Konstytucji RP poprzez uchybienie jednej z przypisanych temu przepisowi zasad, jaką jest zasada zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez to państwo prawa. Adresatami świadczenia z funduszu alimentacyjnego są bowiem podmioty w trudnej sytuacji materialnej, a przyznawane im świadczenie służy zapewnieniu bieżących środków utrzymania. Są to nadto osoby będące w posiadaniu nie tylko decyzji ostatecznej uprawniającej je do pobierania świadczenia, ale także w posiadaniu wykonalnego wyroku czy ugody sądowej. Ich przekonanie o możliwości wykorzystania otrzymywanych świadczeń może być zatem całkowicie słuszne. Zaprzeczeniem zasadzie lojalności państwa względem obywateli, wywodzonej z art. 2 Konstytucji RP, byłoby nakazywanie im już z własnych środków, często bardzo szczupłych, zwrot świadczenia, które zużyły w przekonaniu, że są to działania podejmowane zgodnie z obowiązującym prawem, bez świadomości, że obowiązek alimentacyjny wobec nich wygasł.

Jak wspomniano wyżej, od powyższego stanowiska odnośnie momentu, od którego wierzyciel alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu wypłaconych przez fundusz alimentacyjny świadczeń, istnieje jedno istotne zastrzeżenie. W tym zakresie należy odwołać się do poglądu Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażonego w wyroku z 12.06.2015 r., sygn. akt I OSK 2081/13, który Sąd w niniejszym składzie podziela, i w którym wskazano, że zgodnie z ugruntowanym w orzecznictwie stanowiskiem świadczeniem nienależnie pobranym jest świadczenie pobrane przez osobę, która przyjęła je w złej wierze, wiedząc, że się jej nie należy. Tymczasem w okolicznościach niniejszej sprawy organ nie poczynił w tym zakresie żadnych ustaleń, z których wynikałoby, czy Skarżący, przyjmując świadczenia, czynił to w złej wierze, tj. mając wiedzę, że obowiązek alimentacyjny wobec niego wygasł. Na mocy art. 19 ustawy obowiązek powiadomienia organu wypłacającego świadczenie o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń ciąży na osobie, której świadczenie przyznano, zatem organ winien ustalić, czy i kiedy Skarżący powziął informacje, że zaistniały okoliczności, z których jednoznacznie by wynikało, że nałożony na dłużnika alimentacyjnego obowiązek wygasł z przyczyn wskazanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym (art. 128 i nast.). Dopiero tak ustalona data winna determinować ocenę istnienia takiego stanu świadomości po stronie Skarżącego, który pozwoliłby na nałożenie na niego obowiązku zwrotu uzyskanych po tej dacie świadczeń jako nienależnie pobranych.

Kwestia zatem, czy Skarżący, pobierając świadczenia z funduszu alimentacyjnego w inkryminowanym okresie, wiedział o tym, że obowiązek alimentacyjny jego ojca wygasł, miała kluczowe znaczenie dla wyniku kontrolowanej sprawy. Tymczasem organy obu instancji w ogóle tej kwestii nie badały, pomijając jakiekolwiek rozważania w tym zakresie.

Ponownie rozpoznając sprawę, organ I instancji winien zweryfikować dane o wiedzy Skarżącego odnośnie wystąpienia okoliczności powodującej ustanie obowiązku alimentacyjnego. Jedynie ewentualne ustalenie, że Skarżący pobierał świadczenia z funduszu alimentacyjnego w okresie, gdy już wiedział o okoliczności powodującej wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego, będzie uprawniało organ do uznania, że mamy do czynienia ze świadczeniem pobranym nienależnie - za ten okres.

Brak wyjaśnienia - jak dotychczas - wskazanych wyżej okoliczności oznacza, że organy obu instancji dopuściły się naruszenia procedury w postaci przepisów art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 (w zw. z art. 140) kpa. Równocześnie organy te naruszyły prawo materialne przez błędną wykładnię art. 2 pkt 7 w zw. z art. 29 ust. 3 ustawy, wyrażającą się w rozpatrywaniu kwestii nienależnie pobranego świadczenia w oderwaniu od czynnika subiektywnego w postaci winy (złej wiary) świadczeniobiorcy.

W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2019 r. poz. 2325) orzekł jak w sentencji wyroku.

Na podstawie art. 119 pkt 2 cyt. ustawy sprawa została rozpoznana w postępowaniu uproszczonym.

Cytowane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query.