Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jolanta Górska (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Diana Trzcińska Asesor WSA Jakub Chojnacki Protokolant Specjalista Anna Rusajczyk po rozpoznaniu w dniu 26 czerwca 2024 r. w Gdańsku na rozprawie sprawy ze skargi M. B.-P. i L. K. na decyzję Wojewody Pomorskiego z dnia 17 stycznia 2024 r., nr NSP-VIII.7581.1.192.2023.DL w przedmiocie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Wojewody Pomorskiego solidarnie na rzecz skarżących M. B.-P. i L. K. kwotę 714 zł (siedemset czternaście złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.

M. B. i L. K. wniosły do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Wojewody Pomorskiego z 17 stycznia 2024 r. w przedmiocie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości.

Zaskarżona decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

M. B. i L. K. wystąpiły zwrot wywłaszczonej nieruchomości położonej w G. przy ul. R. stanowiącej działki: nr [...] o powierzchni 1,4220 ha, nr [...] o powierzchni 9053 m2, nr [...] o powierzchni 1,0178 ha i nr [...] o powierzchni 3,1332 ha (oznaczonej w dacie wywłaszczenia jako parcele nr [...] i [...]) z uwagi na ich zbędność na cel wywłaszczenia.

Wojewoda Pomorski postanowieniem z dnia 21 grudnia 2007 r. wyznaczył do rozpatrzenia wniosku Prezydenta Miasta Gdańska wykonującego zadanie starosty z zakresu administracji rządowej.

Postępowanie w sprawie zwrotu było zawieszone z uwagi na fakt, że przedmiotowa nieruchomość została wywłaszczona decyzją Prezydenta Miasta Gdyni z dnia 30 grudnia 1978 r., z której treści wynika, że głównym przedmiotem wywłaszczenia była nieruchomość położona przy ul. [...] nr [...] w G. oznaczona geodezyjne wówczas jako parcele nr [...] i [...], stanowiąca własność M. E. i E. E. W decyzji wywłaszczeniowej zapisano, że nabycie nieruchomości stanowiącej parcele nr [...] i [...], będącej własnością E. E., nastąpiło na żądanie właściciela nieruchomości. W stosunku zaś do nieruchomości położonej w G. przy ul. [...], oznaczonej w dacie wywłaszczenia jako działki nr [...] i [...], stanowiącej następnie działki nr [...] i [...], będącej własnością Skarbu Państwa, prowadzone było przez Prezydenta Miasta Gdyni postępowanie administracyjne o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, które nie zostało zakończone ostatecznym rozstrzygnięciem.

Po podjęciu zawieszonego postępowania, Prezydent Miasta Gdańska decyzją z dnia 26 czerwca 2023 r. odmówił zwrotu skarżącym wnioskowanej nieruchomości, stanowiącej aktualnie działki oznaczone numerami: [...]-[...] obręb [...].

W uzasadnieniu tej decyzji organ przedstawił przebieg postępowania w sprawie. Organ stwierdził, że z wnioskiem o zwrot wystąpiły osoby uprawnione, tj. spadkobiercy wywłaszczonej właścicielki nieruchomości i że są to wszystkie osoby uprawnione. Organ ustalił bowiem, że właścicielka dowłaszczonej nieruchomości E. E. zmarła a spadek po niej nabyła w całości T. T. Z kolei spadek po T. T. nabyły wnioskujące o zwrot M. B. i L. K. Organ wskazał na przepisy art. 136 i 137 ustawy o gospodarce nieruchomościami regulujące zasady zwrotu wywłaszczonej nieruchomości i wyjaśnił, że początkowo, rozpatrując wniosek skarżących, podejmował czynności w celu dokonania oceny przesłanek zwrotu. Jednakże, zasadnicze znaczenie dla sposobu prowadzenia postępowania ma możliwość zwrotu działki nr [...]. Zależność ta i jej zasadność została oceniona przez Wojewodę w postanowieniu z dnia 26 lipca 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny, oddalając skargę na to postanowienie, w wyroku z dnia 27 października 2011 r. w sprawie II SA/Gd 755/11, uznał zaś zasadność takiej zależności.

Na podstawie zgromadzonej w sprawie dokumentacji organ ustalił, że dawne parcele nr 1 i 3 zostały wywłaszczone na wniosek jej właścicielki E. E., a wniosek o wywłaszczenie dotyczył innej nieruchomości – działek nr [...] i [...], z których to wywodzi się obecna działka nr [...]. Odmowę zwrotu działki nr [...] oparto zaś na ustaleniu, że została ona objęta zawiadomieniem Wojewody Pomorskiego z dnia 4 października 2019 r. o wszczęciu postępowania w sprawie wydania decyzji o zezwoleniu na lokalizację inwestycji drogowej pn. "Budowa węzła integracyjnego transportu publicznego przy przystanku [...]", a następnie decyzją z dnia 31 grudnia 2019 r. o zezwoleniu na realizację tej inwestycji. Przepis szczególny, zawarty w art. 11d ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych, stanowiący o zakazie obrotu nieruchomościami objętymi zawiadomieniem o postępowaniu zrid i ustalenie, że działka nr [...] została objęta takim zawiadomieniem, uniemożliwiły zwrot tej działki niezależnie od tego, że zachodziła jej zbędność na cel wywłaszczenia i pomimo wydania wcześniej, przed tym zawiadomieniem, prawomocnych wyroków sądów administracyjnych wskazujących na zasadność zwrotu działki nr [...]. Orzeczenie o zwrocie działki nr [...] stało się prawnie niemożliwe, co skutkowało odmową zwrotu dowłaszczonych działek nr: [...]-[...] obręb [...] w G.

Zaskarżoną decyzją Wojewoda Pomorski uchylił decyzję Prezydenta Miasta Gdańska i orzekł o odmowie zwrotu na rzecz skarżących udziałów przysługujących im na skutek spadkobrania po byłych współwłaścicielkach M.E. i E. E. oraz o umorzeniu postępowania przed organem I instancji w zakresie udziałów nieprzysługujących skarżącym po byłych współwłaścicielkach w prawie własności nieruchomości położonych w G., oznaczonych jako działki nr: [...]-[...], obręb [...], [...].

Organ odwoławczy ustalił, że spadek po M. E. nabyła w całości E.E. W skład tego spadku weszło gospodarstwo rolne pow. 50877m2, zapisane w KW nr [...]. Z kolei spadek po E. E. nabyła T. T. z tym, że wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne odziedziczył J. P. Spadek po T. T. nabyły M. B. i L. K. Spadek po J. P. nabyli zaś: T. P., A. B. i D. P. W skład spadku weszło gospodarstwo rolne, dla którego Sąd Rejonowy w Gdyni KW nr [...] oraz udziały w prawie własności gospodarstw rolnych, dla których Sąd Rejonowy w Gdyni prowadzi księgi wieczyste KW [...] i [...]. Wojewoda stwierdził, że skarżące - M. B. i L. K. – wystąpiły o zwrot wywłaszczonych nieruchomości, podczas gdy nie tylko one są spadkobiercami byłych współwłaścicielek, jako że spadkobiercami są również T. P., A. B. i D.P. Potwierdza to, w ocenie Wojewody, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 9 sierpnia 2017 r., II SA/Gd 270/17. Skarżące nie miały zatem interesu w żądaniu zwrotu całej przedmiotowej działki, a jedynie w zakresie wynikającym ze spadkobrania po byłych współwłaścicielkach, tj. M. E. i E.E. Spowodowało to konieczność uchylenia zaskarżonej decyzji Prezydenta Miasta Gdańska i orzeczenia o umorzeniu postępowania w zakresie, w jakim skarżące nie posiadały legitymacji do wystąpienia z żądaniem zwrotu tej nieruchomości – ponad przysługujący im udział. Uzasadniając natomiast odmowę zwrotu, Wojewoda podzielił stanowisko Przezydenta. Wskazał, że obszar dawnych parcel nr [...] i [...] stanowił nieruchomość dowłaszczoną na wniosek byłej właścicielki. Wyjaśnił, że w sprawie o zwrot działek nr [...] i [...] realizacja celu wywłaszczenia została zbadana i początkowo wszystko wskazywało, że nieruchomość zostanie zwrócona, jednak zmianie uległ stan faktyczny i prawny sprawy, co spowodowało zmianę stanowiska organów administracji i sądu.

M. B. i L. K. w skardze na decyzję Wojewody Pomorskiego z dnia 17 stycznia 2024 r. wniosły o jej uchylenie, zarzucając:

- błędne ustalenie, że to nie tylko skarżące są spadkobierczyniami byłej właścicielki nieruchomości E. E., którym w świetle art. 136 ustawy o gospodarce nieruchomościami przysługuje interes prawny w żądaniu zwrotu nieruchomości objętej wnioskiem w sprawie i błędne ustalenie, że maja interes w żądaniu zwrotu jedynie udziału w tej nieruchomości,

- naruszenie art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami poprzez błędne uznanie, że zwrot nieruchomości dowłaszczonej na podstawie art., 5 ust. 3 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości jest wykluczony, gdy ostateczna stała się decyzja o odmowie zwrotu nieruchomości wywłaszczonej na cle publiczny (głównej) nawet w sytuacji, gdy nieruchomość wywłaszczona stała się zbędna na cel określony w decyzji w rozumieniu art. 137 ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami a przyczyną odmowy jej zwrotu stała się realizacja nań nowego celu publicznego a konkretnie na podstawie ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych, która to realizacja została podjęta już w toku postępowania o zwarto wywłaszczonej nieruchomości,

-naruszenie art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości poprzez pominięcie ratio legis tego przepisu, tj. pominięcie, że E. E. wnioskując w 1978 r. o dowłaszczenie działała z uzasadnionym przekonaniem, że na wywłaszczonej na cel publiczny nieruchomości cel ten zostanie zrealizowany w całości, w związku z czym pozostała część nieruchomości nie nadawała się do racjonalnego użytkowania, podczas gdy ostatecznie tylko część wywłaszczonej nieruchomości była niezbędna do realizacji celu, w związku z czym 1978 r. i latach kolejnych nie było wykluczone dalsze racjonalne użytkowanie tzw. resztówki,

- interpretacją przepisów art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami w związku z artykułem 5 ust. 3 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości w sprzeczności z artykułem 21 ust. 2 w związku z artykułem 64 ust. 2, art. 7 i 31 ust. 3 Konstytucji RP,

- naruszenie przepisu artykułu 170 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez pominięcie przy rozpoznawaniu niniejszej sprawy prawomocnego wyroku WSA w Gdańsku z dnia 9 sierpnia 2017 r. sygn. akt II SA/Gd 270/17, w którym została przesłankowo przesądzona zasadność zwrotu nieruchomości wywłaszczonej na cel publiczny z uwagi na jej zbędność w rozumieniu art. 137 ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami,

- naruszenie przepisów postępowania – art. 8 §1 i 2 kpa w ten sposób, że tylko z uwagi na przeciągające się postępowanie w przedmiocie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości i powstałe w toku tego postępowania nowe okoliczności faktyczno- prawne uniemożliwiony został zwrot nieruchomości wywłaszczonej, a tym samym z zwrot w części dowłaszczonej na wniosek właściciela, mimo że przy wnioskowaniu o zwrot i w toku wieloletniego postępowania nieruchomości wywłaszczona i dowłaszczona spełniały przesłanki do zwrotu, a w 1978 r. organy administracji wywłaszczyły nieruchomość poprzedniczki prawnej skarżących w sposób przekraczający potrzeby wynikające z realizacji celu publicznego.

W odpowiedzi na skargę Wojewoda Pomorski wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko i argumentację sformułowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Uczestniczka postępowania Gmina Miasta G. wniosła również o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Przeprowadzona przez Sąd, na podstawie art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) oraz art. 3 § 2 pkt 1 w zw. z art. 134 § 1 i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.) - zwanej dalej p.p.s.a., kontrola legalności wykazała, zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem przepisów prawa, aczkolwiek nie wszystkie podniesione w skardze zarzuty okazały się zasadne.

Kontroli Sądu w niniejszej sprawie poddana została decyzja Wojewody Pomorskiego z dnia 17 stycznia 2024 r. uchylająca decyzję Prezydenta Miasta Gdańska z dnia 26 czerwca 2023 r. i orzekająca o odmowie zwrotu na rzecz skarżących udziałów przysługujących im na skutek spadkobrania po byłych współwłaścicielkach M. E. i E. E. oraz o umorzeniu postępowania przed organem I instancji w zakresie udziałów nieprzysługujących skarżącym po byłych współwłaścicielkach w prawie własności nieruchomości położonych w G., oznaczonych jako działki nr: [...]-[...], obręb [...], [...].

Zaskarżona decyzja wydana została po rozpatrzeniu wniosku skarżących o zwrot nieruchomości, która została nabyta przez Skarb Państwa na podstawie decyzji wydanej w oparciu o przepisy ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz.U. z 1974 r., nr 10, poz. 64). Ustawa ta przewidywała dopuszczalność wywłaszczenia nieruchomości na rzecz Państwa, jeżeli wywłaszczana nieruchomość jest ubiegającemu się o wywłaszczenie niezbędna na cele użyteczności publicznej, na cele obrony Państwa albo dla wykonywania zadań określonych w zatwierdzonych planach gospodarczych (art. 3 ust.1). Ustawa ta przewidywała także, że wywłaszczeniem może być objęta cała nieruchomość lub jej część, jednakże na żądanie właściciela wywłaszczenie powinno objąć całą nieruchomość, jeżeli w wyniku wywłaszczenia części, pozostała dla właściciela część nie nadawałaby się do racjonalnego użytkowania przez niego na cele dotychczasowe (art. 5 ust. 1 i 3 u.z.t.w.n.). Oznacza to, że w trybie art. 5 ust. 3, mogło dojść także do wywłaszczczenia nieruchomości zbędnej na cele publiczne.

Decyzją z dnia 30 grudnia 1978 r. Prezydent Miasta Gdyni orzekł o wywłaszczeniu na rzecz Państwa nieruchomości położonej przy ul. [...] w G., oznaczonej geodezyjne wówczas jako parcele nr [...] i [...], stanowiącej własność M. E. i E. E. na cele rozbudowy ciągu komunikacyjnego ulic W., O. i C. W decyzji tej orzeczono także o wywłaszczeniu - na żądanie właścicielki nieruchomości E. E.- nieruchomości położonej w G., oznaczonej jako parcele nr [...] i [...] o pow. 8.0550 ha, położonej w G., km W., KW nr [...].

Bezsporne zatem jest, że głównym przedmiotem wywłaszczenia była nieruchomość położona przy ul. [...] w G. oznaczona geodezyjne wówczas jako parcele nr [...] i [...], stanowiąca własność M. E. i . E. Nieruchomość stanowiąca parcele nr [...] i [...], będąca wyłączną własnością E. E., została natomiast wywłaszczona na żądanie jej właścicielki.

W ocenie Sądu zasadnie zarzucono w skardze wadliwość reformatoryjnego rozstrzygnięcia Wojewody, częściowo odmawiającego a częściowo umarzającego postępowanie w związku z dokonaną przez ten organ oceną interesu prawnego skarżących w żądaniu zwrotu. Rozstrzygnięcie w tym zakresie jest zdaniem Sądu niezrozumiałe. Jak słusznie podnoszą skarżące, przedmiotem postępowania w niniejszej sprawie była wyłącznie dowłaszczona nieruchomość. Z treści decyzji z 1978 r. wynika niewątpliwie, że głównym przedmiotem wywłaszczenia była nieruchomość położona przy ul. [...] w G. oznaczona geodezyjne wówczas jako parcele nr [...] i [...] stanowiąca współwłasność M.E. i E.E. Z kolei dowłaszczenie dotyczyło nieruchomości stanowiącej parcele nr [...] i [...], będącej wyłączną własnością E. E. i nastąpiło ono na żądanie właściciela nieruchomości. W tej sytuacji niezrozumiałe jest stwierdzenie zawarte w zaskarżonej decyzji dotyczące konieczności uwzględnienia udziałów przysługujących skarżącym na skutek spadkobrania po byłych współwłaścicielkach M. E. i E. E. i odwoływanie się do wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 9 sierpnia 2017 r., II SA/Gd 270/17. Wyrok ten, jak zauważył sam Wojewoda, dotyczył bowiem zwrotu działek nr [...] i [...], które to stanowiły niewątpliwie współwłasność M. E. i E. E. Tymczasem przedmiotowe postępowanie dotyczy zwrotu nieruchomości, której właścicielką była jedynie i wyłącznie E. E. Zawarte w zaskarżonej decyzji orzeczenie o odmowie zwrotu i umorzeniu udziałów wynikających ze spadkobrania po byłych współwłaścicielkach M. E. i E. E. nie dotyczy niniejszej sprawy a wręcz zmienia jej przedmiot w stosunku do orzeczenia organu I instancji, co jest niedopuszczalne. Stanowisko w tym zakresie nie zostało przez Wojewodę uzasadnione w sposób umożliwiający jego kontrolę.

Powyższe uchybienie skutkowało koniecznością wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. z uwagi na naruszenie zasady dwuinstancyjności postępowania wynikającej z art. 15 k.p.a oraz naruszenie przepisu art. 107 § 3 k.p.a.

Wbrew pozostałym zarzutom skargi, rozpoznając niniejszą sprawę, organy obu instancji dokonały prawidłowej wykładni przepisów prawa materialnego mających zastosowanie w tej sprawie. Prawidłowo bowiem orzekające w sprawie organy wskazały, że zwrot nieruchomości wywłaszczonej w trybie art. 5 ust. 3 ustawy o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości możliwy jest jedynie wtedy, gdy zwrotowi podlega pozostała część nieruchomości wywłaszczonej. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym ustalono bowiem, że stosowanie art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami, wyłączone zostało do zwrotu części nieruchomości wywłaszczonej w trybie art. 5 ust. 3 ustawy o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, jeżeli w sprawie nie wystąpiły przesłanki zwrotu także innej części nieruchomości wywłaszczonej na cel wskazany w decyzji wywłaszczeniowej (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 stycznia 2011 r., sygn. akt I OSK 430/10, LEX nr 952036). Zwrot "dowłaszczonych" na wniosek właściciela nieruchomości jest możliwy, jeżeli zbędna w rozumieniu art. 137 ustawy o gospodarce nieruchomościami, stanie się nieruchomość wywłaszczona na wniosek podmiotu publicznego ubiegającego się o wywłaszczenie (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 lipca 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 639/13, LEX nr 1351200). Przyczyną, dla której nie może nastąpić samodzielny zwrot takiej nieruchomości, jest okoliczność, że nie była ona w chwili wywłaszczenia niezbędna na żaden cel określony w decyzji o wywłaszczeniu – wywłaszczona została na wniosek właściciela (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 stycznia 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 1001/12, LEX nr 1325303). Część "dowłaszczona" dzieli więc niejako los nieruchomości przejętej na cele określone w decyzji wywłaszczeniowej, na podstawie której ją wywłaszczono w takim znaczeniu, że podlega ona zwrotowi tylko wówczas, jeżeli zwrotowi podlega także nieruchomość (lub jej część) objęta celem wywłaszczenia (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 kwietnia 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 2030/12, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Możliwość zwrotu takiej nieruchomości wchodzi więc w rachubę tylko wówczas, gdy zwrotowi podlega nieruchomość, która została wywłaszczona lub odpowiednia część nieruchomości wywłaszczonej (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 stycznia 2011 r. sygn. akt I OSK 481/10, https//orzeczenia.nsa.gov.pl).

Odnosząc się do zarzutu skargi dotyczącego interpretacji art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami w zw. z art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości wskazać należy, że żaden przepis ustawowy wprost nie stanowi, że warunkiem zwrotu nieruchomości wywłaszczonej w trybie art. 5 ust. 3 jest równoczesny zwrot nieruchomości wywłaszczonej na cel publiczny. Należy jednakże mieć na uwadze, że przepisy prawa podlegają nie tylko wykładni gramatycznej, ale także systemowej i celowościowej, a podstawą orzekania przez organy stosujące prawo nie jest przepis prawny, lecz norma prawna wyinterpretowana z szeregu przepisów. Przeprowadzana przez sądy administracyjne wykładnia art. 136 ust. 3 u.g.n. i art. 5 ust. 3 u.z.t.w.n. doprowadziła w konsekwencji do utrwalonego już stanowiska, że wyłączone jest stosowanie art. 136 ust. 3 u.g.n. do zwrotu części nieruchomości wywłaszczonej w trybie art. 5 ust. 3 u.z.t.w.n. na wniosek właściciela, jeżeli w sprawie nie wystąpiły przesłanki zwrotu także innej części nieruchomości wywłaszczonej na cel wskazany w decyzji wywłaszczeniowej. Wykładnia taka jest racjonalna, bowiem w przypadku gdy nie zaistniały przesłanki zwrotu działek wywłaszczonych na cel publiczny, przepis art. 136 ust. 3 u.g.n., który statuuje prawo do ubiegania się o zwrot przejętego gruntu, nie może być uznany za podstawę do żądania zwrotu terenów "dowłaszczonych" w trybie art. 5 ust. 3 u.z.t.w.n. W tym zakresie Sąd nie dopatruje się zaś naruszenia przepisów Konstytucji RP.

Również we wskazanym w skardze wyroku z dnia 31 maja 2022 r. sygn. akt I OSK 1835/21 Naczelny Sąd Administracyjny uznał za racjonalny pogląd, że wyłączone zostało stosowanie art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami do zwrotu części nieruchomości nabytej w trybie art. art. 5 ust. 3 u.z.t.w.n. na wniosek właściciela (jego spadkobiercy), jeżeli w sprawie nie wystąpiły przesłanki zwrotu także innej części nieruchomości wywłaszczonej na cel wskazany w decyzji wywłaszczeniowej.

W tej sytuacji zasadne jest stwierdzenie, że dawne parcele nr [...] i [...], a co za tym idzie również wywodzące z nich działki stanowiące przedmiot niniejszego postępowania, nie mogły stać się zbędne na cele wskazane w decyzji wywłaszczeniowej, skoro nie były ona objęte zasadniczym wywłaszczeniem, nie dotyczył ich cel decyzji wywłaszczeniowej i nie były potrzebne pod realizację inwestycji. W związku z tym nie można oceniać sprawy zwrotu przedmiotowych działek przez pryzmat realizacji celu wywłaszczenia. Jedynie bowiem w odniesieniu do żądania zwrotu wywłaszczonej nieruchomości istnieje możliwość badania, w toku postępowania administracyjnego, przesłanek warunkujących zwrot nieruchomości, a więc zbędności nieruchomości na cel wywłaszczenia.

Postępowanie dotyczące zwrotu wywłaszczonej nieruchomości stanowiącej współwłasność M. E.i E. E. zakończone zaś zostało odmowną decyzją, która była kontrolowana przez Wojewódzki Sad Administracyjny w Gdańsku w sprawie II SA/Gd 118/22. Oddalając skargę, wyrokiem z dnia 27 lipca 2022 r., Sąd stwierdził, że odmowa zwrotu tej nieruchomości w okolicznościach niniejszej sprawy, nie jest wyrazem odmiennej, naruszającej zasadę z art. 153 p.p.s.a., oceny przesłanek zwrotu wywłaszczonej nieruchomości określonych w art. 136 i art. 137 u.g.n. czy też niedostatecznych ustalań faktycznych, które nie pozwoliły organowi na prawidłowe rozstrzygniecie sprawy w tym zakresie. Wbrew twierdzeniom skarżących, już ostateczna i prawomocna decyzja kasacyjna Wojewody Pomorskiego z 13 marca 2017 r., funkcjonująca nadal w obrocie prawnym, w sposób niebudzący wątpliwości stwierdziła istnienie przesłanek do zwrotu działki nr [...], w części na której nie zrealizowano na niej celu wywłaszczenia. Wobec przeszkody prawnej do orzekania o zwrocie nieruchomości objętej zezwoleniem na realizację inwestycji drogowej, wystąpienie okoliczności stanowiących przesłanki zwrotu wywłaszczonej nieruchomości z art. 136 i art. 137 u.g.n., jest irrelewantne dla rozstrzygnięcia sprawy. Poza tym Sąd podkreślił, że orzekające organy nie miały ani obowiązku ani potrzeby prawnej do tego, ażeby rozważać przesłanki zwrotu działki nr [...], skoro istniała prawna przeszkoda do podjęcia takiego rozstrzygnięcia, a kwestia wystąpienia przesłanek zwrotu nieruchomości określonych w przepisach u.g.n. została już wiążąco przesądzona, w akceptujących decyzję Wojewody z 13 marca 2017 r., wyrokach sądów administracyjnych. Wobec tego, w ocenie Sądu, brak szczegółowego odniesienia się przez organy w zaskarżonej oraz poprzedzającej ją decyzji do okoliczności wypełniających przesłanki zwrotu z u.g.n. nie jest jakimkolwiek uchybieniem procesowym organu, a tym bardziej uchybieniem, które mogłoby mieć wpływ na wynik sprawy.

Powyższe rozstrzygnięcie jest wiążące i musiało ono zostać uwzględnione w sprawie dotyczącej zwrotu dowłaszczonej nieruchomości. Stosownie bowiem do treści art. 170 p.p.s.a. orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Przepis ten dotyczy prawomocności materialnej orzeczenia, która polega na związaniu tym orzeczeniem określonych podmiotów i wyraża się w tym, że muszą one brać pod uwagę fakt istnienia oraz treść prawomocnego orzeczenia sądu.

W tej sytuacji nie mogą odnieść skutku zarzuty skargi dotyczące naruszenia art. 170 p.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie wcześniejszego rozstrzygnięcia podjętego w sprawie dotyczącej zwrotu działek nr [...] i [...] zawartego w wyroku z dnia 9 sierpnia 2017 r. sygn.akt II SA/Gd 270/17. Kwestie mogły stanowić (i zresztą stanowiły) przedmiot wyjaśnień wyłącznie w sprawie dotyczącej zwrotu działek nr [...] i [...]. Brak jest przy tym podstaw do dokonywania ustaleń i oceny zbędności w innym postępowaniu administracyjnym, a w szczególności postępowaniu dotyczącym zwrotu nieruchomości dowłaszczonej.

Należy mieć przy tym na uwadze, że w postępowaniu o zwrot wywłaszczonej nieruchomości nie jest możliwe ani dopuszczalne kontrolowanie zgodności z prawem decyzji wywłaszczeniowej czyli prawidłowości jej nabycia przez Skarb Państwa.

Skoro zatem nieruchomość dowłaszczona jako resztówka, może podlegać zwrotowi wyłącznie w przypadku gdy zwrotowi podlega nieruchomość (lub jej część) wywłaszczona na cele wskazane we wniosku o wywłaszczenie, to nie jest możliwe zastosowanie art. 136 ust. 3 ugn wyłącznie w odniesieniu do dowłaszczonej resztówki (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 21 listopada 2017 r., sygn. akt I OSK 254/16). Przepis ten, jak już to wspomniano powyżej, przewiduje bowiem jako podstawową przesłankę zwrotu wywłaszczonej nieruchomości zbędność nieruchomości na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu.

Co więcej, w niniejszej sprawie uznać należy, że wiążący pogląd w tej kwestii został już wyrażony przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku. Tutejszy Sąd, oddalając bowiem skargę na postanowienie wydane w przedmiocie zawieszenia postępowania w wyroku z dnia 27 października 2011 r. w sprawie II SA/Gd 755/11, uznał zasadność takiej zależności pomiędzy wywłaszczoną i dowłaszczoną nieruchomością i wskazał, że w doktrynie oraz orzecznictwie dominuje pogląd, że nieruchomość, która od początku nie była niezbędna na cel wywłaszczenia, jednakże została wywłaszczona na żądanie jej właściciela, podlega zwrotowi tylko wtedy, gdy zaistnieją podstawy do zwrotu wywłaszczonej nieruchomości. Sąd stwierdził nadto, że w przypadku żądania wyłącznie zwrotu części nieruchomości wywłaszczonej na podstawie art. 5 ust. 3 ustawy nie ma możliwości zastosowania trybu i przesłanek, o jakich mowa w art. 136 ust. 3 ustawy, bowiem nieruchomość ta od początku jest zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Nie będzie zatem bowiem możliwy zwrot nieruchomości wywłaszczonej na żądanie właściciela w trybie art. 5 ust. 3 ustawy o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, jeżeli organ nie stwierdzi zasadności zwrotu działki wywłaszczonej. Dopiero bowiem zakończenie tego postępowania umożliwi stwierdzenie, czy spełniona przesłanka zwrotu dowłaszczonej na żądanie właściciela części nieruchomości, jaką jest zwrot nieruchomości głównej podlegającej wywłaszczeniu została spełniona. Sąd wyjaśnił także, że dokonanie ustaleń odnośnie zasadności wniosku o zwrot podstawowej nieruchomości podlegającej wywłaszczeniu nie może nastąpić przesłankowo w niniejszej sprawie, wyłącznie dla celów niniejszego postępowania. Sprawa w tym przedmiocie stanowi odrębną sprawę administracyjną, kwestia ta nie może zatem być przedmiotem oceny przez organ w niniejszym postępowaniu. Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 27 października 2011 r. sygn. akt II SA/Gd 755/11 wiąże w niniejszej w sprawie nie tylko z mocy cytowanego wyżej art. 170 p.p.s.a., ale przede wszystkim z uwagi fakt, że został wydany w tejże właśnie sprawie. Zgodnie natomiast z treścią art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.

Ze wskazanych powyżej względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 w związku z art. 205 § 2 tej ustawy.

Rozpoznając ponownie sprawę, organ uwzględni wskazania zawarte w niniejszym wyroku, stosownie do treści art. 153 p.p.s.a.