Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Piotr Przybysz Sędziowie: sędzia NSA Elżbieta Kremer sędzia del. WSA Maria Grzymisławska-Cybulska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 7 stycznia 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej C. T. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 lipca 2023 r., sygn. akt I SA/Wa 706/23 w sprawie ze skargi C. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku z dnia 27 stycznia 2023 r. nr KO-1422/4103/781/22 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Płocka z dnia 21 października 2022 r. nr DŚR.4014.000983.2022; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku na rzecz C. T. kwotę 720 zł (siedemset dwadzieścia złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 6 lipca 2023 r., sygn. akt I SA/Wa 706/23 oddalił skargę C.T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku z dnia 27 stycznia 2023 r. nr KO-1422/4103/781/22 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd I instancji podzielił stanowisko organu, że sprawujący opiekę nie podejmuje aktywności zawodowej (tj. rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej) wyłącznie z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną i to w wymiarze (zakresie), który w okolicznościach danej sprawy wyklucza mu możliwość podjęcia jakiejkolwiek aktywności zawodowej. Wskazano, że w sytuacji, gdy opieka nie nosi cech stałej lub długotrwałej taki związek przyczynowo - skutkowy między koniecznością rezygnacji lub niepodejmowania z zatrudnienia a opieką nie istnieje. W postępowaniu administracyjnym konieczne jest zatem ustalenie związku między niepodejmowaniem zatrudnienia (pracy zarobkowej) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnoprawną. Konieczne jest więc ustalenie wymiaru opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy, a w niniejszej sprawie organ odwoławczy na podstawie zebranych dowodów doszedł do przekonania, że skarżący nie jest osobą, która w myśl art. 17 ust.1 ustawy nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. W dalszej kolejności Sąd I instancji wskazał, że zgromadzony materiał dowodowy nie pozostawia wątpliwości, że matka skarżącego w znacznej mierze funkcjonuje samodzielnie. Nie jest osobą leżącą i wymagającą nieprzerwanej opieki. Porusza się samodzielnie, sama spożywa posiłki, bierze lekarstwa, opuszcza mieszkanie, sama wyjeżdża na turnusy rehabilitacyjne oraz do sanatorium. Tym samym jej stan zdrowia nie może być na tyle zły, że nie jest ona w stanie choć części czasu zostać sama w domu bez opieki. Przeciwnie - wszystko wskazuje, że potrafi funkcjonować samodzielnie. Natomiast opieka sprawowana przez skarżącego, która wykracza poza czynności domowe, podejmowane przez osoby pracujące na pełen etat, ogranicza się do podania leków, zawożenia matki do lekarza oraz ewentualnej pomocy jej w czynnościach higienicznych, kiedy jest taka potrzeba. W tej sytuacji, w ocenie Sądu I instancji, za uzasadnione należało uznać stwierdzenie, że zakres obowiązków spoczywających na skarżącym nie usprawiedliwia jego bierności zawodowej.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł skarżący, zarzucając Sądowi I instancji:

1. naruszenie prawa materialnego, tj.

a) art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615) poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącego oraz w sprawie nie występuje związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną podczas gdy taki związek niewątpliwie istnieje.

b) art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615) poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na fakt, że żyją jeszcze inne osoby na których ciąży obowiązek alimentacyjny w stopniu pierwszym, które jednak są osobami nie dającymi rękojmi sprawowania należytej opieki nad osobą niepełnosprawną oraz żaden przepis prawa nie przewiduje kryteriów wyboru opiekuna z grupy osób na których ciąży obowiązek alimentacyjny w tym samym stopniu.

Żądaniem skargi kasacyjnej objęto uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Niezależnie od powyższych zarzutów wniesiono o przyznanie skarżącemu zwrotu kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym według norm przepisanych, a także rozpoznanie skargi na posiedzeniu niejawnym wobec zrzeczenia się prawa do rozprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz.U. 2024, poz. 935 ze zm. – dalej jako: "p.p.s.a." Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.

Analiza wskazanych w niniejszej sprawie podstaw skargi kasacyjnej prowadzi do wniosku, że złożona skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, albowiem podniesione w niej zarzuty przeciwko zaskarżonemu wyrokowi Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie są trafne.

W pierwszej kolejności należy zaakcentować, że w sprawie bezsporne pozostaje, że B.T. legitymuje się orzeczeniem, z którego jednoznacznie wynika jej trwała niezdolność do samodzielnej egzystencji oraz konieczność stałej lub długotrwałej opieki i pomocy ze strony innej osoby w zaspokajaniu podstawowych potrzeb. Nie było zatem sporne, że B.T. wymaga stałego wsparcia. Jednocześnie jednak Kolegium kwestionuje wymiar opieki sprawowanej przez - jak wynika z akt - jedyną osobę, która tę opiekę świadczy. Tę ocenę zaaprobował Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie.

Dokonana przez Kolegium i zaakceptowana przez Sąd Wojewódzki ocena materiału dowodowego prowadzi do wewnętrznie sprzecznych i niespójnych z zebranymi dowodami wniosków, że wymiar sprawowanej - wyłącznie i prawidłowo - przez C.T. opieki nad wymagającą stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w związku z trwałą niezdolnością do samodzielnej egzystencji B.T. nie dowodzi związku z rezygnacją przez niego z zatrudnienia. Zauważyć trzeba, że żadnych wątpliwości, co do istnienia związku pomiędzy wymiarem sprawowanej przez skarżącego nad matką opieki a rezygnacją przez niego z zatrudnienia nie miał organ I instancji, a więc organ przed którym w zasadniczym zakresie toczyło się postępowanie wyjaśniające i który niewątpliwie dysponował najszerszą wiedzą na temat sytuacji tej rodziny. Organ I instancji ustalił, że zakres opieki sprawowanej nad matką przez C.T. całkowicie wyklucza podjęcie zatrudnienia lub jakiejkolwiek prawy zarobkowej. Organ I instancji odmowne załatwienie wniosku skarżącego uzasadnił wyłącznie brzmieniem przepisu art. 17 ust.1b u.ś.r. Jakkolwiek, słusznie stanowisko to zakwestionowało Kolegium, to jednocześnie dokonało ono innej oceny materiału dowodowego, kwestionując ocenę materiału dowodowego dokonaną przez organ I instancji. W konsekwencji, ustalono, że jedyną osobą sprawującą całodobową, stałą opiekę nad B.T. jej syn – C.T. Ustalono także, że problemy zdrowotne B.T., w szczególności obejmują problemy psychiatryczne, zaniki pamięci, ortopedyczne, wymagające rehabilitacji, choroby serca, nadciśnienie i reumatyzm. B.T. wymaga pomocy przy wstawaniu z łóżka, ubieraniu się, w dzień korzysta z łazienki dostosowanej do potrzeb osoby niepełnosprawnej, natomiast w nocy jest pampersowana. Ustalono, że C.T. od kilku lat sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką, jednak z uwagi na nieznajomość przepisów nie był świadomy, że z tego tytułu przysługują mu jakiekolwiek świadczenia. W toku wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w czerwcu 2022 r. ustalono, że stan zdrowia B.T. pogarsza się i aktualnie nie jest ona w stanie samodzielnie wykonać czynności higienicznych. Kolegium stwierdziło, że jakkolwiek C.T., sprawuje opiekę nad matką, to w aktach sprawy brak jest jakiegokolwiek dowodu na okoliczność, że zrezygnował on z zatrudnienia, aby sprawować opiekę nad nią. Kolegium wyraziło przekonanie, że opieka nad matką obejmuje wykonywanie zwykłych czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, które nie stanowią czynności uzasadniających niepodejmowanie lub rezygnacje z zatrudnienia. Stanowisko to podzielił Sąd I instancji.

Na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje z tytułu niepodejmowania lub rezygnowania z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W gronie beneficjentów świadczenia pielęgnacyjnego znajdują się osoby najbliższe osobom niepełnosprawnym, które zdecydowały się nie wykonywać działalności zawodowej z uwagi na potrzebę stałego współudziału w procesie leczenia, rehabilitacji i edukacji osoby niezdolnej do samodzielnej egzystencji. Związek przyczynowo-skutkowy w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. zachodzi wówczas, gdy wymiar i charakter osobistej opieki sprawowanej nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i - systematyczny współudział - w postępowaniu leczniczym, rehabilitacyjnym oraz edukacyjnym jest na tyle absorbujący, że uniemożliwia opiekunowi podjęcie lub kontynuowanie zatrudnienia. Skoro bezsporne jest, że B.T. wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby (ponieważ fakt ten dokumentuje orzeczenie), a nie ustalono aby C.T. w sprawowaniu tej całodobowej opieki wspierał lub wyręczał jakikolwiek podmiot instytucjonalny czy fizyczny, jednocześnie nie stwierdzono aby B.T. była zaniedbywana, to zgodzić się należy ze skargą kasacyjną, że ocena materiału dowodowego w sprawie zgromadzonego obarczona jest błędem i pozostaje wewnętrznie sprzeczna. Trafnie zatem, zarzuca skarga kasacyjna, że w sprawie doszło do naruszenia prawa materialnego. Akta sprawy wskazują, że w okresie objętym postępowaniem administracyjnym osobista opieka była na tyle absorbująca, że uniemożliwiała mu podjęcie lub kontynuowanie zatrudnienia.

Zasadnie też skarga kasacyjna podnosi, że okoliczność, iż osoba wymagająca opieki ma jeszcze inne dzieci, na których ciąży obowiązek alimentacyjny nie ma znaczenia przy ocenie przysługiwania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Z przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. nie wynika, aby przesłanką negatywną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego było stwierdzenie, że obok osoby ubiegającej się o świadczenie są również inne osoby, na których w tym samym stopniu ciąży obowiązek alimentacyjny wobec osoby niepełnosprawnej i które mogłyby w pewnym zakresie opiekować się osobą niepełnosprawną lub udzielać wsparcia finansowego opiekunowi takiej osoby. Nie jest zatem dopuszczalna odmowa przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na to, że obowiązek alimentacyjny spoczywa także na innych osobach oraz że osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne oraz pozostałe osoby, na których spoczywa obowiązek alimentacyjny wobec osoby niepełnosprawnej, mogłyby podzielić między siebie obciążenia związane z opieką nad osobą niepełnosprawną. Taka przesłanka negatywna przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie została przewidziana przez ustawodawcę w treści art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.

Biorąc pod uwagę zasadność skargi kasacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, jednocześnie uznając, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, skorzystał z możliwości przewidzianej w art. 188 p.p.s.a. i rozpoznał skargę. Stwierdziwszy, że w sprawie doszło do naruszenia prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Płocka.

O kosztach postępowania sądowego orzeczono w pkt 2 wyroku w oparciu o art. 203 pkt 1 p.p.s.a. i art. 209 p.p.s.a. oraz art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c oraz pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j.: Dz. U. z 2023 r., poz. 1964).