III OSK 1568/24 - Wyrok

Data orzeczenia	2025-09-24	
Data wpływu	2024-05-22	
Sąd	Naczelny Sąd Administracyjny	
Sędziowie	Kazimierz Bandarzewski /sprawozdawca/
Olga Żurawska - Matusiak
Przemysław Szustakiewicz /przewodniczący/	
Symbol z opisem	6138 Utrzymanie czystości i porządku na terenie gminy
6401 Skargi organów nadzorczych na uchwały rady gminy w przedmiocie ... (art. 93 ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym)	
Hasła tematyczne	Czystość i porządek	
Sygn. powiązane	IV SA/Po 35/24	
Skarżony organ	Rada Gminy	
Treść wyniku	Oddalono skargę kasacyjną	
Powołane przepisy	Dz.U. 2023 nr 0 poz 1634;  art. 1 par 1 i 2, 3 par 1, 141 par 4, 145 par 1 pkt 1 lit c; Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.	
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Przemysław Szustakiewicz Sędziowie: Sędzia NSA Olga Żurawska-Matusiak Sędzia del. WSA Kazimierz Bandarzewski (spr.) po rozpoznaniu w dniu 24 września 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Rady Gminy Kiszkowo od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 29 lutego 2024 r. sygn. akt IV SA/Po 35/24 w sprawie ze skargi Wojewody Wielkopolskiego na uchwałę Rady Gminy Kiszkowo z dnia 17 lutego 2020 r. nr XV/111/20 w sprawie Regulaminu utrzymania czystości i porządku na terenie Gminy Kiszkowo 1. oddala skargę kasacyjną, 2. zasądza od Gminy Kiszkowo na rzecz Wojewody Wielkopolskiego kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.	
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 29 lutego 2024 r. sygn. akt IV SA/Po 35/24, po rozpoznaniu sprawy ze skargi Wojewody Wielkopolskiego (dalej skarżący) na uchwałę Rady Gminy Kiszkowo (dalej Rada Gminy lub Rada) z dnia 17 lutego 2020 r. nr XV/111/20 w sprawie Regulaminu utrzymania czystości i porządku na terenie Gminy Kiszkowo, stwierdził nieważność zaskarżonej uchwały w części obejmującej rozdziały 2, 4 i 5 załącznika do tej uchwały w pierwotnym brzmieniu (pkt 1), w pozostałej części skargę oddalił (pkt 2), a także zasądził od Gminy Kiszkowo na rzecz skarżącego Wojewody Wielkopolskiego kwotę 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania (pkt 3).

W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał w pierwszej kolejności, że na sesji w dniu 17 lutego 2020 r. Rada Gminy Kiszkowo podjęła uchwałę nr XV/111/20 w sprawie Regulaminu utrzymania czystości i porządku na terenie Gminy Kiszkowo, zwaną dalej Uchwałą. Treść tego regulaminu, zwanego dalej Regulaminem stanowi załącznik do Uchwały (zgodnie z jej § 1). Została ona ogłoszona w Dzienniku Urzędowym Województwa Wielkopolskiego w dniu 28 lutego 2020 r. pod pozycją 1947 i weszła w życie po upływie 14 dni od daty ogłoszenia (zob. § 4 Uchwały), tj. 14 marca 2020 r. Uchwała ta – w części obejmującej § 18 Regulaminu – została następnie zmieniona przez uchwałę nr L/337/23 Rady Gminy Kiszkowo z dnia 6 lutego 2023 r. zmieniającą uchwałę nr XV/111/20 Rady Gminy Kiszkowo z dnia 17 lutego 2020 r. w sprawie uchwalenia Regulaminu utrzymania czystości i porządku na terenie Gminy Kiszkowo (Dz. Urz. Woj. Wielk. z 2020 r. poz. 2038) zwana dalej w skrócie Uchwałą Zmieniającą. Należy zaznaczyć, że Uchwała Zmieniająca nie została objęta przedmiotem zaskarżenia co oznacza, że kontroli Sądu została poddana Uchwała w jej pierwotnym brzmieniu. Podstawę prawną Uchwały stanowiły art. 18 ust. 2 pkt 15, art. 40 ust. 1 i art. 41 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 506 z późn. zm.) zwanej dalej u.s.g. oraz art. 4 ustawy z dnia 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach (Dz. U. z 2019 r. poz. 2010 z późn. zm.) zwanej dalej u.c.p.g.

Oceniając przebieg postępowania Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu stwierdził, że wykładnia przyjęta przez Radę Gminy na potrzeby uchwalenia Regulaminu jest niezgodna z terminologią stosowaną przez ustawodawcę w ustawie o utrzymaniu czystości i porządku w gminach oraz w aktach wykonawczych do niej. Po pierwsze, na określenie sytuacji, w których dochodzi do pozbywania się odpadów przez właściciela nieruchomości poprzez ich oddanie w punkcie selektywnego zbierania odpadów ustawodawca posługuje się terminem "przyjmowanie" odpadów, a nie ich "odbieranie" (np.: art. 3 ust. 2 pkt 6, art. 3 ust. 2 pkt 9 lit. d tiret drugie, art. 3 ust. 2c, art. 4 ust. 2 pkt 1 lit. b, art. 6r ust. 2d, art. 6r ust. 3a, art. 6ra ust. 1 i 2 u.c.p.g.). Po drugie, w szeregu przepisów analizowanej ustawy ustawodawca wyraźnie odróżnia i przeciwstawia "odbieranie" odpadów oraz ich "przyjmowanie", jako odmienne sposoby postępowania z odpadami (np.: art. 3 ust. 2c, art. 4 ust. 2 pkt 1 lit. a i lit. b, art. 6r ust. 2d, art. 6r ust. 3a u.c.p.g.). Po trzecie, analiza przepisów ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach oraz aktów wykonawczych do niej – a zwłaszcza rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 11 stycznia 2013 r. w sprawie szczegółowych wymagań w zakresie odbierania odpadów komunalnych od właścicieli nieruchomości (Dz. U. poz. 122), wydanego na podstawie art. 9d ust. 2 u.c.p.g. – prowadzi do wniosku, że terminem "odbieranie" odpadów prawodawca posługuje się w kontekście przejmowania odpadów od właścicieli nieruchomości "u źródła" (tj. z terenu nieruchomości). W szczególności ilekroć mowa jest o "przedsiębiorcy odbierającym odpady komunalne od właścicieli nieruchomości" nie ma wątpliwości, że chodzi o podmiot, który zabiera odpady z terenu poszczególnych nieruchomości, a nie przyjmuje je w PSZOK – w odniesieniu do tej ostatniej kategorii podmiotów ustawodawca posługuje się mianem podmiotu "prowadzącego punkt selektywnego zbierania odpadów" (np.: art. 3 ust. 2 pkt 9 lit. d tiret pierwsze, art. 6r ust. 3d, art. 9c ust. 1a, art. 9ea, art. 9na ust. 1, art. 9na ust. 3 pkt 1, art. 9p ust. 1, art. 9tb ust. 1, art. 9xa u.c.p.g.).

Zdaniem Sądu pierwszej instancji względy wykładni językowej przemawiają za uznaniem, że nakładając w art. 6c ust. 1 u.c.p.g. na gminę obowiązek zorganizowania "odbierania odpadów komunalnych od właścicieli nieruchomości", na których zamieszkują mieszkańcy, ustawodawca miał na względzie tylko "odbieranie odpadów z terenu nieruchomości" w rozumieniu art. 6r ust. 2d u.c.p.g., a już nie pozostałe formy pozbywania się odpadów przez właścicieli wymienione w tym ostatnim przepisie, w szczególności przyjmowanie odpadów komunalnych w PSZOK. Taka wykładnia znajduje potwierdzenie w treści art. 6c ust. 2 u.c.p.g., który to przepis stanowi, że: "Rada gminy może, w drodze uchwały stanowiącej akt prawa miejscowego, postanowić o odbieraniu odpadów komunalnych od właścicieli nieruchomości, na których nie zamieszkują mieszkańcy, a powstają odpady komunalne". Nie ulega wątpliwości (przesądza o tym zwłaszcza tzw. zakaz wykładni homonimicznej oraz argument a rubrica), że w obu przypadkach – tj. zarówno na gruncie art. 6c ust. 1, jak i ust. 2 u.c.p.g. – termin "odbieranie odpadów komunalnych od właścicieli nieruchomości" musi być rozumiany tak samo. Gdyby zaś przyjąć, że – jak sugeruje to Gmina – termin ten obejmuje wszystkie dopuszczone w art. 6r ust. 2d u.c.p.g. formy pozbywania się odpadów (tj. nie tylko ich odbieranie z terenu nieruchomości, ale także przyjmowanie odpadów przez PSZOK oraz zapewnianie przyjmowania tych odpadów przez gminę w inny sposób), to w przypadku niepodjęcia przez organ gminy uchwały, o której mowa w art. 6c ust. 2 u.c.p.g., właściciele nieruchomości, na których nie zamieszkują mieszkańcy, byliby w ogóle pozbawieni możliwości pozbywania się odpadów komunalnych w formach zapewnianych przez gminę, co z kolei stoi w sprzeczności z dyspozycją art. 3 ust. 2 pkt 3 u.c.p.g., w myśl którego gminy są zobowiązane objąć wszystkich właścicieli nieruchomości na terenie gminy systemem gospodarowania odpadami komunalnymi.

Wbrew sugestiom odpowiedzi na skargę, ścisłe, literalne rozumienie art. 6c ust. 1 u.c.p.g. – przyjmowane przez Sąd pierwszej instancji – nie czyni zbędnym ustawowego obowiązku (zob. art. 3 ust. 2 pkt 6 i ust. 2b u.c.p.g.) tworzenia PSZOK przez gminy. Jeśli się bowiem zważy, że zgodnie z art. 6r ust. 3, 3a i 3b u.c.p.g. rada gminy ma kompetencje do określania (i ewentualnego różnicowania) częstotliwości odbierania odpadów od właścicieli nieruchomości (tj., co w tym kontekście i w świetle wcześniejszych uwag oczywiste: z terenu nieruchomości) oraz ograniczania ilości odbieranych odpadów wymienionych frakcji, to jest jasne, że utworzenie PSZOK jest niezbędne już choćby z uwagi na konieczność zapewnienia możliwości pozbywania się odpadów przez właścicieli nieruchomości (zamieszkałych) poza ustalonym harmonogramem oraz ponad ustalone limity ilości odbieranych odpadów. Poza tym PSZOK-i mogą (i powinny) zapewnić możliwość pozbywania się, odpadów właścicielom nieruchomości niezamieszkałych (na ich koszt). Potwierdza to zresztą § 4 ust. 1 Regulaminu, który na właścicieli nieruchomości (lege non distinguente wszystkich nieruchomości, a więc także tych, na których nie zamieszkują mieszkańcy) nakłada obowiązek selektywnego zbierania i "przekazywania do odbioru" (dostarczania) wyszczególnionych frakcji odpadów (co w istocie ma polegać na umieszczaniu tych odpadów w pojemnikach do segregacji ustawionych w PSZOK i GPSZOK – zob. § 4 ust. 2 Regulaminu; por. też § 5 ust. 3 Regulaminu).

W ocenie Sądu nałożenie na właścicieli wszystkich nieruchomości (a więc także zamieszkałych) – tak, jak uczyniła to Rada Gminy w Regulaminie – obowiązku dostarczania ww. rodzajów odpadów, we własnym zakresie i na własny koszt, do PSZOK lub GPSZOK, może prowadzić do niepożądanych skutków z perspektywy celów, jakie przyświecały gruntownej reformie systemu gospodarowania odpadami w gminach oraz związanej z nią obszernej nowelizacji u.c.p.g., dokonanej ustawą z dnia 1 lipca 2011 r. o zmianie ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 152, poz. 897 z późn. zm.) zwaną dalej ustawą zmieniającą z 2011 r. Godzi się bowiem zauważyć, że realizacja tego obowiązku wiąże się z określonymi uciążliwościami (niedogodnościami), w tym bardziej szczegółowymi powinnościami, dla właścicieli nieruchomości, a w szczególności z koniecznością przetransportowania we własnym zakresie wyszczególnionych frakcji odpadów do PSZOK (GPSZOK) – i to w sposób odpowiednio respektujący wymagania przewidziane dla transportu odpadów w przepisach art. 24 ustawy z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach (Dz. U. z 2019 r. poz. 701 z późn. zm.) zwanej dalej u.odpad. oraz w wydanym na podstawie art. 24 ust. 7 u.odpad. rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 7 października 2016 r. w sprawie szczegółowych wymagań dla transportu odpadów (Dz. U. poz. 1742) – tudzież zlecenia uprawnionemu podmiotowi transportu tych odpadów albo ich odbioru z terenu nieruchomości na podstawie odrębnej umowy. Poza tym niedogodności, jakie wiążą się z koniecznością dostarczenia ww. rodzajów odpadów do PSZOK (GPSZOK) we własnym zakresie i na własny koszt, mogą skłaniać niektórych właścicieli nieruchomości do niepożądanego pozbywania się wymienionych odpadów "na dziko", poprzez ich porzucanie w miejscach do tego nieprzeznaczonych, położonych np. w okolicy posesji, na których zostały wytworzone (np. w lesie, w krzakach itp.) – przyczyniając się tym samym, w skrajnym przypadku, do tworzenia lub powiększania nielegalnych składowisk odpadów – albo osłabiać motywację właścicieli nieruchomości do prowadzenia selektywnej zbiórki odpadów, skłaniając do pozbywania się ww. rodzajów odpadów w ramach strumienia odpadów zmieszanych. Godzi się zauważyć, że na realne ryzyko występowania w praktyce takich zachowań zwrócił uwagę pełnomocnik skarżącego na rozprawie.

Tymczasem według założeń, jakie przyświecały projektodawcom ustawy zmieniającej z 2011 r., istotą wprowadzanych zmian było obligatoryjne przejęcie przez gminy obowiązków właścicieli nieruchomości w zakresie zagospodarowania odpadów komunalnych [a więc m.in. ich transportu – zob. definicję legalną "gospodarowania odpadami" z art. 3 ust. 1 pkt 2 u.odpad. – uw. Sądu]. Zarazem przejęcie przez gminy obowiązków właścicieli nieruchomości w zakresie gospodarowania odpadami komunalnymi miało pozwolić zwolnić właścicieli nieruchomości z obowiązku podpisywania umów na odbieranie odpadów komunalnych z podmiotami prowadzącymi działalność w tym zakresie. Wreszcie jednym z celów wprowadzonych ówcześnie zmian w obowiązującym systemie gospodarowania odpadami było całkowite wyeliminowanie nielegalnych składowisk odpadów, a tym samym zmniejszenie zaśmiecenia w szczególności lasów i terenów rekreacyjnych (zob. druk nr 3670 Sejmu RP VI kadencji, pkt 1 "Wprowadzenie").

Jednocześnie Sąd wskazał, że dokonane w Regulaminie wyłączenie frakcji odpadów stanowiących papier, metal, tworzywa sztuczne, szkło oraz odpady opakowaniowe wielomateriałowe z kategorii odpadów odbieranych od właścicieli nieruchomości – i zawężenie tej kategorii wyłącznie do odpadów zmieszanych oraz bioodpadów (zob. § 5 ust. 1 Regulaminu) – z pewnością nie służy urzeczywistnianiu przywołanych założeń i celów ustawy zmieniającej z 2011 r. Ponadto godzi się zauważyć – zwłaszcza w nawiązaniu do twierdzenia odpowiedzi na skargę, że Gmina "spełnia kryteria poziomów odzysku i nie została nigdy ukarana za przekroczenie wymaganych poziomów" – że określone w ustawie obligatoryjne poziomy odzysku (recyklingu) odpadów komunalnych mają charakter poziomów minimalnych (verba legis: "co najmniej" – zob. art. 3b ust. 1 u.c.p.g.). Oznacza to w praktyce, że gmina powinna dążyć do ich maksymalizacji, a nie poprzestawać tylko na osiąganiu poziomów minimalnych. Maksymalizacji zaś poziomów odzyskiwanych frakcji odpadów komunalnych analizowane unormowania Regulaminu z pewnością nie służą.

Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu należy zauważyć, że w odpowiedzi na skargę Burmistrz wskazał, iż przyjęty przez Gminę sposób pozbywania się ww. rodzajów odpadów segregowanych – wyłącznie w utworzonych punktach PSZOK i GPSZOK – spełnia m.in. "oczekiwania mieszkańców gminy, którzy właśnie w ten sposób chcieli pozbywać się śmieci. Mieszkańcy Gminy Kiszkowo nie chcieli worków na śmieci czy też na swoich posesjach pojemników przeznaczonych na papier, szkło oraz plastiki, z uwagi na brak miejsca na nie oraz trudności w odpowiednim gromadzeniu śmieci". Twierdzenie to nie zostało wszakże poparte żadnymi dowodami (jak choćby np. wynikami konsultacji), przez co jawi się jako całkowicie gołosłowne. Ponadto wydaje się ono sprzeczne z doświadczeniem życiowym, które pokazuje, że to raczej konieczność dostarczania "na bieżąco" przez mieszkańców segregowanych odpadów we własnym zakresie i na własny koszt do jednego z wyznaczonych punktów (PSZOK lub GPSZOK) jawi się w praktyce jako bardziej dla nich uciążliwa i niedogodna, aniżeli okresowe przygotowywanie partii odpadów do odbioru przez wyspecjalizowany podmiot wprost z nieruchomości. Zresztą nawet system zakładający oddawanie odpadów w PSZOK nie likwiduje, co jasne, konieczności zapewnienia ich tymczasowego gromadzenia, w sposób niezagrażający środowisku (a więc np. w szczelnych workach lub pojemnikach), w obrębie nieruchomości. Niezależnie od tego, wskazane wyjaśnienia odpowiedzi na skargę rozmijają się z twierdzeniami pełnomocnika Wojewody, który na rozprawie podał, że wniesienie przedmiotowej skargi było następstwem interwencji jednego z mieszkańców Gminy, który podnosił, że obecny system zbierania odpadów w Gminie jest niezgodny z prawem i uciążliwy dla mieszkańców.

W niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji stwierdził, że dokonane przez Radę Gminy zaskarżonymi postanowieniami Regulaminu wyłączenie możliwości odbioru spornych frakcji odpadów z terenu nieruchomości, o których mowa w art. 6c ust. 1 u.c.p.g. – przez zobligowanie właścicieli takich nieruchomości do dostarczania każdej ilości odpadów komunalnych tego rodzaju do PSZOK (GPSZOK) – oraz związane z tym diametralnie odmienne uregulowanie sposobu pozbywania się z terenu ww. nieruchomości wskazanych frakcji odpadów w porównaniu z odpadami zmieszanymi i bioodpadami nie znajdowało (i nadal nie znajduje) dostatecznej podstawy w obowiązujących przepisach u.c.p.g., a w szczególności pozostawało w sprzeczności z art. 6c ust. 1 w zw. z art. 4 ust. 2 pkt 1 lit. a tej ustawy.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniosła Rada Gminy Kiszkowo, zaskarżając go w części dotyczącej punktu 1 i 3. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzuciła:

1. naruszenie przepisów prawa procesowego tj. art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm.) zwanej dalej P.p.s.a. oraz art. 3 § 1 P.p.s.a. poprzez nienależyte wykonywanie obowiązku kontroli w zw. z art. 141 § 4 P.p.s.a. poprzez wadliwe uzasadnienie zaskarżonego wyroku, nieodpowiadające wymogom art. 141 § 4 P.p.s.a., polegające na braku spójnego i zrozumiałego uzasadnienia, a także poprzez nieustosunkowanie się przez Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu wyroku do zarzutów skarżącego i nieskonfrontowanie ze zgromadzonym materiałem dowodowym;

2. naruszenie prawa procesowego tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w związku z art. 5 ust. 1 pkt 3b w związku z art. 3 ust. 2 pkt 1 u.c.p.g., poprzez pominięcie art. 5 ust. 1 pkt 3b i art. 3 ust. 2 pkt 1 jako określających dozwoloną prawem możliwość działania właścicieli nieruchomości w zakresie zagospodarowania odpadów w tym wyrażenie przez nich woli odbierania od nich odpadów poprzez punkty selektywnego zbierania odpadów, jak i gminny punkty selektywnej zbiórki odpadów komunalnych;

3. naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 6c ust. 1 w związku z art. 4 ust. 2 u.c.p.g., przez błędną wykładnię polegającą na błędnym przyjęciu, że w zakresie obowiązku gminy dotyczącego zorganizowania odbierania odpadów komunalnych nie mieści się odbiór tych odpadów przez punkt selektywnej zbiórki odpadów komunalnych skutkujące błędnym przyjęciem, że uchwała Rady Gminy Kiszkowo z dnia 17 lutego 2020 r. nr XV/111/20 w sprawie regulaminu utrzymania czystości i porządku na ternie Gminy Kiszkowo, narusza art. 6c ust. 1 u.c.p.g.;

4. naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 6r ust. 2d oraz art. 4 ust. 2 u.c.p.g., przez błędną wykładnię polegającą na błędnym przyjęciu, że treści art. 6r ust. 2d u.c.p.g. zawiera tylko obligatoryjny sposób odbierania odpadów z nieruchomości (u źródła), a nie alternatywne sposoby pozbywania się odpadów, przy czym gmina może zapewnić przyjmowanie tych odpadów w inny sposób.

W oparciu o powyższe zarzuty w skardze kasacyjnej wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu, zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokata, a także rozpoznanie niniejszej sprawy na posiedzeniu niejawnym, oświadczając równocześnie o zrzeczeniu się rozprawy.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Wojewoda Wielkopolski wniósł o jej oddalenie w całości, zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, a także zrzekł się przeprowadzenia rozprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę przesłanki uzasadniające nieważność postępowania wymienione w art. 183 § 2 P.p.s.a. oraz przesłanki uzasadniające odrzucenie skargi bądź umorzenie postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym, stosownie do treści art. 189 P.p.s.a. Żadna z powyższych przesłanek w tej sprawie nie zaistniała.

Sprawa podlega na podstawie art. 182 § 2 P.p.s.a. rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, ponieważ strona wnosząca skargę kasacyjną zrzekła się rozprawy, a strona przeciwna po doręczeniu odpisu skargi kasacyjnej nie zażądała jej przeprowadzenia.

Rozpoznając sprawę Naczelny Sąd Administracyjny związany jest granicami skargi. Związanie granicami skargi oznacza związanie podstawami zaskarżenia wskazanymi w skardze kasacyjnej oraz jej wnioskami. Naczelny Sąd Administracyjny bada przy tym wszystkie podniesione przez stronę skarżącą kasacyjnie zarzuty naruszenia prawa (tak NSA w uchwale pełnego składu z 26 października 2009 r. sygn. akt I OPS 10/09, opubl. w ONSAiWSA 2010 z. 1 poz. 1).

Zgodnie z art. 174 P.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, a także 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Stosownie do treści art. 176 P.p.s.a. strona skarżąca kasacyjnie ma obowiązek przytoczyć podstawy skargi kasacyjnej wnoszonej od wyroku Sądu pierwszej instancji i szczegółowo je uzasadnić wskazując, które przepisy ustawy zostały naruszone, na czym to naruszenie polegało i jaki miało wpływ na wynik sprawy. Rola Naczelnego Sądu Administracyjnego w postępowaniu kasacyjnym ogranicza się do skontrolowania i zweryfikowania zarzutów wnoszącego skargę kasacyjną.

Strona skarżąca kasacyjnie zaskarżyła tylko punkt pierwszy i trzeci wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 29 lutego 2024 r. sygn. akt IV SA/Po 35/24 co wyznacza granice rozpoznania tej sprawy przez Naczelny Sąd Administracyjny. Dodatkowo należy wskazać, że strona skarżąca kasacyjnie nie zawarła w skardze żadnego zarzutu dotyczącego punktu trzeciego ww. wyroku, ani też żadnego uzasadnienia dotyczącego niezgodności z prawem procesowym lub materialnym punktu trzeciego tego wyroku. Oznacza to, że w tym zakresie (tj. punktu trzeciego wyroku Sądu pierwszej instancji) skarga kasacyjna nie pozwala na jego kontrolę.

Także w pozostałym zakresie skarga kasacyjna nie może odnieść zamierzonego skutku.

Wniesiona w niniejszej sprawie skarga kasacyjna została oparta zarówno na zarzutach naruszenia przepisów postępowania, jak i na zarzutach naruszenia prawa materialnego. W sytuacji, kiedy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania, co do zasady, w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania (por. wyrok NSA z 27 czerwca 2012 r. sygn. akt II GSK 819/11; wyrok NSA z 4 czerwca 2014 r. sygn. akt II GSK 402/13). Warunkiem uwzględnienia zarzutu naruszenia przepisów postępowania jest stwierdzenie istotnego wpływu zaistniałego naruszenia na wynik sprawy.

Nie jest zasadny zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przepisów postępowania w zakresie obejmującym art. 1 § 1 i § 2 P.u.s.a. Przepis ten ma charakter ustrojowy, gdyż określa w sposób ogólny kompetencję sądów administracyjnych i kryterium legalności jako wyznacznik wykonywanej kontroli działalności organów administracji publicznej. Jednakże to, czy ocena Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w danej sprawie była prawidłowa nie może być utożsamiane z naruszeniem tego przepisu. W orzecznictwie podkreśla się, że art. 1 § 1 i § 2 P.u.s.a. może stanowić samodzielną podstawę kasacyjną jedynie w drodze wyjątku, gdy sąd dokonał kontroli w sprawie w oparciu o inne kryterium niż kryterium legalności, czy też orzekał w sprawie, która nie podlega rozpoznaniu przez sądy administracyjne (por. wyrok NSA z 8 grudnia 2017 r. sygn. akt II OSK 635/16, wyrok NSA z 13 października 2015 r. sygn. akt II OSK 312/15). Taka sytuacja nie wystąpiła w rozpoznawanej sprawie. Sąd pierwszej instancji w ramach określonych ustawowo kompetencji rozpoznał skargę na uchwałę Rady Gminy Kiszkowo w zakresie jej zgodności z prawem, przyjmując jako wzorzec kontroli przepisy ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach oraz ustawy o samorządzie gminnym. Przepisy tych aktów prawnych zostały przez Radę Gminy uznane za podstawę wydania zaskarżonej uchwały.

Nie jest zasadny zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 3 § 1 P.p.s.a. Przepis ten ma charakter kompetencyjny i stanowi, że sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Norma ta określa zakres właściwości rzeczowej sądu administracyjnego, tj. zakres i kryterium kontroli działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne. Art. 3 P.p.s.a. wskazuje cele działania sądów administracyjnych oraz zakres ich kognicji i żadna z jednostek redakcyjnych wskazanego przepisu nie odnosi się, przynajmniej wprost, do obowiązku sądu administracyjnego w zakresie sposobu procedowania przed tym sądem (por. wyrok NSA z 4 września 2008 r. sygn. akt I OSK 266/08). Naruszenie art. 3 § 1 P.p.s.a. miałoby miejsce w sytuacji, gdyby sąd rozpoznający skargę uchylił się od obowiązku wykonania kontroli, o której mowa w tym przepisie, a okoliczność, że autor skargi kasacyjnej nie zgadza się z wynikiem kontroli sądowej, jak to ma miejsce w realiach niniejszej sprawy, nie oznacza naruszenia tego przepisu (por. wyrok NSA z 8 grudnia 2017 r. sygn. akt II OSK 635/16, wyrok NSA z 5 kwietnia 2012 r. sygn. akt I OSK 1636/11, wyrok NSA z 7 lipca 2011 r. sygn. akt II OSK 745/11).

Nie jest zasadny zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 141 § 4 P.p.s.a. Przepis ten może być naruszony wówczas, gdy uzasadnienie zaskarżonego wyroku było pozbawione przedstawionego zwięźle stanu faktycznego sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk stron, podstawy prawnej rozstrzygnięcia lub jej wyjaśnienia. Ponadto naruszenie tego przepisu ma miejsce także wtedy, gdy sporządzone uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera wprawdzie wszystkie elementy wynikające z art. 141 § 4 P.p.s.a., ale jest ono wewnętrznie niespójne lub zawiera nie dające się wyjaśnić sprzeczności, innymi słowy nie pozwala na kontrolę zaskarżonego wyroku (por. uchwałę NSA z 15 lutego 2010 r. sygn. II FPS 8/09, ONSAiWSA 2010/3/39). Zarzucając naruszenie art. 141 § 4 P.p.s.a. nie może skutecznie strona skarżąca kasacyjnie zwalczać prawidłowości przyjętego przez Sąd stanu faktycznego sprawy lub wykładni prawa materialnego dokonanej przez Sąd (por. wyrok NSA z 7 marca 2023 r. sygn. akt II GSK 1329/19). Jeśli w uzasadnieniu orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego znajduje się ocena ustaleń stanu faktycznego dokonana na podstawie akt, to nawet w sytuacji, gdy jest ona odmienna od oceny prezentowanej przez stronę, nie można zasadnie twierdzić, że doszło do naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a.

Zaskarżony wyrok zawiera wszystkie elementy wskazane w art. 141 § 4 P.p.s.a. Ponadto nie można dostrzec niespójności w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Nie można też uznać, aby zaskarżony wyrok zawierał niespójne i niezrozumiałe uzasadnienie lub nie ustosunkował się do zarzutów skarżącego zawartych w odpowiedzi na skargę. Sąd pierwszej instancji nie podzielił większości argumentacji zawartej w odpowiedzi na skargę. Ponadto zarzut naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a. jako uchybienie procesowe może stanowić skuteczną podstawą kasacyjną tylko wówczas, jeżeli jego naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Taka zaś sytuacja w tej sprawie nie występuje.

Nie jest zasadny zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. Przepis ten określa kompetencję sądu administracyjnego w przypadku wniesienia skargi na decyzję administracyjną lub postanowienie, a przedmiotem tej sprawy była ocena legalności uchwały rady gminy. Podstawą do kontroli zaskarżonej uchwały był art. 147 § 1 P.p.s.a, a nie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a.

Pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej sprowadzają się do zarzucenia Sądowi pierwszej instancji naruszenia przepisów prawa materialnego poprzez ich błędną wykładnię.

Przed dokonaniem kontroli punktu pierwszego zaskarżonego wyroku należy wskazać, że Sąd pierwszej instancji stwierdził w części nieważność uchwały zawierającej Regulamin utrzymania czystości i porządku na terenie Gminy Kiszkowo. Podstawą materialnoprawną zawierającą zarazem delegację ustawową do uchwalenia tego Regulaminu był art. 4 u.c.p.g. Zakres obligatoryjnej regulacji objęty takim regulaminem wyznacza art. 4 ust. 2 u.c.p.g., natomiast fakultatywnej regulacji art. 4 ust. 2a ww. ustawy.

Zgodnie z art. 6c ust. 1 u.c.p.g. obowiązkiem gminy jest zorganizowanie odbierania odpadów komunalnych od właścicieli nieruchomości, na których zamieszkują mieszkańcy. Obowiązek ten obejmuje zorganizowanie odbioru odpadów komunalnych. Stosownie do treści art. 6r. ust. 2d u.c.p.g. każda gmina w zamian za pobraną opłatę za gospodarowanie odpadami komunalnymi ma obowiązek zapewnić właścicielom wszystkich nieruchomości pozbywanie się wszystkich rodzajów odpadów komunalnych. Nie budzi najmniejszych wątpliwości, że pod pojęciem pozbywania się odpadów komunalnych ustawodawca rozumie odbieranie odpadów z terenu nieruchomości wskazanych w art. 6c ust. 1 i 2 u.c.p.g., a także przyjmowanie odpadów przez punkty selektywnego zbierania odpadów komunalnych i zapewnianie przyjmowania tych odpadów przez gminę w inny sposób. Tym samym nie można uznać za trafną argumentację strony skarżącej kasacyjnie, jakoby samo umożliwienie mieszkańcom możliwości dostarczania na własny koszt odpadów do 30 punktów selektywnej zbiórki odpadów komunalnych zlokalizowanych na terenie Gminy stanowiło prawidłowe wypełnienie ustawowego obowiązku zorganizowania odbioru odpadów komunalnych.

Każda gmina na podstawie ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach ma obowiązek tak zorganizować odbiór odpadów, aby z każdej zamieszkanej nieruchomości były one odbierane. Potwierdza to treść art. 4 ust. 2 pkt 1 lit. a u.c.p.g., zgodnie z którym obligatoryjnie regulamin utrzymania czystości i porządku na terenie gminy określa szczegółowe zasady dotyczące wymagań w zakresie selektywnego zbierania i odbierania odpadów komunalnych obejmującego co najmniej: papier, metale, tworzywa sztuczne, szkło, odpady opakowaniowe wielomateriałowe oraz bioodpady. Wyraźnie ustawodawca wskazuje na odbieranie odpadów komunalnych. To jest podstawowy i obligatoryjny sposób ich odbierania.

Możliwość dostarczenia odpadów przez mieszkańca do punktu ich zbiórki stanowi tylko dodatkowy sposób ich pozbycia się przez właściciela i nie może ten sposób być traktowany jako jedyny ani nawet jako podstawowy (tak też: NSA w wyroku z 18 listopada 2019 r. sygn. akt II OSK 2892/18; NSA w wyroku z 21 kwietnia 2022 r. sygn. akt II OSK 4944/21; NSA w wyroku z 18 października 2022 r. sygn. akt III OSK 5507/21). Odbiór odpadów z nieruchomości jest jednym z podstawowych obowiązków objętych zadaniem publicznym związanym z utrzymaniem czystości i porządku w gminach. Skoro ustawodawca w ustawie o utrzymaniu czystości i porządku w gminach nie wprowadził możliwości zaniechania odbierania tych odpadów z nieruchomości, to wprowadzenie tak daleko idącego ograniczenia w zaskarżonej do Sądu pierwszej instancji uchwale było niedopuszczalne. Nie można uznać, że w takie odpady jak np. metale, opakowania wielomateriałowe, tworzywa sztuczne, papier, tektura czy szkło nie mogły być odbierane bezpośrednio z nieruchomości.

Jak trafnie wskazał w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd pierwszej instancji odbieranie odpadów komunalnych od właścicieli nie stanowi synonimu pojęcia ich przyjmowania. Ustawa o utrzymaniu czystości i porządku w gminach wyraźnie traktuje "odbiór" odpadów komunalnych z nieruchomości jako odrębny sposób postępowania z odpadami komunalnymi od pojęcia ich "przyjmowania", które odbywa się w punktach selektywnego zbierania odpadów komunalnych. Sąd pierwszej instancji trafnie wskazał na te przepisu ww. ustawy, które posługują się każdym z tych pojęć. Tym samym należy stwierdzić, że pod pojęciem "odbierania" odpadów komunalnych należy rozumieć ich odbieranie (przejmowanie) przez wykwalifikowane podmioty wprost od właścicieli nieruchomości z jej terenu, czyli "u źródła" (tak też NSA w wyroku z 18 marca 2025 r. sygn. akt III OSK 1911/23). Natomiast odbieranie odpadów komunalnych dostarczonych przez właścicieli nieruchomości do punktów selektywnej zbiórki takich odpadów nie stanowi ich odbierania "u źródła", czyli z nieruchomości na których są wytwarzane. Nie można za prawidłowe uznać stanowiska strony skarżącej kasacyjnie, że okoliczność, że odpady nie są odbierane z terenu danej nieruchomości nie pozbawia tej czynności cech odbioru "u źródła", ponieważ to właściciel jest źródłem ich wytwarzania. Taka wykładnia w istocie prowadzi do zniwelowania różnicy między odbieraniem odpadów i ich przyjmowaniem. Tym samym skoro zgodnie z art. 6c ust. 1 u.c.p.g. podstawowym publicznym zadaniem gminy jest zorganizowanie odbioru odpadów komunalnych od właścicieli zamieszkałych nieruchomości, to realizacja tego zadania nie może polegać jedynie na możliwości dostarczania odpadów przez mieszkańca do punktu selektywnej zbiórki. Takie dostarczanie może stanowić, jak już o tym była mowa, jedynie dodatkowy, uzupełniający sposób ich pozbycia się przez właściciela, ale nie może wyłączać obowiązku odbierania bioodpadów z zamieszkałych nieruchomości.

Nie jest także zasadny zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 6r ust. 2d u.c.p.g. Zgodnie z tym przepisem w zamian za pobraną opłatę za gospodarowanie odpadami komunalnymi, gmina zapewnia właścicielom nieruchomości pozbywanie się wszystkich rodzajów odpadów komunalnych, przy czym rozumie się przez to odbieranie odpadów z terenu nieruchomości, o których mowa w art. 6c ust. 1 i 2, przyjmowanie odpadów przez punkty selektywnego zbierania odpadów komunalnych oraz zapewnianie przyjmowania tych odpadów przez gminę w inny sposób. Wbrew argumentacji strony skarżącej kasacyjnie odrębnie ustawodawca określił sposoby pozbywania się odpadów komunalnych przez właścicieli nieruchomości, wśród których jako podstawowy sposób określił odbieranie odpadów z terenu zamieszkałych nieruchomości oraz nieruchomości niezamieszkałych, na których powstają odpady komunalne. Odrębnym i dodatkowym (uzupełniającym) sposobem jest przyjmowanie odpadów komunalnych przez punkty selektywnego zbierania odpadów komunalnych. Uzupełniający sposób przyjmowania odpadów przez punkty ich selektywnego zbierania nie jest podstawowym, aczkolwiek gminy na mocy art. 3 ust. 2 pkt 5 i 6 u.c.p.g. mają obowiązek tworzenia takich punktów z określeniem minimalnego zakresu przyjmowanych w nich odpadów komunalnych. Wbrew stanowisko strony skarżącej kasacyjnie nie można uznać, że podstawową formą wykonywania zadania gminnego w zakresie odbierania odpadów komunalnych od właścicieli nieruchomości jest ich przyjmowanie w punktach selektywnego zbierania odpadów komunalnych i że ten sposób jest wystarczający do realizacji tej ustawy. Utworzenie takich punktów nie pozbawia gminy obowiązku zorganizowania odbierania odpadów komunalnych w zakresie objętych przepisami ww. ustawy bezpośrednio z nieruchomości.

Nie jest trafny zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji prawa materialnego w zakresie obejmującym naruszenie art. 5 ust. 1 pkt 3b w związku z art. 3 ust. 2 pkt 1 u.c.p.g., poprzez pominięcie art. 5 ust. 1 pkt 3b i art. 3 ust. 2 pkt 1 ww. ustawy jako określających dozwoloną prawem możliwość działania właścicieli nieruchomości w zakresie zagospodarowania odpadów w tym wyrażenie przez nich woli odbierania od nich odpadów poprzez punkty selektywnego zbierania odpadów, jak i gminny punkty selektywnej zbiórki odpadów komunalnych.

Zgodnie z art. 3 ust. 2 pkt 1 u.c.p.g gminy zapewniają czystość i porządek na swoim terenie i tworzą warunki niezbędne do ich utrzymania, a w szczególności tworzą warunki do wykonywania prac związanych z utrzymaniem czystości i porządku na terenie gminy lub zapewniają wykonanie tych prac przez tworzenie odpowiednich jednostek organizacyjnych. Przepis ten pozwala gminie na dokonanie wyboru co do tego, czy realizacja obowiązku wynikająca z tego przepisu przybierze formę działań gminy wyłącznie o charakterze organizacyjnym, czy też polegać będzie na utworzeniu jednostek organizacyjnych świadczących usługi służące utrzymaniu czystości i porządku na jej terenie. Niezależnie od wyboru jednej z ww. form, obowiązkowe zadanie gminy obejmuje bezpośrednie odbieranie z nieruchomości odpadów komunalnych objętych regulacją tej ustawy.

Zgodnie zaś z art. 5 ust. 1 pkt 3b u.c.p.g. właściciele nieruchomości zapewniają utrzymanie czystości i porządku przez pozbywanie się zebranych na terenie nieruchomości odpadów komunalnych oraz nieczystości ciekłych w sposób zgodny z przepisami ustawy i przepisami odrębnymi. Pod pojęciem "pozbywania się odpadów komunalnych" należy rozumieć obowiązki nakładane na zobowiązanego celem przygotowania zebranych odpadów do ich odbioru przez stosownego przedsiębiorcę lub inny podmiot dokonujący tego odbioru (por. wyrok NSA z 1 lipca 2025 r. sygn. akt III OSK 1146/22). Tym samym skoro podstawową formą pozbywania się odpadów jest ich odbieranie od właścicieli nieruchomości, to skorelowany jest z tym obowiązek właścicieli do przygotowania odpadów komunalnych celem ich pozbycia się.

Nie można uznać, że organy Gminy Kiszkowo były uprawnione do zaniechania ustalania odbierania odpadów od właścicieli nieruchomości argumentując to wolą samych mieszkańców. Bez wątpienia oczekiwania mieszkańców gminy mają stanowić formę dostosowania wykonywania zadania publicznego do lokalnych warunków. Tym niemniej granicą uwzględnienia tej woli są przepisy ustawy. Jeżeli ustawodawca nie pozwala na odstąpienie od podstawowego sposobu odbierania odpadów od właścicieli nieruchomości, to stanowisko lub oczekiwania mieszkańców nie mogą spowodować zmiany treści ustawy lub uznania, że dana ustawa w części na terenie danej gminy nie obowiązuje. Tym samym nie jest zasadnym powoływanie się na wolę mieszkańców jako podstawę do niestosowania podstawowego i zarazem obligatoryjnego trybu odbierania odpadów komunalnych.

Zarzut dokonania błędnej wykładni art. 4 ust. 2 u.c.p.g. został doprecyzowany w uzasadnieniu skargi kasacyjnej jako zarzut błędnej wykładni art. 4 ust. 2 pkt 1 lit. a i b ww. ustawy. Zgodnie z jego treścią regulamin utrzymania czystości i porządku na terenie gminy określa szczegółowe zasady dotyczące wymagań w zakresie: a) selektywnego zbierania i odbierania odpadów komunalnych obejmującego co najmniej: papier, metale, tworzywa sztuczne, szkło, odpady opakowaniowe wielomateriałowe oraz bioodpady i b) selektywnego zbierania odpadów komunalnych prowadzonego przez punkty selektywnego zbierania odpadów komunalnych w sposób umożliwiający łatwy dostęp dla wszystkich mieszkańców gminy, które zapewniają przyjmowanie co najmniej odpadów komunalnych: wymienionych w lit. a, odpadów niebezpiecznych, przeterminowanych leków i chemikaliów, odpadów niekwalifikujących się do odpadów medycznych powstałych w gospodarstwie domowym w wyniku przyjmowania produktów leczniczych w formie iniekcji i prowadzenia monitoringu poziomu substancji we krwi, w szczególności igieł i strzykawek, zużytych baterii i akumulatorów, zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego, mebli i innych odpadów wielkogabarytowych, zużytych opon, odpadów budowlanych i rozbiórkowych oraz odpadów tekstyliów i odzieży.

Jak już zostało to wskazane, art. 4 ust. 2 pkt 1 lit. a uc.p.g. nakłada obowiązek ustalenia zasad selektywnego odbierania od właścicieli nieruchomości odpadów komunalnych ze wskazaniem na minimalny zakres tych odpadów. Natomiast obowiązek uregulowania wymagań dotyczących selektywnego zbierania odpadów komunalnych prowadzonego przez punkty selektywnego zbierania odpadów komunalnych nie oznacza, że jest to jedyny sposób odbierania odpadów komunalnych od właścicieli nieruchomości i zagospodarowania tych odpadów. Każda gmina ma obowiązek utworzenia punktu selektywnego zbierania odpadów komunalnych (wynika to z art. 3 ust. 2 pkt 6 u.c.p.g.), co nie oznacza, że tworząc takie punkty od mieszkańców nie mogą być odbierane odpady z ich nieruchomości.

Kontrola zaskarżonego wyroku w zakresie zarzutów skargi kasacyjnej wykazała zarówno ich niezasadność jak i to, że obejmowały one jedynie unieważniony rozdział 2 Regulaminu. Sąd pierwszej instancji w zaskarżonym punkcie pierwszym wyroku z dnia 29 lutego 2024 r. sygn. akt IV SA/Po 35/24 stwierdził także nieważność rozdziału 4 i 5 Regulaminu będącego załącznikiem do zaskarżonej uchwały. Strona skarżąca kasacyjnie nie podniosła jednak żadnych zarzutów dotyczących naruszenia przez Sąd pierwszej instancji prawa w zakresie unieważnienia rozdziałów 4 i 5 Regulaminu.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 P.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 2 w związku z art. 205 § 2 P.p.s.a. Koszty te obejmują wynagrodzenie profesjonalnego pełnomocnika obliczone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1935 z późn. zm.).