Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marian Wolanin po rozpoznaniu w dniu 26 czerwca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażaleń Z. D., K. D. i M. D. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 13 marca 2024 r., sygn. akt II SA/Rz 1776/23 o odrzuceniu skargi Z. D., K. D. i M. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia 5 lipca 2023 r., nr SKO.4172/18/2022 w przedmiocie odmowy odroczenia terminu płatności opłaty rocznej z tytułu wyłączenia gruntów rolnych z produkcji postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie w części dotyczącej odrzucenia skargi Z. D. i M. D. i w tym zakresie przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Rzeszowie; 2. oddalić zażalenie K. D.

Pismem z 16 sierpnia 2023 r. Z. D., K. D. i M. D. (dalej "skarżący") wnieśli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z 5 lipca 2023 r., nr SKO.4172/18/2022, w przedmiocie odmowy odroczenia terminu płatności opłaty rocznej z tytułu wyłączenia gruntów rolnych z produkcji.

Zarządzeniem Sędziego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z 15 listopada 2023 r. - wobec ustalenia, że Z. D. i M. D. nie byli stronami postępowania administracyjnego, w którym zapadł zaskarżona decyzja z 5 lipca 2023 r. - wezwano ww. osoby do wykazania, zgodnie z art. 50 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm., dalej "P.p.s.a."), ich interesu prawnego w zaskarżeniu kwestionowanego rozstrzygnięcia.

Zarządzeniami Przewodniczącego Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z 27 listopada 2023 r. wezwano skarżących (każdego z osobna) do uiszczenia wpisu sądowego od wniesionej skargi w kwocie po 200 zł w terminie 7 dni pod rygorem odrzucenia skargi.

W odpowiedzi na powyższe wezwania skarżący złożyli tożsame pisma, w których wskazali, że w związku z wyłączeniem działki z produkcji rolnej zostały naliczone opłaty roczne na rzecz wszystkich właścicieli, zaś skarżący płacą nieproporcjonalnie wysoką jej część w stosunku do innych współwłaścicieli. Skarżący wywiedli swój interes prawny w możliwości złożenia skargi w niniejszej sprawie z faktem, iż podatek ustalono na rzecz każdego ze współwłaścicieli, m.in. skarżących.

Postanowieniami starszego referendarza sądowego z 24 stycznia 2024 r., sygn. akt II SPP/Rz 373/23, II SPP/Rz 374/23 i II SPP/Rz 375/23, odmówiono przyznania skarżącym prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Orzeczenia te zostały utrzymane w mocy postanowieniami Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z 19 lutego 2024 r.

Na podstawie zarządzenia Przewodniczącego Wydziału II z 26 lutego 2024 r. wezwano skarżących (każdego z osobna) do wykonania zarządzeń Przewodniczącego Wydziału II z 27 listopada 2023 r., dotyczących uiszczenia wpisów sądowych od wniesionej skargi w kwocie po 200 zł. Wezwania zostały odebrane przez skarżących 1 marca 2024 r.

Pismami z 8 marca 2024 r. skarżący ponownie złożyli wniosek o przyznanie prawa pomocy. Postanowieniem z 16 kwietnia 2024 r., II SPP/Rz 82/24, II SPP/Rz 83/24 i II SPP/Rz 84/24, starszy referendarz sądowy odmówił zmiany postanowień starszego referendarza sądowego z 24 stycznia 2024 r., sygn. akt II SPP/Rz 373/23, II SPP/Rz 374/23 i II SPP/Rz 375/23, o odmowie zwolnienia skarżących od kosztów sądowych.

Postanowieniem z 13 marca 2024 r., sygn. akt II SA/Rz 1776/23, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie, działając na podstawie art. 220 § 1 i 3 P.p.s.a., odrzucił złożoną skargę. W uzasadnieniu Sąd podał, że skarżący nie wywiązali się z obowiązku uiszczenia wymaganych wpisów od skargi. W konsekwencji ostatecznego zakończenia postępowań w przedmiocie prawa pomocy, zostali wezwani do wykonania prawomocnych zarządzeń Przewodniczącego Wydziału, dotyczących uiszczenia wpisów od skargi. Ponowne wezwania dotyczące uiszczenia wpisu sądowego, wystosowane po ostatecznym rozpoznaniu spraw w przedmiocie prawa pomocy, zostały doręczone każdemu ze skarżących 1 marca 2024 r. Ostatnim zatem dniem ustawowo określonego siedmiodniowego terminu przewidzianego na uzupełnienie braków fiskalnych skargi - w stosunku do każdego ze skarżących - był dzień 8 marca 2024 r. We wskazanym wyżej terminie skarżący nie uiścili wpisów od skargi, ponowili natomiast wnioski o przyznanie prawa pomocy, tożsame w treści i zakresie żądania z poprzednio złożonymi wnioskami. Sąd I instancji wyjaśnił ponadto, że ponowne wystąpienie z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych nie wpływa na obowiązek wykonania zarządzenia wzywającego do uiszczenia wpisu od skargi.

Zażalenia (o tożsamej treści) na powyższe postanowienie złożyli skarżący kwestionując je w całości. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucili naruszenie:

1. przepisów prawa procesowego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 220 § 1 i 3 P.p.s.a. poprzez odrzucenie skargi z uwagi na brak uiszczenia opłaty pomimo, iż podlegała ona rozpoznaniu, gdyż skarżący wystąpili z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych;

2. art. 45 Konstytucji RP poprzez ograniczenie prawa do sądu, prawa do dwuinstancyjnego postępowania;

3. art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka poprzez ograniczenie prawa do sądu, prawa do dwuinstancyjnego postępowania.

W oparciu o powyższe zarzuty wnieśli o:

1. zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez rozpoznanie skargi;

2. ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia;

3. ewentualnie o reasumpcję zaskarżonego postanowienia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Na wstępie wskazać należy, że Sąd przed przystąpieniem do merytorycznego rozpoznania sprawy, zobligowany jest w pierwszej kolejności, ocenić dopuszczalność złożonej skargi. Jednym z warunków dopuszczalności skargi jest jej wniesienie przez uprawniony (legitymowany) do tego podmiot.

Zgodnie z art. 50 § 1 P.p.s.a. uprawnionym do wniesienia skargi jest każdy, kto ma w tym interes prawny, prokurator, Rzecznik Praw Obywatelskich, Rzecznik Praw Dziecka oraz organizacja społeczna w zakresie jej statutowej działalności, w sprawach dotyczących interesów prawnych innych osób, jeżeli brała udział w postępowaniu administracyjnym. Uprawnionym do wniesienia skargi jest również inny podmiot, któremu ustawy przyznają prawo do wniesienia skargi (§ 2).

Interes prawny polega na możliwości wywiedzenia swoich racji, praw lub obowiązków w danym postępowaniu w oparciu o daną normę prawną. To przepis prawa wskazuje, czy dana osoba - z uwagi na treść zawartej w nim normy prawnej - może wnieść skargę w danym postępowaniu sądowoadministracyjnym. Poza tym, musi istnieć związek pomiędzy prawami i obowiązkami danej osoby, mającymi podstawę w przepisach prawa, a aktem lub czynnością organu podejmowanymi w ramach prawnych określonych ze względu na przedmiot postępowania.

Zgodnie natomiast z art. 214 § 1 P.p.s.a. jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Od pism wszczynających postępowanie przed sądem administracyjnym w danej instancji pobiera się wpis stosunkowy lub stały (art. 230 § 1 P.p.s.a.). Pismem, o którym mowa w art. 230 § 1 P.p.s.a. jest m.in. skarga (art. 230 § 2 P.p.s.a.). Wpis stosunkowy pobiera się w sprawach, w których przedmiotem zaskarżenia są należności pieniężne. W innych sprawach pobiera się wpis stały (art. 231 P.p.s.a.). Podnieść należy, że wedle z art. 220 § 1 P.p.s.a. Sąd nie podejmie żadnej czynności na skutek pisma, od którego nie zostanie uiszczona opłata, w tym opłata, o której mowa w art. 235a. W tym przypadku, z zastrzeżeniem § 2, 3 i 3a, przewodniczący wzywa wnoszącego pismo, aby pod rygorem pozostawienia pisma bez rozpoznania uiścił opłatę w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia wezwania. W razie bezskutecznego upływu tego terminu przewodniczący wydaje zarządzenie o pozostawieniu pisma bez rozpoznania. Skarga, skarga kasacyjna, zażalenie oraz skarga o wznowienie postępowania, od których pomimo wezwania nie został uiszczony należny wpis, podlegają odrzuceniu przez sąd (art. 220 § 3 P.p.s.a.).

Zaznaczenia wymaga, że decyzją z [...] października 2022 r. Marszałek Województwa P. orzekł o odmowie odroczenia K. D. terminu uiszczenia opłaty rocznej należnej w wysokości 238,26 zł z tytułu wyłączenia z produkcji rolniczej gruntów klasy Psl stanowiących część działki nr [...] w pow. [...] ha, położonej w obrębie [...]. Po rozpoznaniu odwołania skarżącej, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w R. decyzją z 5 lipca 2023 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Skargę na tę decyzję złożyli natomiast wszyscy skarżący. Zarządzeniem z 15 listopada 2023 r. Sąd wezwał Z. D. i M. D. do wykazania, zgodnie z art. 50 § P.p.s.a., ich interesu prawnego w zaskarżeniu kwestionowanego rozstrzygnięcia.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji z niewyjaśnionych przyczyn uznał, że Z. D. jak i M. D. posiadali interes w zaskarżeniu decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z 5 lipca 2023 r. w przedmiocie odmowy odroczenia terminu płatności opłaty rocznej z tytułu wyłączenia gruntów rolnych z produkcji. Nie ulega bowiem wątpliwości, że obie wydane w sprawie decyzje zostały doręczone jedynie K. D. Dlatego też, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie, ponownie rozpoznając sprawę raz jeszcze zbada kwestię interesu prawnego ww. osób. W konsekwencji, Sąd I instancji odniesie się również do zasadności wezwania Z. D. i M. D. do uiszczenia wpisu od złożonej skargi.

Odnosząc się do zażalenia złożonego przez K. D., wskazać należy, że nie zasługuje ono na uwzględnienie. Zauważyć trzeba, iż zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału II z 27 listopada 2023 r. wezwano skarżącą do uiszczenia wpisu od skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z 5 lipca 2023 r. w kwocie 200 zł w terminie 7 dni pod rygorem odrzucenia skargi. Wnioskiem z 6 grudnia 2023 r. skarżąca zwróciła się do Sądu I instancji o przyznanie prawa pomocy. Postanowieniem z 24 stycznia 2024 r., sygn. akt II SPP/Rz 374/23, starszy referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie zwolnienia jej od kosztów sądowych. Postanowieniem z 19 lutego 2024 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie, po rozpoznaniu sprzeciwu skarżącej, utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie. Pismem z 8 marca 2024 r. skarżąca ponownie złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy podnosząc tożsame okoliczności co w poprzednio złożonym wniosku. Postanowieniem z 16 kwietnia 2024 r., sygn. akt II SPP/Rz 83/24, starszy referendarz sądowy odmówił zmiany postanowienia starszego referendarza sądowego z 24 stycznia 2024 r., sygn. akt II SPP/Rz 374/23, o odmowie zwolnienia skarżącej od kosztów sądowych. Postanowieniem z 10 maja 2024 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie, po rozpoznaniu sprzeciwu skarżącej, utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie.

Z uwagi na prawomocne rozstrzygnięcia w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy, zasadnym stało się ponowne wezwanie skarżącej do uiszczenia przez nią wpisu od skargi w kwocie 200 zł. Natomiast wobec faktu nieuiszczenia wymaganego wpisu w terminie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zasadnie odrzucił złożoną skargę. Trafne są zatem wywody Sądu I instancji odnoszące się do ponownego wystąpienia przez skarżącą z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Zauważyć należy, że złożenie takiego wniosku nie wpływa na obowiązek wykonania zarządzenia wzywającego do uiszczenia wpisu od skargi. Prawomocność postanowienia w sprawie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych oznacza bowiem obowiązek strony uiszczenia wymaganego wpisu. Od obowiązku tego nie zwalnia stronę ponowne złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy, do czego ma ona prawo na podstawie art. 165 P.p.s.a. Ponowne złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, nawet dokonane w terminie określonym w ponownym wezwaniu do uiszczenia wpisu, wystosowanym do strony po wydaniu prawomocnego postanowienia odmawiającego zwolnienia od kosztów, nie uchyla skutków tego prawomocnego rozstrzygnięcia na toczące się postępowanie. Ponownie złożony wniosek o przyznanie prawa pomocy, w sytuacji gdy sąd prawomocnym postanowieniem ocenił, że skarżąca nie spełnia przesłanek zwolnienia z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, nie przerywa biegu terminu do uiszczenia wpisu wskazanego przez sąd w wezwaniu do dokonania tej czynności oraz nie chroni strony przed skutkami niezastosowania się do wezwania we wskazanym przez Sąd terminie. Odmienne postępowanie sądu doprowadziłoby do sytuacji, w której uniemożliwione byłoby prowadzenie postępowania wskutek rozpoznawania kolejnych wniosków strony o przyznanie prawa pomocy i skutkować mogłoby nieuzasadnionym wydłużeniem postępowania, a nawet trudnością w jego zakończeniu orzeczeniem rozstrzygającym sprawę co do meritum (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 lutego 2024 r., sygn. akt III FZ 20/24).

Oceny tej nie zmienia wynikające z art. 45 Konstytucji RP i art. 6 EKPC prawo do sądu. Prawo to prowadzi do odrzucenia wyników wykładni zbyt rygorystycznej, zamykającej stronie drogę do rozpoznania jej sprawy przez sąd przez nadmierny formalizm (zob. wyrok NSA z 10 stycznia 2013 r., II OSK 1656/11). Koresponduje z tym także dorobek orzeczniczy Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, w świetle którego sądy muszą, stosując przepisy proceduralne, unikać zarówno nadmiaru formalizmu, który mógłby podważyć rzetelność postępowania, jak i nadmiernej elastyczności, która prowadziłaby do zniesienia wymogów proceduralnych ustanowionych przez prawo (wyrok ETPC z 11 października 2018 r. w sprawie Parol przeciwko Polsce, pkt 38 i przytoczone tam orzecznictwo). Sytuacja taka nie miała jednak miejsca w niniejszej sprawie.

Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 1 i § 2 P.p.s.a. uchylił zaskarżone postanowienie w części dotyczącej odrzucenia skargi Z. D. i M. D. i przekazał w tym zakresie sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Rzeszowie, natomiast w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i § 2 P.p.s.a. oddalił zażalenie K. D.