Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący – Sędzia NSA Jerzy Płusa, Sędzia NSA Stanisław Bogucki, Sędzia WSA (del.) Bożena Kasprzak (sprawozdawca), Protokolant Dorota Rembiejewska, po rozpoznaniu w dniu 30 listopada 2017 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 28 maja 2015 r. sygn. akt I SA/Po 1133/14 w sprawie ze skargi Z. [...] Oddział w P. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia 16 września 2014 r. nr [...] w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości, 2) oddala skargę, 3) zasądza od Z. [...] Oddział w P. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu kwotę 340 (słownie: trzysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Wyrokiem z dnia 28 maja 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu po rozpoznaniu sprawy ze skargi Z. [...] Oddział w P. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia 16 września 2014 r. w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego, uchylił zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego P. z dnia 25 czerwca 2014 r. i stwierdził, że postanowienia wymienione w punkcie pierwszym nie podlegają wykonaniu do dnia uprawomocnienia się wyroku.

Z akt sprawy wynika, że postanowieniem z dnia 25 czerwca 2014 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego P. obciążył Z. [...] Oddział w P. kosztami postępowania egzekucyjnego w kwocie 37,90 zł. W uzasadnieniu tego postanowienia Naczelnik wyjaśnił, że otrzymał do realizacji tytuły wykonawcze wystawione przez wierzyciela (Z.) wobec E.K. Następnie postępowanie egzekucyjne prowadzone wobec dłużnika zostało umorzone postanowieniem Naczelnika Urzędu Skarbowego P. z dnia 13 czerwca 2014r. wydanym na podstawie art. 59 § 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jednolity: Dz. U. z 2012r., poz. 1015 – dalej u.p.e.a.) z uwagi na bezskuteczność egzekucji.

Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł Z. [...] Oddział w P.

Postanowieniem z dnia 16 września 2014 r. Dyrektor Izby Skarbowej w Poznaniu utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie organu I instancji i stwierdził, że zgodnie z ogólną regułą przewidzianą w przepisie art. 64c § 1 u.p.e.a., koszty egzekucyjne co do zasady obciążają zobowiązanego. Ustawodawca wprowadził jednak wyjątek od powyższej reguły, zgodnie z którym w niektórych sytuacjach wszystkie koszty postępowania egzekucyjnego pokrywa nie zobowiązany, a wierzyciel. Stosownie do treści art. 64c § 4 u.p.e.a. ma to miejsce wówczas, gdy koszty postępowania egzekucyjnego nie mogą być ściągnięte od zobowiązanego.

Organ II instancji zaznaczył także, iż w niniejszej sprawie obciążenie wierzyciela kosztami egzekucyjnymi nastąpiło po uprzednim wydaniu rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 2 u.p.e.a. Ponadto stwierdził, że organ egzekucyjny w sposób nie budzący wątpliwości wykazał, że w postępowaniu prowadzonym wobec zobowiązanej nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne, natomiast wierzyciel mimo posiadania takiej możliwości (i obowiązku) nie wskazał majątku zobowiązanej, do którego można byłoby prowadzić skuteczną egzekucję.

Z. [...] Oddział w P. zaskarżył postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia 16 września 2014 r. wraz z poprzedzającym je postanowieniem organu I instancji do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, wnosząc o ich uchylenie. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 64c § 4 u.p.e.a., poprzez przyjęcie, że koszty egzekucyjne nie mogą być ściągnięte od zobowiązanego.

W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Skarbowej w Poznaniu podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie wnosząc o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu stwierdził, iż skarga zasługuje na uwzględnienie.

W ocenie Sądu zarzuty skargi dotyczące naruszenia zasad postępowania egzekucyjnego są zasadne.

WSA wskazał, iż istota sporu w niniejszej sprawie dotyczy podstawy prawnej obciążenia skarżącego wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego, w sytuacji umorzenia tego postępowania bez zaspokojenia egzekwowanej należności i kwoty kosztów egzekucyjnych.

Sąd podzielił wyrażony w orzecznictwie sądów administracyjnych pogląd, zgodnie z którym, z wykładni językowej i systemowej przepisu art. 64c § 4 u.p.e.a. wynika, że ma on zastosowanie do stanów faktycznych, w których koszty postępowania egzekucyjnego nie mogą być ściągnięte od zobowiązanego, niezależnie od tego czy wynika to z przyczyn faktycznych, czy prawnych.

Dalej Sąd wskazał, iż postanowieniem z dnia 13 czerwca 2014 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego P. umorzył postępowanie egzekucyjne w związku ze stwierdzeniem, że w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym wobec E.K. nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. Tak ustalony stan faktyczny wierzyciel zakwestionował i zaskarżył przedmiotowe postanowienie, wnosząc odwołanie do Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu, a następnie wnosząc skargę do WSA w Poznaniu. Sąd wskazał, że wiadomo mu z urzędu, że w sprawie z tej skargi, sygn. akt I SA/Po 1132/14, w dniu 21 maja 2015 r. zapadł wyrok uchylający postanowienia organów I i II instancji w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego. Mając powyższe na uwadze Sąd, w ślad za stanowiskiem wypracowanym przez NSA wskazał, iż obciążenie wierzyciela kosztami egzekucyjnymi w czasie trwania postępowania egzekucyjnego, to jest przed jego zakończeniem, w tym w szczególności przed umorzeniem tegoż postępowania na podstawie art. 59 § 2 u.p.e.a. jest nieuzasadnione. Sąd podkreślił, iż wobec zaskarżenia i uchylenia postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego, nie można przyjąć, by było ono zakończone. Stwierdzić zatem należy, iż postanowienie organu egzekucyjnego obciążające wierzyciela - stronę skarżącą kosztami przedmiotowego postępowania egzekucyjnego oraz utrzymujące je w mocy postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu wydane zostały niezgodnie z obowiązującymi w tym zakresie przepisami prawa procesowego. W ocenie Sądu, zachodzą przesłanki uzasadniające konieczność wyeliminowania zaskarżonych postanowień z obrotu prawnego.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku WSA w Poznaniu z dnia 28 maja 2015 r. złożył Dyrektor Izby Skarbowej w Poznaniu zaskarżając go w całości i zarzucił mu naruszenie:

1. przepisów postępowania, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy poprzez naruszenie:

- art. 145 § 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjny (Dz.U. z 2012r., poz. 270 ze zm. - dalej: P.p.s.a.) w związku z art. 64c § 4 u.p.e.a. poprzez uznanie, że organ egzekucyjny oraz Dyrektor Izby Skarbowej w Poznaniu przedwcześnie zastosowali regulację art. 64c § 4 u.p.e.a., podczas gdy istniały podstawy faktyczne i prawne do obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego;

- art. 145 § 1 lit. c, art. 141 § 4, art. 133 § 1 oraz art. 151 P.p.s.a. poprzez uwzględnienie skargi, chociaż postępowanie prowadzone przed organami administracji nie było dotknięte żadną z wad wskazanych przez Sąd w skarżonym wyroku, ustalenie przez WSA stanu faktycznego sprawy w sposób odmienny niż wynika to ze zgromadzonego materiału dowodowego - Sąd przyjął, iż postępowanie egzekucyjne nie zostało umorzone na skutek prawomocnego uchylenia postanowień w tym względzie, i to wbrew wiedzy jaką posiadał także z urzędu, co znalazło wyraz w wadliwym uzasadnieniu wyroku i braku oddalenia skargi;

- art. 133 § 1 oraz art. 3 § 2 pkt 2 i 3 P.p.s.a. poprzez brak merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy pomimo istnienia ku temu podstaw prawnych i merytorycznych, a także materiału dowodowego znajdującego się w aktach sprawy;

- art. 168 § 1 P.p.s.a. poprzez uznanie, iż wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 21 maja 2015 r. I SA/Po 1132/14 był w chwili orzekania prawomocny i nastąpiło wyeliminowanie z obrotu prawnego postanowień organów egzekucyjnych w kwestii umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego przeciwko skarżącej;

2. przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię, w szczególności art. 64c § 4 u.p.e.a., poprzez przyjęcie, iż nie zaistniała przesłanka braku możliwości ściągnięcia kosztów egzekucyjnych od zobowiązanej.

W konkluzji skargi wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu oraz zasądzenie od skarżącego na rzecz wnoszącego skargę kasacyjną zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Z. [...] Oddział w P. nie wniósł odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy, a zatem zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem zaskarżenia, a więc i kontroli oraz rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji było postanowienie o obciążeniu wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego wydane na podstawie art. 64c § 4 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (dalej u.p.e.a.) Zgodnie z tym przepisem, wierzyciel pokrywa koszty postępowania egzekucyjnego, jeżeli nie mogą one być ściągnięte od zobowiązanego. Chodzi tu przede wszystkim o te sytuacje, gdy w toku postępowania egzekucyjnego nastąpi takie zubożenie zobowiązanego, że nie będzie możliwości ściągnięcia od niego kosztów egzekucyjnych /R. Hauser, Z. Leoński, Postępowanie egzekucyjne w administracji. Komentarz, Wydawnictwo C. H. BECK, Warszawa 2003 r., str. 167/.

Zasadnicza kwestia, wokół której koncentruje się spór w sprawie, dotyczy oceny, czy organ egzekucyjny zasadnie obciążył Z. jako wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego, działając na podstawie art. 64c § 4 u.p.e.a. W ocenie WSA w Poznaniu, organy egzekucyjne przedwcześnie zastosowały regulację przewidzianą w art. 64c § 4 u.p.e.a., która dotyczy wyjątku od zasady odpowiedzialności zobowiązanego za koszty egzekucji, bowiem postanowienia organów egzekucyjnych obu instancji w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego zostały uchylone przez WSA w Poznaniu wyrokiem z dnia 21 maja 2015r., sygn. akt I SA/Po 1132/14. W tej sytuacji obciążenie wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego przed jego zakończeniem, jest w opinii Sądu pierwszej instancji, niezasadne. Z kolei, zdaniem autora skargi kasacyjnej, przesłanka z art. 64c § 4 u.p.e.a. wystąpiła w rozpoznawanej sprawie, gdyż organ egzekucyjny umorzył postępowanie egzekucyjne w związku ze stwierdzeniem, że w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym wobec E.K. nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, rację ma autor skargi kasacyjnej podnosząc, że postępowanie prowadzone przed organami nie było dotknięte żadną z wad wskazanych przez WSA w zaskarżonym wyroku.

Przede wszystkim podkreślić należy, co również zasadnie wskazano w skardze kasacyjnej, że dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy podstawowe znaczenie ma ustalenie okoliczności, czy organ egzekucyjny umorzył postępowanie egzekucyjne wobec zobowiązanej, działając na podstawie art. 59 § 2 u.p.e.a. W tym przedmiocie, jak wskazano powyżej, stanowiska stron były sprzeczne.

Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu z urzędu wiadomo, że wyrok WSA w Poznaniu w sprawie I SA/Po 1132/14, którym uchylono postanowienia organów egzekucyjnych obu instancji w przedmiocie umorzenia na podstawie art. 59 § 2 u.p.e.a. postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec zobowiązanej E.K., został prawomocnie uchylony wyrokiem NSA wydanym w dniu 30 listopada 2017 r., sygn. akt II FSK 3161/15 i wobec uznania, że sprawa jest dostatecznie wyjaśniona skarga wierzyciela (Z.) w tej sprawie, po jej rozpoznaniu, została oddalona. Ww. prawomocny wyrok NSA ma istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, bowiem przesądza o zasadności umorzenia postępowania egzekucyjnego wobec zobowiązanej (E.K.) w oparciu o art. 59 § 2 u.p.e.a., a więc z powodu stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne, a z kolei ta okoliczność jest przesłanką zastosowania art. 64c § 4 u.p.e.a., co w rozpatrywanej sprawie zasadnie uczyniły organy.

W tej sytuacji uznać należy, że Sąd pierwszej instancji bezzasadnie uznał, iż organy naruszyły przepisy postępowania, a zastosowanie art. 64c § 4 u.p.e.a. jest przedwczesne, gdyż dotyczy sytuacji, w której postępowanie egzekucyjne jest niezakończone.

Mając na uwadze powyższe względy, Naczelny Sąd Administracyjny – działając na podstawie art. 188 p.p.s.a. uwzględnił skargę kasacyjną uchylając zaskarżony wyrok, zaś uznając, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, po rozpoznaniu skargi do WSA w Poznaniu - oddalił skargę. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono stosownie do art. 203 pkt 2 w związku z art. 205 § 2 oraz art. 209 p.p.s.a., zasądzając je od skarżącego na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu, który przejął prawa i obowiązki Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu na podstawie art. 206 ust. 4 ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowej Administracji Skarbowej (Dz. U. poz. 1948).