III OSK 5315/21 - Wyrok

Data orzeczenia	2024-11-12	
Data wpływu	2021-06-30	
Sąd	Naczelny Sąd Administracyjny	
Sędziowie	Hanna Knysiak - Sudyka
Jerzy Stelmasiak
Zbigniew Ślusarczyk /przewodniczący sprawozdawca/	
Symbol z opisem	6249 Inne o symbolu podstawowym 624	
Hasła tematyczne	Powszechny obowiązek obrony	
Sygn. powiązane	II SA/Sz 667/20	
Skarżony organ	Wojewoda	
Treść wyniku	Oddalono skargę kasacyjną	
Powołane przepisy	Dz.U. 2017 nr 0 poz 1430; art. 203; Ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej - tekst jedn.	
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk (spr.) Sędziowie sędzia NSA Jerzy Stelmasiak sędzia del. WSA Hanna Knysiak - Sudyka Protokolant starszy asystent sędziego Wojciech Wiktorowski po rozpoznaniu w dniu 12 listopada 2024 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej G.K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 24 lutego 2021 r. sygn. akt II SA/Sz 667/20 w sprawie ze skargi G. K. na decyzję Wojewody Zachodniopomorskiego z dnia 4 czerwca 2020 r. nr BZK-1.654.1.2020.KD w przedmiocie przeznaczenia do wykonania świadczeń osobistych na rzecz obrony oddala skargę kasacyjną.	
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyrokiem z 24 lutego 2021 r., sygn. akt II SA/Sz 667/20, wydanym po rozpoznaniu sprawy ze skargi G. K. na decyzję Wojewody Zachodniopomorskiego z 4 czerwca 2020 r. nr BZK-1.654.1.2020.KD w przedmiocie przeznaczenia do wykonania świadczeń osobistych na rzecz obrony, na podstawie art. 151 p.p.s.a. ustawy z 30 sierpnia

2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2167 ze zm.), dalej "p.p.s.a.", oddalił skargę.

W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, Sąd I instancji podał, że Wojewoda Zachodniopomorski decyzją z 4 czerwca 2020 r. nr BZK-1.654.1.2020.KD, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 208 ust. 1 i art. 210 ust. 1 i 4 ustawy

z 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1430 ze zm.), dalej zwanej "u.p.o.", utrzymał w mocy decyzję z 17 marca 2020 r. nr OR.5565.3.2020 Burmistrza B., którą to decyzją ten ostatni organ orzekł o przeznaczeniu skarżącego do wykonania świadczeń osobistych w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny, polegających na zabezpieczeniu działalności [...] – przyjmowanie pojazdów z [...] na rzecz [...].

Od powyższej decyzji skarżący złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, w której wniósł o uchylenie decyzji Wojewody

z 4 czerwca 2020 r. oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji z 17 marca 2020 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Wskazał, że podobnego rodzaju sprawy były już przedmiotem rozpoznania przed WSA w Szczecinie (np. wyrok WSA w Szczecinie z 24 lipca 2019 r. sygn. akt II SA/Sz 451/19), a poglądy tam wyrażone Sąd w pełni podzielił. Sąd przytoczył treść przepisu art. 4 ust. 1 i ust. 2 u.p.o. i stwierdził, że wynika z niego, że obywatelski obowiązek obrony ojczyzny, o którym mowa w art. 85 Konstytucji RP, obejmuje nie tylko pełnienie służby wojskowej, ale przybiera również inne formy, takie jak m.in. wykonywanie świadczeń na rzecz obrony. Przywołał również treść art. 206a ust. 1 u.p.o. i wyjaśnił, że sposób sformułowania art. 206a ust. 1 oznacza, że wyszczególnienie osób, które wyłączone są z obowiązku świadczeń osobistych, jest enumeratywne, a więc ma charakter katalogu zamkniętego i nie ma zastosowania co do skarżącego. W konsekwencji Sąd stwierdził, że organy orzekające w sprawie prawidłowo uznały, że wystąpiły przesłanki uzasadniające uwzględnienie wniosku Wojskowego Komendanta Uzupełnień, który zwrócił się do Burmistrza B., o nałożenie na skarżącego, będącego diagnostą pojazdów samochodowych, obowiązku świadczeń osobistych na rzecz [...], polegających na zabezpieczeniu działalności [...] – przyjmowania pojazdów z [...]. Skarżący posiada obywatelstwo polskie, wiek pomiędzy szesnastym a sześćdziesiątym rokiem życia i nie należy do kręgu osób podlegających wyłączeniu z obowiązku świadczeń osobistych na podstawie art. 206a u.p.o. Tym samym, zdaniem Sądu I instancji, organy orzekające w sprawie nie miały podstaw prawnych do uwzględnienia, jako indywidualnej, sytuacji skarżącego ze względu na sygnalizowany przez niego konflikt z sumieniem dla wykonywania świadczeń osobistych na rzecz obrony, a mianowicie jego przynależności do związku wyznaniowego [...].

Dalej WSA w Szczecinie stwierdził, że w polskiej Konstytucji nie ma przepisu ogólnego, który odnosiłby się wprost do sprzeciwu sumienia. Prawo do postępowania w zgodzie z własnymi przekonaniami wynika z ogólnej zasady wolności człowieka (art. 31 ust. 1 Konstytucji RP), ta jednak doznaje ograniczeń wynikających z przepisów prawa (art. 31 ust. 2 zdanie 2 Konstytucji RP). Z punktu widzenia przepisu art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, ograniczenia te nie powinny wykraczać poza niezbędnie konieczne z punktu widzenia potrzeb obrony (bezpieczeństwa państwa). Zagadnienie konfliktu sumienia z obowiązkiem nałożonym przez prawo zostało natomiast uregulowane expressis verbis w odniesieniu do służby wojskowej. Obywatel, któremu przekonania religijne lub wyznawane zasady moralne nie pozwalają na odbywanie takiej służby, może być obowiązany do służby zastępczej na zasadach określonych w ustawie (art. 85 ust. 3 Konstytucji). Rozpoznana sprawa nie dotyczyła jednak służby wojskowej, ale obowiązku wykonywania świadczeń osobistych na rzecz obrony. To oznacza, że nie można pomiędzy tymi formami realizacji obywatelskiego obowiązku obrony stawiać znaku równości. Całkowicie odmienny jest charakter tych obowiązków, czas ich trwania, co regulują odrębne przepisy wykonawcze. W ocenie Sądu, wydając zaskarżoną decyzję organ działał na podstawie i w granicach prawa, prawidłowo interpretując i stosując obowiązujące przepisy prawa, w tym Konstytucji RP, a więc nie naruszył art. 7 i art. 8 Konstytucji. Sąd I instancji nie stwierdził też, aby zaskarżona decyzja naruszała przepisy art. 9 Konwencji, art. 18 Paktu i art. 10 Karty Praw Podstawowych UE.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku, skarżący – reprezentowany przez radcę prawnego – zaskarżając wyrok w całości, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi w trybie art. 188 p.p.s.a. jeśli zajdą wskazane w tym przepisie przesłanki oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego i opłaty skarbowej od pełnomocnictwa, według norm prawem przepisanych, oraz o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.

Skarżący kasacyjnie Sądowi I instancji zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego dotyczących:

1) prawa do wolności sumienia i prawa do wolności wyznania, które wynikają z:

a. art. 10 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej ("Karta")

b. art. 9 samodzielnie oraz w połączeniu z art. 14 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (“Konwencja"),

c. art. 18 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych (“Pakt"),

d. art. 53 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (dalej jako: "Konstytucja").

Według skarżącego kasacyjnie naruszenie te polegało na niewłaściwej wykładni ww. przepisów przez organy, które wydały decyzje w sprawie oraz Sąd pierwszej instancji, co doprowadziło do ich niewłaściwego zastosowania przez:

a. odmówienie skarżącemu — [...], który ze względu na sumienie odmówił pełnienia służby o charakterze militarnym — prawa do odmowy wykonania świadczeń osobistych na rzecz obrony na podstawie decyzji jego sumienia oraz ze względu na przekonania religijne,

b. zlekceważenie sprzeciwu sumienia skarżącego przez:

i. arbitralne stwierdzenie w uzasadnieniu wyroku, że świadczenia osobiste na

rzecz obrony nałożone na skarżącego, polegające na zabezpieczeniu

działalności [...] poprzez przyjmowanie pojazdów z [...] na rzecz [...] nie mają żadnego związku ze służbą na

rzecz wojska i przez to nie ograniczają sumienia i przekonań religijnych

skarżącego,

ii. zignorowaniu faktu, że wykonanie świadczeń osobistych na rzecz obrony

przez skarżącego będzie miało negatywny i nieodwracalny wpływu na jego

sumienie, życie duchowe, przekonania, wierzenia czy relacje z innymi,

c. zastosowanie prawa krajowego z całkowitym zignorowaniem zobowiązań międzynarodowych Polski, zasłaniając się brzmieniem art. 206a ust. 1 i odmawiając uwzględnienia wyjątkowej sytuacji skarżącego, gdyż jak stwierdzono, katalog wyjątków od obowiązku wykonania świadczeń osobistych nie zawiera możliwości wyłączenia z powodów religijnych.

2) naruszenie zakazu dyskryminacji, która wynika z następujących przepisów:

a. art. 9 w związku z art. 14 Konwencji,

b. "art. 32 ust. Konstytucji" samodzielnie oraz w zw. z art. 53 ust. 1 Konstytucji,

c. art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania.

Dyskryminacja skarżącego kasacyjnie jest widoczna w następujących działaniach organów:

a. Skarżący był traktowany inaczej niż inne osoby odwołujące się do sprzeciwu sumienia, które są zwalniane z pełnienia służby związanej z wojskiem, bez "obiektywnego i rozsądnego uzasadnienia",

b. Organy państwowe oraz Sąd pomimo wyraźnych dowodów na to, że skarżący jest duchownym, nie uznały tego faktu i odmówiły zwolnienia go

z obowiązku wykonania świadczeń osobistych na rzecz obrony, jak zwalniani są duchowni większych religii.

3) naruszenie zasad ograniczenia wolności i chronionych przez zobowiązania międzynarodowe oraz postanowienia Konstytucji RP, tj:

a) art. 31 ust. 3 w zw. z art. 53 ust. 1, art. 85 ust. 1 Konstytucji oraz art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej,

b) art.9 ust. 2 Konwencji.

Naruszenie polegało na niewłaściwej wykładni wskazanych przepisów przez organy i Sąd, które wydały decyzje w sprawie, co doprowadziło do ich niewłaściwego zastosowania przez arbitralne uznanie przez organy i Sąd, że wykonywanie świadczeń osobistych na rzecz obrony przez skarżącego:

a. jest obowiązkiem nadrzędnym w stosunku do prawa skarżącego do wolności sumienia i wolności wyznania, nawet w sytuacji, gdy będzie to całkowicie sprzeczne z jego sumieniem,

b. jest konieczne i niezbędne w demokratycznym państwie dla zapewnienia jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego oraz nie narusza istoty wolności i praw, podczas gdy:

i. ze swojej istoty świadczenia osobiste polegające na zabezpieczeniu działalności [...] przez przyjmowanie pojazdów z [...] na rzecz [...] mogą być wykonane przez dowolną osobę posiadającą uprawnienia diagnosty pojazdów samochodowych, której sumienie nie stoi w sprzeczności z tym obowiązkiem. Nałożenie takiego obowiązku na skarżącego, w sytuacji gdy jest on całkowicie nie do pogodzenia z jego sumieniem, nie jest ani niezbędne, ani konieczne.

ii. podjęcie przez organy działań zmierzających do przełamania decyzji sumienia skarżącego oraz groźba nałożenia kar administracyjnych i karnych (w tym również pozbawienie go wolności) oraz zaakceptowanie tego faktu przez Sąd naruszają istotę prawa do wolności sumienia i wyznania, ponieważ nie są one proporcjonalne w odniesieniu do skutków działania skarżącego w zgodzie ze swoim sumieniem. Wydanie wobec niego wyroku skazującego nie jest konieczne ani korzystne dla żadnej ze stron.

iii. Organy oraz Sąd zignorowały fakt, że skarżący był i jest gotowy do "dzielenia na równi obciążeń swoich rodaków" przez wykonywanie wszelkiego rodzaju służby pozostającej w zgodzie z jego sumieniem w całkowicie cywilnym środowisku.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 259) zwanej dalej p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. W tych okolicznościach w sprawie badaniu podlegały wyłącznie zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej na uzasadnienie przytoczonych podstaw kasacyjnych.

W skardze kasacyjnej podniesiono tylko zarzuty naruszenia prawa materialnego. Skoro nie podniesiono zarzutów naruszenia przepisów postępowania, w tym normujących gromadzenie materiału dowodowego, jego ocenę i ustalanie stanu faktycznego przez organy administracji, będącego podstawą rozstrzygnięcia kontrolowanych decyzji oraz przepisów postępowania normujących kontrolę zaskarżonych decyzji przez Sąd I instancji – to Naczelny Sąd Administracyjny dokonując oceny zasadności podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia prawa materialnego, oparł się na stanie faktycznym ustalonym przez organy administracji i zaakceptowanym przez Sąd I instancji a nie na stanie faktycznym jaki uznaje za prawidłowy skarżący kasacyjnie. Ze stanu faktycznego zaakceptowanego przez Sąd I instancji wynika przede wszystkim, że Wojewoda zaskarżoną decyzją utrzymał w mocy decyzję z 17 marca 2020 r, którą Burmistrz B., powołując się na art. 200 i 203 ust. 1 u.p.o. orzekł o przeznaczeniu skarżącego do wykonania świadczeń osobistych w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny, polegających na zabezpieczeniu działalności [...] – przyjmowanie pojazdów z [...] na rzecz [...] przez okres do 7 dni. Jako miejsce świadczeń wskazano [...]. Z punktu widzenia postawionych w skardze kasacyjnej zarzutów i argumentacji skarżącego kasacyjnie istotne jest też to, że Wojewoda ustalił, iż z zaświadczenia z 26 lutego 2020 r. złożonego przez skarżącego do akt sprawy nie wynika, że ma on status osoby duchownej, zaświadczenie to nie potwierdza, że skarżący jest osobą pełniącą funkcję duchownego. Wobec tego zdaniem Wojewody i Sądu do skarżącego nie znajduje zastosowania art. 12 ust. 1 ustawy z 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (Dz. U. z 2017 r. poz. 1153), który odnosi się do osób pełniących funkcję duchownego lub osoby zakonnej.

Wbrew zarzutom kasacyjnym ocena Sądu Wojewódzkiego wyrażona w zaskarżonym wyroku nie narusza art. 9 i art. 14 Konwencji, art. 18 Paktu oraz art. 10 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej (dalej: "Karta") a także art. 53 ust. 1 Konstytucji RP. Rozstrzygnięcia Sądu Wojewódzkiego nie mogły podważyć również zarzuty kasacyjne oparte na przepisach art. 31 ust. 3 w zw. z art. 53 ust. 1 i art. 85 ust. 1 Konstytucji RP, art. 206a u.p.o. oraz art. 9 ust. 2 Konwencji.

Odnosząc się do powyższych zarzutów należy stwierdzić, że zarówno wymienione w podstawie kasacyjnej przepisy Konstytucji RP, jak też przepisy aktów międzynarodowych nie mogły stanowić podstawy do zwolnienia skarżącego z obowiązku świadczeń osobistych na rzecz obrony państwa (art. 200 u.p.o.) w związku z jego sprzeciwem podyktowanym sumieniem, wyznawanymi zasadami moralnymi i życiem duchowym. Kontrolowana przez Sąd Wojewódzki decyzja organu I instancji wydana została na podstawie art. 203 u.p.o. stanowiącym, że wójt lub burmistrz (prezydent miasta) wydaje w czasie pokoju decyzję administracyjną o przeznaczeniu osoby do wykonania świadczeń osobistych, w tym planowanych do wykonania w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny, na wniosek organów i jednostek organizacyjnych o których mowa w art. 202 ust. 1 (ust. 1); Przeznaczenie osób do wykonywania świadczeń na rzecz obrony następuje z urzędu lub na wniosek wojskowego komendanta uzupełnień (ust. 2).

Wskazać należy, że zgodnie z art. 4 ust. 1 u.p.o., powszechnemu obowiązkowi obrony podlegają wszyscy obywatele polscy zdolni ze względu na wiek i stan zdrowia do wykonywania tego obowiązku. Obywatel polski będący równocześnie obywatelem innego państwa nie podlega powszechnemu obowiązkowi obrony, jeżeli stale zamieszkuje poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W myśl art. 4 ust. 2 u.p.o., w ramach powszechnego obowiązku obrony obywatele polscy są obowiązani do:

1) pełnienia służby wojskowej,

2) wykonywania obowiązków wynikających z nadanych przydziałów kryzysowych i przydziałów mobilizacyjnych,

3) świadczenia pracy w ramach pracowniczych przydziałów mobilizacyjnych,

4) pełnienia służby w obronie cywilnej,

5) odbywania edukacji dla bezpieczeństwa,

6) uczestniczenia w samoobronie ludności,

7) odbywania ćwiczeń w jednostkach przewidzianych do militaryzacji i pełnienia służby w jednostkach zmilitaryzowanych,

8) wykonywania świadczeń na rzecz obrony

- na zasadach i w zakresie określonych w ustawie.

Z przytoczonego przepisu wynika, że obywatelski obowiązek obrony ojczyzny, o którym mowa w art. 85 Konstytucji RP, obejmuje nie tylko pełnienie służby wojskowej ale przybiera również inne formy, takie jak m.in. wykonywanie świadczeń na rzecz obrony. Stosownie do postanowień art. 200 ust. 1 u.p.o., na osoby posiadające obywatelstwo polskie, które ukończyły szesnaście, a nie przekroczyły sześćdziesięciu lat życia, może być nałożony obowiązek świadczeń osobistych, polegających na wykonywaniu różnego rodzaju prac doraźnych na rzecz przygotowania obrony państwa albo zwalczania klęsk żywiołowych i likwidacji ich skutków. Analizowany stan prawny prowadzi do wniosku, że organy obu instancji orzekające w sprawie skarżącego nie miały podstaw prawnych do wnioskowanego przez niego zwolnienia od obowiązku wykonania świadczeń osobistych, gdyż nie miał do niego zastosowania art. 206a u.p.o.o.

W rozpoznawanej sprawie istota sporu rozstrzygniętego zaskarżonym wyrokiem dotyczy konfliktu pomiędzy obowiązkiem wykonania przez skarżącego świadczeń osobistych w ramach powszechnego obowiązku obrony Ojczyzny - ustanowionego przepisami art. 85 ust. 1 Konstytucji i art. 4 u.p.o. a wyznawanymi przez skarżącego przekonaniami światopoglądowymi, duchowymi i jego sumieniem - chronionymi przepisami art. 53 ust. 1 Konstytucji RP oraz aktów międzynarodowych. Sąd pierwszej instancji zasadnie wskazał, że przepisy art. 18 ust. 3 Paktu i art. 9 ust. 2 Konwencji przewidują ograniczenia praw do wolności myśli, sumienia i wyznania wprowadzone w drodze ustaw, a taką właśnie ustawą w polskim porządku prawnym jest u.p.o., przy czym art. 9 ust. 2 Konwencji i art. 18 ust. 3 Paktu zastrzegają, że wolność uzewnętrzniania wyznania lub przekonań może podlegać ograniczeniom, które są przewidziane przez ustawę i są konieczne w społeczeństwie demokratycznym dla ochrony bezpieczeństwa publicznego, porządku publicznego, zdrowia i moralności lub ochrony podstawowych praw i wolności innych osób.

W kontekście wymienionych regulacji nie może budzić wątpliwości, że nakładane na obywateli polskich obowiązki regulowane u.p.o. mogą łączyć się z ograniczeniami w zakresie: "wolności uzewnętrzniania wyznania lub przekonań". Z kolei w art. 10 ust. 2 Karty uznaje się prawo do odmowy działania sprzecznego z własnym sumieniem, zgodnie z ustawami krajowymi regulującymi korzystanie z tego prawa. Z brzmienia tego ostatniego przepisu nie wynika, więc bezwzględne prawo do: "odmowy działania sprzecznego z własnym sumieniem" bowiem jego realizacja musi być zgodna z ustawami krajowymi. Tymczasem w niniejszej sprawie, jak trafnie wskazał za organami administracji Sąd pierwszej instancji, art. 206a u.p.o. nie przewiduje w katalogu wyłączeń z obowiązku świadczeń osobistych przypadku, gdy osoba wyznaczona do ich wykonania powoła się na "prawo do odmowy działania sprzecznego z własnym sumieniem". Zaakcentować należy, że art. 10 ust. 2 Karty chroni prawo do sprzeciwu sumienia, lecz korzystanie z tego prawa odbywać się musi w ramach uregulowanych prawem krajowym. W doktrynie i orzecznictwie wyróżnia się dwie płaszczyzny wolności myśli, sumienia i wyznania: Wolność wewnętrzną (forum internum) i zewnętrzną (forum externum). W konsekwencji wywodzi się, że o ile wolność wewnętrzna nie może podlegać jakiejkolwiek limitacji, to wolność zewnętrzna polegająca na ekspresji własnych przekonań, musi w niektórych przypadkach podlegać ograniczeniom (zob. uzasadnienie wyroku TK z 7 października 2015 r. sygn. akt K 12/14, OTK-A 2015 r., nr 9, poz. 143). Dla porządku czynionych rozważań należy wyjaśnić, że sprzeciw sumienia nazywany niekiedy klauzulą sumienia definiuje się jako: "prawo do postępowania zgodnie z własnym sumieniem, a w konsekwencji także wolność od przymusu postępowania wbrew własnemu sumieniu" (zob. P. Stanisz, Klauzula sumienia, [w:] Prawo wyznaniowe, A. Mezglewski, H. Misztal, P. Stanisz, Warszawa 2011, s. 104). W związku z argumentacją zawartą w skardze kasacyjnej należy zauważyć, że w orzecznictwie strasburskim zagadnienie sprzeciwu sumienia było rozważane na tle prawa do odmowy służby wojskowej. Ukształtowana została linia orzecznicza, zapoczątkowana powołanym w skardze kasacyjnej wyrokiem z 7 lipca 2011 r. w sprawie Bayatyan przeciwko Armenii (skarga nr 23459/03), w którym ETPC przyjął, że w określonych warunkach sprzeciwienie się służbie wojskowej może być objęte gwarancjami przewidzianymi w art. 9 Konwencji. Stanowisko wyrażone w wymienionym wyroku ETPC dotyczyło obowiązku odbycia służby wojskowej przez [...], a zatem nie mogło być wprost odnoszone do niniejszej sprawy, której przedmiotem jest decyzja nakładająca obowiązek świadczeń osobistych. Warto odnotować pogląd wyrażony w piśmiennictwie, wskazujący, że: "Wspomniany wyrok ETPC odnosi się ściśle do zagadnienia odmowy służby wojskowej i nie zawiera twierdzeń ogólnych, które mogłyby być interpretowane jako "otwarcie" art. 9 EKPC na wszelkie wypadki sprzeciwu zachowania wymaganego przez prawo, lecz sprzecznego z przekonaniami jednostki" (zob. szerzej W. Brzozowski, Prawo lekarza do sprzeciwu sumienia - po wyroku Trybunału Konstytucyjnego, "Państwo i Prawo" 2017, nr 7, s. 23-26).

Wobec powyższego, uprawnione jest wnioskowanie, że według standardu ukształtowanego przytoczonymi przepisami aktów międzynarodowych, gwarantowana ochrona wolności sumienia i religii nie ma miejsca w każdej sytuacji konfliktu przekonań z obowiązkiem nałożonym przez prawo, zaś korzystanie z prawa do sprzeciwu sumienia odbywa się w ramach uregulowanych prawem krajowym. Dodać ponadto należy, że omawiane przepisy aktów prawa międzynarodowego oraz orzecznictwo strasburskie wyznaczają kierunek interpretacji norm obowiązujących w porządku krajowym, co musiało być uwzględnione przy rozpatrywaniu niniejszej sprawy.

Przechodząc zatem do porządku krajowego należy zaznaczyć, że Konstytucja RP w art. 53 ust. 1 każdemu zapewnia wolność sumienia i religii. Według skarżącego kasacyjnie to właśnie ten przepis powinien być wzorcem między innymi dla wykładni art. 206a u.p.o., a w konsekwencji podstawą zwolnienia skarżącego od obowiązku wykonania świadczeń osobistych pozostających w sprzeczności z jego sumieniem i wyznawanymi przekonaniami religijnymi. W skardze kasacyjnej wyeksponowano prawa skarżącego wyprowadzone z art. 53 ust. 1 Konstytucji RP, chroniącego wolność sumienia i religii, a pominięto relacje tego przepisu do innych norm konstytucyjnych, dopuszczających możliwość ograniczeń w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw. Mianowicie w samym art. 53 Konstytucji RP, w ustępie 5 ustawodawca konstytucyjny postanowił, że wolność uzewnętrzniania religii może być ograniczona jedynie w drodze ustawy i tylko wtedy, gdy jest to konieczne do ochrony bezpieczeństwa państwa, porządku publicznego, zdrowia, moralności lub wolności i praw innych osób. Z kolei w odniesieniu do wolności sumienia należy mieć na uwadze, że zgodnie z art. 31 ust. 3 Konstytucji ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanowione tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw.

Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 7 października 2015 r. sygn. K 12/14 przyjął - w ślad za regulacjami międzynarodowymi i powszechnie akceptowaną interpretacją przepisów Konstytucji, że wyrażona w art. 53 ust. 1 Konstytucji RP wolność sumienia może podlegać ograniczeniom, które jednak muszą być odpowiednio proporcjonalne, tj. spełniać kryteria art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Niewątpliwie w niniejszej sprawie mamy do czynienia z kolizją wartości chronionych konstytucyjnie, z jednej bowiem strony skarżący, powołując się na wolność sumienia i wyznania, domaga się zwolnienia go od świadczeń osobistych nałożonych kwestionowaną decyzją, a z drugiej strony organy administracji wskazują na przepisy u.p.o. oraz art. 85 Konstytucji, jako podstawę decyzji konkretyzującej wobec skarżącego powszechny obowiązek obrony Ojczyzny.

Zgodzić się należy z twierdzeniami zawartymi w skardze kasacyjnej, że nałożony na skarżącego obowiązek w ramach powszechnego obowiązku obrony ma charakter militarny (wbrew twierdzeniom zawartym w skardze kasacyjnej Sąd I instancji nie zaprzeczał temu) i stanowi ograniczenie jego praw wynikających z wolności sumienia i wyznania. Rzecz jednak w tym, że w niniejszej sprawie należało ocenić, czy te ograniczenie odpowiada wymogom art. 31 ust. 3 i art. 53 ust. 5 Konstytucji RP. Jak wskazał Trybunał Konstytucyjny w przywołanym wyżej wyroku sygn. K 12/14, wyrażona w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP zasada proporcjonalności umożliwia rozstrzyganie w sytuacji, gdy pojawia się kolizja kilku praw chronionych konstytucyjnie, albo gdy ingerencja ustawodawcy dokonana w celu ochrony jednej wartości konstytucyjnej powoduje nadmierne ograniczenie innej wartości należącej do tej kategorii. Przepis art. 31 ust. 3 Konstytucji RP określa uniwersalne kryteria, których spełnienie jest konieczne do wprowadzenia ograniczeń praw i wolności konstytucyjnych jednostki.

W rozpoznawanej sprawie rozważeniu podlegała przede wszystkim relacja przepisów art. 53 ust. 1 i ust. 5 oraz art. 85 Konstytucji RP. Z regulacji art. 53 Konstytucji RP wywieść można, że każdemu przysługuje wolność do przekonań religijnych, moralnych czy światopoglądowych oraz możliwość ich wyrażania we własnym postępowaniu. Trybunał Konstytucyjny we wspomnianym wyroku sygn. K 12/14 zwrócił uwagę, że wyrazem prawa do postępowania zgodnie z własnym sumieniem, a w konsekwencji także wyrazem wolności od przymusu postępowania wbrew własnemu sumieniu, jest klauzula sumienia bądź sprzeciw sumienia. Trybunał stwierdził, że: "Wolność sumienia musi się bowiem przejawiać także w możliwości odmowy wykonania obowiązku nałożonego zgodnie z prawem z powołaniem się na przekonania naukowe, religijne lub moralne". Warto przy tym zauważyć, że już w wyroku z 15 stycznia 1991 r., sygn. akt U 8/90, (OTK 1991 r. poz. 8), Trybunał Konstytucyjny uznał, że wolność sumienia nie oznacza jedynie prawa do reprezentowania określonego światopoglądu, ale przede wszystkim prawo do postępowania zgodnie z własnym sumieniem, do wolności od przymusu postępowania wbrew własnemu sumieniu.

Odnosząc się do rozważanego sprzeciwu sumienia zaznaczyć należy, że zarówno standard międzynarodowy, jak i kontekst konstytucyjny nie pozwalają wywieść z art. 53 ust. 1 Konstytucji RP uprawnienia do odmowy przestrzegania prawa w każdej sytuacji, gdy prawo nakazuje zachowanie niezgodne z sumieniem jednostki. Ochrona wynikająca z wolności sumienia i wyznania nie może być postrzegana jako nieograniczona i nie dotyczy każdego przypadku konfliktu przekonań z obowiązkiem nałożonym przez prawo. Ustrojodawca dostrzegając problem sprzeciwu sumienia zdecydował się uregulować go w wąskim zakresie, mianowicie dotyczącym możliwości odmowy służby wojskowej. Zgodnie z art. 85 ust. 3 Konstytucji RP obywatel, któremu przekonania religijne lub wyznawane zasady moralne nie pozwalają na odbywanie służby wojskowej, może być obowiązany do służby zastępczej na zasadach określonych w ustawie. Przytoczone unormowanie stanowi wyjątek od ustanowionego w Konstytucji RP powszechnego obowiązku obrony Ojczyzny. Zgodnie z art. 85 ust. 1 Konstytucji RP zakres podmiotowy obowiązku obrony rozciąga się na wszystkich obywateli Rzeczypospolitej Polskiej.

Z całości regulacji zawartej w u.p.o. wynika, że w ramach powszechnego obowiązku obrony najszerszy zakres obowiązków łączy się z pełnieniem służby wojskowej, co oczywiście wiąże się z odpowiednimi ograniczeniami w korzystaniu z konstytucyjnych wolności i praw przez osoby powołane do tej służby. Chociaż wykonywanie świadczeń na rzecz obrony jest jedną z form powszechnego obowiązku obrony, to jednak znacząco różni się od pełnienia służby wojskowej, co na poziomie konstytucyjnym znalazło wyraz właśnie w art. 85 ust. 3. Zawężenie w Konstytucji ochrony prawnej wyłącznie do przypadku sprzeciwu sumienia związanego z pełnieniem służby wojskowej stanowi ważne wskazanie aksjologiczne dla oceny spraw dotyczących konfliktu sumienia z nakazami obowiązującego prawa.

Tymczasem w skardze kasacyjnej sformułowano założenia co do ochrony prawnej osób wyznaczonych do wykonania świadczeń osobistych na wzór rozwiązań prawnych dotyczących pełnienia służby wojskowej, nie dostrzegając istotnego zróżnicowania tych form powszechnego obowiązku obrony. Wbrew twierdzeniom zawartym skardze kasacyjnej zarówno w europejskim, jak też polskim porządku prawnym nie ma rozwiązań, które uzasadniałyby objęcie ochroną prawną innych przypadków sprzeciwu sumienia, niż ten związany z odbywaniem służby wojskowej. Istnieją natomiast ważne racje przemawiające za tym, aby wyjątkowej regulacji zawartej w art. 85 ust. 3 Konstytucji nie przenosić na inne formy powszechnego obowiązku obrony. Podkreślić należy, że ocena konkretnego przypadku sprzeciwu sumienia musi być dokonywana przy uwzględnieniu innych wartości prawnie chronionych.

W niniejszej sprawie uprawniona jest ocena, że ograniczenia wolności sumienia i wyznania związane z wykonaniem przez skarżącego świadczeń osobistych na rzecz obrony nie stanowią nadmiernej ingerencji w jego prawa, która wymagałaby ochrony prawnej. Istotą prawa do sprzeciwu sumienia nie jest bowiem pozostawienie jednostce całkowite swobody co do wyboru norm prawnych, których zechce przestrzegać, lecz jedynie umożliwienie jej odmowy podporządkowania się tym normom, które odbiera ona jako rażąco niezgodne z wyznawanymi przekonaniami. W okolicznościach niniejszej sprawy trudno było przyjąć, że wykonanie przez skarżącego świadczeń osobistych w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny polegających na wykonania świadczeń osobistych w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny, polegających na zabezpieczeniu działalności [...] – przyjmowanie pojazdów z [...] na rzecz [...] przez okres do 7 dni na stanowisku diagnosty w [...], doprowadzi do naruszenia istoty praw wynikających z ustanowionej w art. 53 ust. 1 Konstytucji RP wolności sumienia i wyznania. Mimo doświadczanego przez skarżącego osobistego konfliktu przekonań z obowiązkami nałożonymi kwestionowaną decyzją, brak jest przesłanek obiektywnych do stwierdzenia, że jest to sytuacja, która zagraża jego tożsamości i integralności, uformowanej przez sumienie oraz wyznawaną religię.

Przy rozstrzyganiu niniejszej sprawy należało też mieć na uwadze, że: "W demokratycznym państwie prawnym powszechnie przyjęty jest mechanizm ważenia konfliktów wartości i przeciwstawnych racji, których pogodzenie jest trudne lub wręcz niemożliwe. Wyraża go zasada proporcjonalności zapisana w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP" (zob. Konstytucja RP. Komentarz. red. M. Safjan, L. Bosek, Tom I, wyd. C.H.Beck, Warszawa 2016, s. 1263). Wobec powyższego trzeba przypomnieć, że jednym z celów określonych w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, który może uzasadniać ustanowienie ograniczeń w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw są potrzeby bezpieczeństwa państwa. Podobnie stanowi art. 53 ust. 5 Konstytucji RP, dopuszczając ograniczenie w drodze ustawy wolności uzewnętrzniania religii, gdy jest to konieczne do ochrony bezpieczeństwa państwa. Nie budzi wątpliwości, że określone w u.p.o. zadania nakładane na wszystkie organy władzy i administracji rządowej, organy samorządu terytorialnego oraz inne organy i instytucje państwowe, a także na każdego obywatela, zasadniczo służą bezpieczeństwu państwa.

Kontrolowane przez Sąd Wojewódzki decyzje Burmistrza i Wojewody wydane zostały na podstawie art. 203 u.p.o. stanowiącym, że wójt lub burmistrz (prezydent miasta) wydaje w czasie pokoju decyzję administracyjną o przeznaczeniu osoby do wykonania świadczeń osobistych, w tym planowanych do wykonania w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny, na wniosek organów i jednostek organizacyjnych o których mowa w art. 202 ust. 1 (ust. 1). Prowadzi to do wniosku, że organy obu instancji orzekające w sprawie skarżącego nie miały podstaw prawnych do wnioskowanego przez niego zwolnienia od obowiązku wykonania świadczeń osobistych. Ponadto jak już podano wyżej do skarżącego nie miał zastosowania art. 206a u.p.o., który to ma charakter katalogu zamkniętego, a niewątpliwie nie wymienia skarżącego jako niepodlegającego obowiązkowi wykonywania świadczeń na rzecz obrony. W świetle poczynionych rozważań, ani z norm prawa międzynarodowego (art. 9 Konwencji, art. 18 Paktu, art. 10 Karty), ani też z norm ustanowionych w Konstytucji RP nie wynikają przesłanki do kwestionowania konstytucyjności art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP w tym zakresie, w jakim nie uwzględnia on osób, które odmawiają wykonania świadczeń osobistych, jako sprzecznych z ich sumieniem i przekonaniami religijnymi. Jak wskazano wyżej obowiązujące regulacje proklamujące wolność sumienia i wyznania dopuszczają ich ograniczenie w drodze ustaw, gdy jest to konieczne m.in. dla ochrony bezpieczeństwa publicznego. Brak było w rozpoznawanym przypadku również przesłanek, aby dla ochrony praw skarżącego, wynikających z wolności sumienia i wyznania, zastosować ochronę bezpośrednio na podstawie art. 53 ust. 1 Konstytucji.

Odnosząc się do zarzutów kasacyjnych związanych z art. 53 ust. 1 Konstytucji należy dodatkowo wskazać na regulację ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania. Zgodnie z art. 3 wymienionej ustawy korzystanie z wolności sumienia i wyznania nie może prowadzić do uchylania się od obowiązków publicznych nałożonych przez ustawy (ust. 1). Ze względu na przekonania religijne lub wyznawane zasady moralne obywatele mogą występować o przeznaczenie do służby zastępczej na zasadach i w trybie określonych w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o służbie zastępczej.

Przedstawione uwarunkowania wynikające z regulacji konstytucyjnych i ustawowych pozwoliły przyjąć, że nakazowi świadczeń osobistych, stanowiących formę powszechnego obowiązku obrony, podlegają również osoby, w przypadku których wykonywanie tegoż obowiązku stałoby w kolizji z ich sumieniem i wyznawanymi przekonaniami. Analiza okoliczności konkretnej sprawy w kontekście omówionych wyżej przepisów konstytucyjnych i ustawowych nie pozwalała na stwierdzenie, że doszło w przypadku skarżącego do nadmiernej ingerencji w jego prawa związane z wolnością sumienia i wyznania, mogącej czynić wydane decyzje niezgodnymi z prawem. W konsekwencji zasadnie Sąd Wojewódzki zaakceptował rozstrzygnięcia podjęte przez organy obu instancji.

Końcowo wymaga odnotowania, że analogiczne stanowisko w podobnych uwarunkowaniach prawnych i faktycznych zajął Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach: z 12 marca 2020 r., sygn. II OSK 1259/18, LEX nr 3015322; z 1 grudnia 2020 r. sygn. akt II OSK 1434/18, pub. www.orzeczenia.nsa.gov.pl; z 28 września 2022 r., sygn. III OSK 1402/21, LEX nr 3413482; z 24 kwietnia 2023 r. sygn. akt III OSK 2062/21, pub. www.orzeczenia.nsa.gov.pl.

Nie można się również zgodzić z zarzutem naruszenia art. 9 w zw. z art. 14 Konwencji, art. 32, art. 53 ust. 1 Konstytucji RP i art. 12 ust. 1 ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania. Skarżący kasacyjnie upatruje go w naruszeniu zakazu dyskryminacji, który wynika z tych przepisów. Po pierwsze skarżący zarzuca, że został potraktowany inaczej niż inne osoby odwołujące się do sprzeciwu sumienia, które są zwalniane z pełnienia służby związanej z wojskiem, bez "obiektywnego i rozsądnego uzasadnienia". Jednak skarżący nie przedstawił jakichkolwiek przypadków mających miejsce w działalności polskich organów administracji, z których wynikałoby, że osoby znajdujące się w podobnej do niego sytuacji, zostały zwalniane z obowiązku świadczeń osobistych na rzecz obrony. Na dyskryminację skarżącego w ten sposób nie wskazują także okoliczności niniejszej sprawy. Natomiast z praktyki Sądów administracyjnych dotyczącej skarg [...] na decyzje, w których nałożono na nich obowiązek świadczeń osobistych na rzecz obron, wynika, że takie działanie organów jest stosowane jednolicie i jest uznawane za zgodne z prawem.

Po drugie, skarżący uważa, że jest dyskryminowany, ponieważ inni duchowni są zwalniani z obowiązku wykonania świadczeń osobistych na rzecz obrony. Jak już podano wyżej, skoro w skardze kasacyjnej nie podniesiono zarzutów naruszenia przepisów postępowania, w tym normujących ustalanie stanu faktycznego będącego podstawą zaskarżonego wyroku, to nie doszło do podważenia przed Naczelnym Sądem Administracyjnym przyjętej przez organy i Sąd I instancji okoliczności, że skarżący nie jest osobą pełniącą funkcję duchownego. Wobec tego, do skarżącego nie znajduje zastosowania art. 12 ust. 1 ustawy z 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, który stanowi, że "[d]uchowni oraz osoby zakonne kościołów i innych związków wyznaniowych, ustanowione według przepisów prawa wewnętrznego kościoła lub innego związku wyznaniowego, korzystają z praw i podlegają obowiązkom na równi z innymi obywatelami we wszystkich dziedzinach życia państwowego, politycznego, gospodarczego, społecznego i kulturalnego. Są oni w ramach obowiązujących przepisów ustaw zwolnieni z obowiązków niemożliwych do pogodzenia z pełnieniem funkcji duchownego lub osoby zakonnej.". Skoro skarżący nie wykazał, że należy do osób pełniących funkcję duchownego lub osoby zakonnej, to nie sposób uznać, że jest traktowany odmiennie (z naruszeniem zakazu dyskryminacji religijnej) w stosunku do duchownych, bowiem do nich nie należy.

Mając na uwadze powyższe wywody, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw, dlatego na mocy art. 184 p.p.s.a. ją oddalił.