Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Bohdanowicz (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Jan Grzęda Sędzia WSA Ireneusz Fornalik Protokolant st. sekr. sąd. Anna Lisowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 grudnia 2013 r. sprawy ze skargi A.J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy z dnia [...] r., nr [...], II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu.

Wójt Gminy decyzją Nr [...] w dniu [...] lipca 2013 r. na podstawie art. 2, art. 3 pkt 22, art. 16a ust. 1, art. 23 ust. 1, 2, 3 i 4, art. 24 ust. 1, 2 i 3, art. 26 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 139, poz. 992 ze zm.) odmówił przyznania A.J. świadczenia w formie specjalnego zasiłku opiekuńczego wnioskowanego na A.J..

W uzasadnieniu organ podał, że A.J. złożyła wniosek w dniu 14 czerwca 2013 r. o ustalenie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym mężem A.J.. W myśl art. 16 a ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny i jeżeli rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W ocenie organu na małżonku jako osobie niespokrewnionej nie ciąży obowiązek alimentacyjny. W kodeksie rodzinnym i opiekuńczym został jedynie uregulowany obowiązek alimentacyjny pomiędzy małżonkami rozwiedzionymi (art. 60 k.r.i op.) oraz w stosunku do małżonków, co do których orzeczono separację (art. 614 § 4 k.r.i op.). A zatem w trakcie trwania małżeństwa nie istnieje obowiązek alimentacyjny i taka sytuacja zachodzi w przedmiotowej sprawie. Nadto z ostatniego świadectwa pracy, które przedłożyła skarżąca wynika, że była zatrudniona do [...] listopada 2011 r. i umowa została rozwiązana z upływem czasu na jaki została zawarta, stąd też nie zrezygnowała ona z zatrudnienia, aby sprawować opiekę nad mężem. Dlatego też, mimo że A.J. spełnia kryterium dochodowe, a mąż jej jest niepełnosprawny z orzeczeniem o I grupie inwalidzkiej od urodzenia – ma niedowład kończyn dolnych z powodu porażenia mózgowego – specjalny zasiłek wobec nie spełnienia przesłanek, o których mowa wyżej, jej nie przysługuje.

Skarżąca złożyła odwołanie od tej decyzji i podała, że jej mąż urodził się z dziecięcym porażeniem mózgowym z lewostronnym paraliżem i jest niepełnosprawny od urodzenia. Musi pomagać mu w ubieraniu się, poruszaniu się, a kontakt słowny z nim jest utrudniony. Potrzebuje pomocy w najprostszych czynnościach codziennych. Stąd jej prośba o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Decyzją Nr [...] z dnia [...] września 2013r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W ocenie organu II instancji odwołanie strony skarżącej nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 16 a ustawy o świadczeniach rodzinnych, aby otrzymać specjalny zasiłek opiekuńczy skarżąca winna wykazać, że zrezygnowała z pracy w związku z rzeczywistym podjęciem opieki nad niepełnosprawnym. Celem bowiem świadczenia jest udzielenie pomocy Państwa osobie, która dobrowolnie pozbawia się możliwości zarobkowania w związku ze sprawowaniem opieki. Ma ono rekompensować rezygnację z aktywności zawodowej w związku z podjęciem opieki.

W niniejszej sprawie ta rezygnacja nie nastąpiła. A.J. od urodzenia legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności i od urodzenia wymaga opieki. Mimo tego A.J. podjęła się zatrudnienia na pełny etat i pracowała do momentu rozwiązania umowy z upływem czasu na jaki została zawarta. Nie doszło zatem do rezygnacji z zatrudnienia. Dlatego samo spełnienie kryterium dochodowego nie dawało podstaw do przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. wniosła A.J.. Podała te same okoliczności co w odwołaniu od decyzji organu I instancji, a nadto, że podjęła pracę tymczasową w porze nocnej, bo w dzień była potrzebna w domu tylko po to, aby zarobić na opał na zimę. Utrzymuje się wraz z dwoma córkami tylko z renty męża i nie ma środków, aby kupić leki. Przez okres 1,5 roku pobierała na męża zasiłek opiekuńczy, a po zmianie ustawy od 1 lipca 2013 r. to świadczenie jej wstrzymali. Dlatego uważa, że zasiłek, o który się ubiega w jej sytuacji jest należny.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Stosownie do treści art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012r., poz. 270 ze zm.) – zwanej dalej "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z przepisami prawa, w czym mieści się bezspornie kontrola dokonania prawidłowej wykładni zastosowanych przez organy przepisów prawa materialnego. Przyjęta przez art. 6 kpa zasada praworządności, stanowiąca konsekwentne odbicie przepisu art. 7 Konstytucji RP, obejmuje bowiem zarówno obowiązek zastosowania właściwej normy prawnej, jak i obowiązek ustalenia jej właściwego rozumienia.

Rozpoznając wniesioną przez A.J. skargę, której zarzuty sprowadzają się w istocie do kwestionowania słuszności zastosowanego przez organ prawa, Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał za stosowne odnieść się przede wszystkim do przytoczonych przez organy przepisów prawa materialnego i dokonać oceny prawidłowości zastosowanej interpretacji.

Organ I instancji, odmawiając przyznania skarżącej specjalnego zasiłku opiekuńczego, rozstrzygnięcie swoje oparł na dwóch podstawach wywiedzionych z przepisu art. 16 a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 7 grudnia 2012r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U z 2012 r., poz. 1548), a mianowicie:

– że na małżonku nie ciąży obowiązek alimentacyjny wobec drugiego małżonka i

– że skarżąca nie zrezygnowała z zatrudnienia dla sprawowania opieki nad niepełnosprawnym od urodzenia mężem.

Utrzymując w mocy zaskarżoną decyzję o odmowie przyznania tego zasiłku, organ II instancji – Samorządowe Kolegium Odwoławcze, w całości podzieliło dokonaną wykładnię zarówno art. 16 a cytowanej ustawy, jak i przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w zakresie braku obowiązku alimentacyjnego małżonków wobec siebie w czasie trwania małżeństwa. Mimo, że w tym zakresie organ II instancji w ogóle się nie wypowiedział w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, należało przyjąć, iż pogląd ten w całości podziela.

Zgodnie z art. 16 a ustawy o świadczeniach rodzinnych specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Alimentacja to zasilanie, ponoszenie kosztów utrzymania innych osób. Co prawda Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie przewiduje wprost istnienia obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w jego art. 128 i następnych jako obowiązku dotyczącego współmałżonków, gdyż mowa tam o krewnych, jednak zdaniem Sądu obowiązek o tożsamym charakterze przewidziany został niewątpliwie w art. 23 k.r.i op., gdzie określony został jako obowiązek wzajemnej pomocy i współdziałania. Także art. 27 k.r.i op. nakłada na małżonków obowiązek przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli, a więc obowiązek dostarczania środków utrzymania, co jest tożsame z obowiązkiem alimentacji. To zaprezentowane stanowisko znajduje swoje uzasadnienie w wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2004 r., sygn. IV CK 37/03, z dnia 23 stycznia 1975 r., sygn. III CRN 369/74, z dnia 7 lipca 2000 r., sygn. II CKN 1015/00 czy z dnia 24 sierpnia 1990 r., sygn. I CR 422/90.

Pogląd odmienny zaprezentowany przez organy w przedmiotowej sprawie, wynikający z zastosowania wąskiej wykładni pojęcia "alimenty", a w konsekwencji uznanie, iż obowiązek współmałżonków do wzajemnego dostarczania środków utrzymania nie jest obowiązkiem alimentacyjnym w rozumieniu art. 16 a ustawy o świadczeniach rodzinnych, prowadziłby w rezultacie do przyjęcia, iż dopiero uzyskanie orzeczenia o rozwiązaniu małżeństwa lub separacji rodzi obowiązek alimentacji, a tym samym uprawnia do uzyskania specjalnego zasiłku opiekuńczego dla jednego z byłych małżonków w przypadku świadczenia opieki nad niepełnosprawnym byłym małżonkiem. Byli małżonkowie mogliby zatem uzyskać świadczenie, do którego prawa nie mieliby natomiast inni wyłącznie ze względu na pozostawanie w związku małżeńskim.

W świetle powyższych rozważań należy zatem uznać, iż również małżonek należy do kręgu osób obciążonych powinnością o cechach obowiązku alimentacyjnego, z istnieniem którego przepis art. 16 a łączy prawo ubiegania się o przyznanie specjalnego zasiłku rodzinnego. Podkreślić należy, że obowiązek opieki nad członkiem rodziny jakim jest małżonek znajduje swoje umocowanie w systemie nie tylko norm moralnych, ale i prawnych.

Natomiast w przedmiocie zaistnienia, zdaniem organów, drugiej negatywnej przesłanki dla przyznania skarżącej specjalnego zasiłku pielęgnacyjnego – to jest braku rezygnacji z zatrudnienia, w ocenie Sądu organy administracji nie ustaliły w należyty sposób wszystkich okoliczności faktycznych. Z zebranego materiału dowodowego nie wynika czy po 25 listopada 2011 r. skarżąca podejmowała zatrudnienie, czy też po tej dacie była zarejestrowana jako bezrobotna i przez jaki okres czasu, ale przede wszystkim czy przed 1 styczniem 2013 r. pobierała świadczenia rodzinne i jakie z tytułu opieki nad niepełnosprawnym mężem. Co prawda tej okoliczności nie podnosiła przed organami administracji, ale w skardze do Sądu powołuje się, że przez okres półtora roku świadczenie rodzinne pobierała, które jej następnie wstrzymano w wyniku zmiany ustawy. W tym miejscu należy podnieść, iż na skutek pytania zarówno Grupy Posłów RP IV kadencji, jak i Rzecznika Praw Obywatelskich w Trybunale Konstytucyjnym zawisły dwie sprawy co do zgodności art. 16 a ust. 2, 3, 4 i 5 oraz art. 11 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2012 r., poz. 1548) z zasadą zaufania do państwa i prawa oraz zasadą ochrony praw nabytych wynikających z art. 2 Konstytucji. W dniu 5 grudnia br. Trybunał orzekł w sprawie K 27/13, że art. 11 ust. 1 i 3 wyżej cytowanej ustawy jest niezgodny z art. 2 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny stanął na stanowisku, że deklarowana przez ustawodawcę konieczność racjonalizowania świadczeń opiekuńczych w tej ustawie w celu wyeliminowania nadużyć sama w sobie nie uzasadnia znoszenia praw słusznie nabytych. Przedsięwzięcie racjonalizujące nie może bowiem abstrahować od zastanych stosunków prawnych, zwłaszcza gdy mają charakter chronionych konstytucyjnie praw podmiotowych. Tym samym stwierdził, że w przedmiotowej ustawie przepisy intertemporalne naruszając prawa słusznie nabyte oraz naruszają zasadę obywateli państwa i stanowionego prawa w odniesieniu do tej grupy osób, które pobierały świadczenie pielęgnacyjne na podstawie ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym przed wejściem w życie ustawy zmieniającej, które jednocześnie nie spełniły przesłanek nabycia świadczenia pielęgnacyjnego lub specjalnego zasiłku opiekuńczego na podstawie ustawy o świadczeniach rodzinnych, w brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą (w dniu sporządzania niniejszego uzasadnienia brak jest pisemnego uzasadnienia wyroku Trybunału).

Brak zatem ustaleń organów co do charakteru pobieranego przez skarżącą świadczenia sprzed zmiany ustawy nie pozwala Sądowi na ocenę sprawy w jej całokształcie. Stąd też na mocy art. 145 § 1 ust. 1 pkt a i c ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy.