Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Iwona Bogucka po rozpoznaniu w dniu 20 lipca 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M.K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 marca 2023 r., sygn. akt I SA/Wa 2512/21 w sprawie ze skargi M.K. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ostrołęce z dnia 24 sierpnia 2021 r., znak SKO.4111/496/2021 w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia odwołania postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z 17 lutego 2022 r., I SA/Wa 2512/21 odrzucił skargę M.K. (dalej: skarżąca) na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ostrołęce z 24 sierpnia 2021 r., znak SKO.4111/496/2021 w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia odwołania. W uzasadnieniu podano, że skarżąca nie uzupełniła braku formalnego skargi przez nadesłanie nr PESEL, termin do uzupełnienia braku upłynął 6 grudnia 2021 r.

Pismem nadanym 30 kwietnia 2022 r. skarżąca podała numer PESEL, zwróciła się o przyznanie prawa pomocy przez ustanowienie pełnomocnika, wyjaśniła, że ma trudną sytuację ze względu na chorobę syna i męża, zawnioskowała o "ponowne rozpatrzenie jej skargi". Pismo to zostało sędziemu sprawozdawcy przedstawione "do dalszych decyzji" zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału z 6 maja, wykonanym 15 czerwca 2022 r. Zarządzeniem z 13 maja 2022 r. sędzia sprawozdawca zarządziła przedstawienie jej akt po prawomocnym rozpoznaniu wniosku o prawo pomocy.

Postanowieniem referendarza z 17 maja 2022 r. I SPP/Wa 133/22 zostało skarżącej przyznane prawo pomocy obejmujące ustanowienie radcy prawnego.

Zarządzeniem sędziego z 28 lipca 2022 r. wezwano pełnomocnika do wskazania, czy pismo skarżącej stanowi zażalenie na postanowienie o odrzuceniu skargi, czy inne pismo procesowe, pod rygorem przyjęcia, że stanowi ono inne pismo procesowe. Pismem z 20 września 2022 r. pełnomocnik poinformował, że pismo stanowi zażalenie na postanowienie o odrzuceniu skargi. Akta z zażaleniem zostały przedstawione Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu. Postanowieniem z 16 grudnia 2022 r., I OZ 598/22 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie. W uzasadnieniu NSA zwrócił uwagę, że argumenty podane w zażaleniu "mogłyby ewentualnie stać się przedmiotem oceny w przypadku wystąpienia przez skarżącą z wnioskiem o przywrócenie terminu w odrębnym postępowaniu incydentalnym". Pismem z 23 stycznia 2023 r. pełnomocnik wniósł wniosek o przywrócenie terminu do uzupełnienia braków formalnych skargi wskazując, że składa wniosek w terminie 7 dni od otrzymania postanowienia I OZ 598/22. Podano też numer PESEL skarżącej. W uzasadnieniu wniosku podniesiono, że skarżącą absorbuje opieka nad ciężko chorym synem, chorującym od dzieciństwa. Stan ten odbija się negatywnie na jej funkcjonowaniu i stanie zdrowia, co uniemożliwiło jej prawidłowe zrozumienie wezwania. Dopiero doręczenie postanowienia NSA uświadomiło skarżącej skutki niewykonania zobowiązania. Wskazano, że dopiero prawomocne odrzucenie skargi stało się podstawą do złożenia wniosku o przywrócenie terminu, albowiem zgodnie z postanowieniem NSA z 15 czerwca 2016 r., II GZ 603/16, wniosek o przywrócenie terminu może być aktualny dopiero wówczas, gdy prawomocnie zostanie rozstrzygnięta kwestia, czy termin do dokonania czynności minął. Dopiero zatem doręczenie postanowienia z 16 grudnia 2023 r. otworzyło siedmiodniowy termin do złożenia wniosku o przywrócenie terminu do usunięcia braków formalnych skargi. Wskazano też, że znaczenie postępowania sądowego dla skarżącej uzasadnia przywrócenie terminu mimo upływu roku, a okoliczność dotyczącą uprawomocnienia się postanowienia o odrzuceniu skargi uznać należy za okoliczność nadzwyczajną, która uniemożliwiła stronie dokonanie czynności w terminie.

Zaskarżonym postanowieniem z 10 marca 2023 r., sygn. akt I SA/Wa 2512/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odrzucił wniosek skarżącej o przywrócenie terminu do uzupełnienia braków formalnych skargi. W uzasadnieniu postanowienia Sąd I instancji wskazał, że wniosek o przywrócenie terminu został złożony po upływie roku od uchybionego terminu i wyjaśnił, że po upływie roku od uchybionego terminu, jego przywrócenie jest dopuszczalne tylko w wyjątkowych przypadkach. Za taki nie można przyjąć okoliczności wskazywanych przez skarżącą, a więc braku świadomości konieczności uzupełnienia braku formalnego skargi o wskazanie numeru PESEL, samodzielnego działania w sprawie oraz wyczerpania wynikającego z opieki nad niepełnosprawnym synem.

Powyższe postanowienie stało się przedmiotem zażalenia skarżącej, w którym powielono argumenty podane uprzednio we wniosku o przywrócenie terminu. Zaakcentowano, że skarżąca od 35 lat opiekuje się ciężko chorym synem, którego choroba trwa od drugiego roku życia, stan ten determinuje jej zdrowie, samopoczucie i stan emocjonalny. Podniesiono, że w orzecznictwie stan psychiczny jest uznawany za okoliczność uzasadniającą przywrócenie terminu. Skarżąca, powołując się na stosowne orzecznictwo, uznaje bowiem, że wystąpienie z wnioskiem o przywrócenie terminu, było możliwe dopiero po uprawomocnieniu się postanowienia o odrzuceniu skargi.

Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje.

Zażalenie podlegało uwzględnieniu.

Przywrócenie terminu jest instytucją procesową mającą na celu wyeliminowanie negatywnych skutków uchybienia terminu. Odgrywa zatem rolę łagodzącą konieczny formalizm procedur, w tym procedury sądowej, które z jednej strony wymagają instrumentów zapewniających sprawność i szybkość postępowania, z drugiej jednak muszą zapewniać stronom realizację ich prawa do sądu i zasady sprawiedliwości proceduralnej. Przywrócenie uchybionego terminu obwarowane jest szeregiem warunków, nie oznacza to jednak, że jego zastosowanie jest ograniczone do jakichś wyjątkowych, sporadycznych przypadków. Warunki stosowania przywrócenia terminu zostały przez ustawodawcę określone w zróżnicowany sposób, część z nich stanowią warunki określone w sposób precyzyjny (termin, warunki formalne), a część jest określona z użyciem określeń ocennych i wartościujących. Do takich przesłanek wyrażonych za pomocą określenia o charakterze klauzuli generalnej należy przesłanka z art. 87 § 5 p.p.s.a., zgodnie z którą po upływie roku od uchybienia terminu, jego przywrócenie jest dopuszczalne tylko w przypadkach wyjątkowych. Odwołanie się do kryterium wyjątkowości oznacza, że ustawodawca, dostrzegając potencjalnie dużą różnorodność sytuacji faktycznych, od oceny okoliczności towarzyszących danemu przypadkowi, uzależnił dopuszczalność przywrócenia terminu. Rozwiązanie to zapewnia zarówno pewną trwałość sytuacji procesowej wywołanej uchybieniem terminu, jak i możliwość modyfikacji tej sytuacji w przypadkach to uzasadniających. Wyjątkowość przypadku nie musi też pozostawać w związku z kwestią winy w uchybieniu terminu, stanowiącą przesłankę przywrócenia terminu.

Naczelny Sąd Administracyjny dostrzega, że fakt złożenia wniosku formalnie po upływie roku od jego uchybienia jest po pierwsze konsekwencją uprzedniego wyczerpania trybu zażalenia na postanowienie odrzucające skargę. Postępowanie w tym przedmiocie niewątpliwie miało wpływ na upływ terminu rocznego. Po drugie, wpływ na upływ terminu rocznego miało też niewątpliwie rozpoznanie wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy. Równocześnie Naczelny Sąd Administracyjny dostrzega, że osobiste pismo skarżącej z 30 kwietnia 2022 r., potraktowane ostatecznie jako zażalenie na skutek stanowiska pełnomocnika, wyraźnie zawierało elementy wniosku o przywrócenie terminu. Dostrzegł to nie tylko Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu I OZ 598/22, ale również sędzia sprawozdawca, na co wskazuje przyjęta w zarządzeniu z 28 lipca 2022 r. formuła i wskazany rygor wezwania. Jednocześnie Sąd I instancji prawidłowo wstrzymał się ówcześnie od dokonania kwalifikacji tego pisma, oddając kwestię do decyzji pełnomocnika. Natomiast ustanowiony dla skarżącej pełnomocnik zdecydował o uprzednim wyczerpaniu trybu zażalenia, nie można przy tym zarzucić, że przyjęta przez pełnomocnika kolejność czynności procesowych była oczywiście nieprawidłowa, na co wskazuje powoływane przez pełnomocnika w zażaleniu orzecznictwo. Nie można też zaprzeczyć, że to działanie pełnomocnika miało na celu kompleksowe wykorzystanie środków prawnych służących stronie do obrony jej praw. W konsekwencji, wobec zastosowania w sprawie dopuszczalnych instytucji procesowych, z założenia mających chronić interes strony, skarżąca znalazła się w sytuacji gorszej, a to ze względu na upływ terminu rocznego. Nie można uznać, że procedura przyznania prawa pomocy, a następnie rozpoznania zażalenia, są obojętne dla uznania dopuszczalności wniosku o przywrócenie terminu. Termin, któremu uchybiono, upłynął 6 grudnia 2021 r., zaś wniosek o jego przywrócenie złożono 23 stycznia 2023 r. W okolicznościach niniejszej sprawy, w świetle pierwotnego pisma skarżącej z 30 kwietnia 2022 r., fakt wykorzystania instytucji procesowych w celu ochrony praw, co skutkowało upływem terminu rocznego, powinien zostać uznany za wpływający na wyjątkowy charakter przypadku. Taka też jest kwalifikacja rozpoznawanego przypadku przez Naczelny Sąd Administracyjny, co czyni rozpoznanie wniosku o przywrócenie terminu dopuszczalnym.

Sąd I instancji uzna wniosek za dopuszczalny ze względu na wyjątkowy charakter przypadku i podda go ocenie przez pryzmat przesłanki braku winy w uchybieniu terminu, należycie wnikliwie, z uwzględnieniem zasad doświadczenia życiowego oceniając sytuacje życiową skarżącej, nie bagatelizując wagi okoliczności obciążających jej funkcjonowanie. W szczególności fakt, że sprawowanie osobistej, ciągłej opieki nad niepełnosprawnym synem trwa od wielu lat, nie zostanie przez Sąd I instancji oceniony jako pozbawiony wagi i znaczenia na możliwość sprawnego podejmowania działań w innych sprawach życiowych, zwłaszcza z tego względu, że obciążenia z tego wynikające stały się dla skarżącej codziennością. Ten właśnie element powinien zostać rozważony szczególnie wnikliwie, z uwzględnieniem dostępnych Sądowi ocen o wpływie takiej sytuacji życiowej na sposób funkcjonowania osób znajdujących się w takiej sytuacji.

Z powołanych względów Naczelny Sąd Administracyjny wniesione zażalenie uwzględnił, co skutkowało uchyleniem zaskarżonego postanowienia i przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.