IV SA/Wa 2007/08 - Wyrok

Data orzeczenia	2009-04-17	
Data wpływu	2008-12-12	
Sąd	Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie	
Sędziowie	Alina Balicka /przewodniczący sprawozdawca/
Małgorzata Małaszewska-Litwiniec
Tomasz Wykowski	
Symbol z opisem	6290 Reforma rolna	
Skarżony organ	Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi	
Treść wyniku	Uchylono decyzję I i II instancji	
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Alina Balicka (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Małgorzata Małaszewska-Litwiniec, Sędzia WSA Tomasz Wykowski, Protokolant Izabela Urbaniak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 kwietnia 2009 r. sprawy ze skargi K. N. i J. O. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] października 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2008 r., znak [...]; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżących K. N. i J. O. kwotę 474 (czterysta siedemdziesiąt cztery) złote tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.	
Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] października 2008r. nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 kpa utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] września 2008r. nr [...], którą odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Urzędu Wojewódzkiego [...] z dnia [...] kwietnia 1949 r. znak [...] o przejęciu na własność Państwa nieruchomości ziemskiej "K.– Nr [...]"

o powierzchni 56,7246 ha położonej w gm. K., pow. [...], stanowiącej była własność

J. i W. małż. S.

Ustalając stan faktyczny w sprawie organ stwierdził, iż na wniosek K. N. oraz

J. O., następców prawnych byłych właścicieli nieruchomości J. i W. małż. S., zostało wszczęte postępowanie o stwierdzenie nieważności orzeczenia Urzędu Wojewódzkiego [...] z dnia [...] kwietnia 1949 r. znak [...] o przejęciu na własność Państwa nieruchomości ziemskiej "K.– Nr [...]".

W uzasadnieniu wniosku strony wskazały, że obszar użytków rolnych przedmiotowej nieruchomości nie przekraczał 50 ha a ponadto nieruchomość ta nie była nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym, a budynek mieszkalny nie pozostawał w żadnym funkcjonalnym związku z przyległym gospodarstwem.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wskazał, iż przedmiotowa nieruchomość przeszła na własność Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz. 13). Fakt przejęcia na własność Państwa potwierdziło orzeczenie Urzędu Wojewódzkiego [...] dnia [...] kwietnia 1949 r., uznające, że nieruchomość ziemska "K.– Nr [...]" podlega pod działalnie dekretu. W uzasadnieniu orzeczenia z dnia [...] kwietnia 1949r. organ wskazał, że strona wezwana do złożenia dokumentów stwierdzających powierzchnię użytków rolnych, nie przedłożyła żądanych dokumentów, w związku z czym organ oparł się na posiadanych przez siebie dokumentach, z których wynikało, że powierzchnia użytków rolnych przekraczała 50 ha. Ponadto organ wskazał, że fakt nabycia działek przez F. i S. M. oraz T. i M. P., mocą aktów notarialnych z dnia [...] marca 1947 r., na sporządzenie których wydane było przez Starostwo Powiatowe zezwolenie z dnia 4 lutego 1947 r. nie może mieć żadnego wpływu na treść orzeczenia, ponieważ według literalnego brzmienia art. 2 dekretu i reformie rolnej, nieruchomość ta przeszła na cele reformy rolnej w dniu 13 września 1944 r. Nabyte przez Skarb Państwa z mocy powołanego przepisu prawo własności jest prawem rzeczowym, skutecznym

w stosunku do osób trzecich. Skoro w dniu zawierania umów sprzedaży małż. S. nie byli już właścicielami nieruchomości, nie mogli skutecznie przenieść na nabywców prawa własności.

Organ powołując się na art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej wskazał, iż na cele reformy rolnej podlegały przejęciu nieruchomości stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych i prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.

Z kolei zgodnie z § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r.

o przeprowadzeniu reformy rolnej, za użytki rolne uważa się grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe.

Organ stwierdził, iż nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie na własność Skarbu Państwa, a przewłaszczenie następowało z mocy prawa, z chwilą wejścia

w życie dekretu, tj. z dniem 13 września 1944 r.

Minister wskazał, iż jak wynika ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego powierzchnia przedmiotowej nieruchomości wynosiła 50 ha użytków rolnych. Wynika to z rejestru pomiarowego z 1957r., sporządzonego przez inż. H. H., według którego łączna powierzchnia użytków rolnych wynosiła 51,6623 ha, w tym grunty orne 45,2405 ha, łąki 3,5000 ha, pastwiska 0,1218 ha oraz sady 2,8000 ha.

Organ odnosząc się do podnoszonego we wniosku argumentu dotyczącego sprzedaży działek należących do przedmiotowej nieruchomości, wskazał, że organ bada ogólny obszar nieruchomości i wchodzących w jej skład użytków rolnych na dzień wejścia w życie dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Tymczasem działki, o wyłączenie których wnoszą wnioskodawcy zostały sprzedane dopiero w 1947 r. Dlatego też, zmniejszenie powierzchni nieruchomości po dniu 13 września 1944 r., kiedy to nieruchomość z mocy prawa przeszła na własność Państwa nie może mieć wpływu na rozstrzygnięcie.

Zawarte przez S. i W. S. umowy były bezskuteczne, bowiem małżonkowie S. byli osobami nieuprawnionymi do rozporządzania nieruchomością, która stanowiła wówczas własność Skarbu Państwa.

W związku z powyższym organ stwierdził, że przedmiotowa nieruchomość w dacie przejścia jej na własność Państwa, tj. w dniu 13 września 1944 r. posiadała ponad 50 ha użytków rolnych, a zatem podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Organ ustosunkowując się do podnoszonej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy kwestii ustalenia rzeczywistego sposobu korzystania z pałacyku wraz

z przylegającym parkiem w celu wykazania braku związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym a pozostałą częścią nieruchomości, i w tym celu przesłuchanie na tę okoliczność wnioskodawczyni wyjaśnił, że zawnioskowany dowód nie ma znaczenia dla sprawy, a ponadto został zgłoszony po zakończeniu postępowania dowodowego. Niniejsze postępowanie toczy się w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia Urzędu Wojewódzkiego [...], w którym organ bada, czy kwestionowane orzeczenie jest zgodne z prawem. Prowadząc postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej, organ wszczyna postępowanie

w nowej sprawie, w której nie orzeka co do istoty sprawy rozstrzygniętej w wadliwej decyzji, lecz orzeka jako organ kasacyjny. W związku z tym, w swej decyzji rozstrzyga wyłącznie co do nieważności decyzji albo jej niezgodności z prawem, a nie jest władny rozstrzygać o innych kwestiach dotyczących istoty sprawy. Działanie organu na podstawie art. 156 kpa wymaga innego podejścia do sprawy niż w I instancji lub przed organem odwoławczym, czy też w innych trybach nadzwyczajnych. Organ administracyjny staje wobec kwestii czysto prawnych.

Ustalenie, czy pomiędzy przejętą nieruchomością ziemską a zespołem pałacowo-parkowym zachodził związek funkcjonalny może mieć miejsce w przypadku prowadzenia w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia

1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r.

o przeprowadzeniu reformy rolnej w przedmiocie stwierdzenia czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Odnosząc się do ponownego wniosku o ustalenie rzeczywistego zasięgu terytorialnego K. nr [...], przebiegu granic tej nieruchomości, organ wskazał, że

w postanowieniu z dnia [...] września 2007 r. nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wyjaśnił, że organ w toku postępowania ustalił stan faktyczny i prawny nieruchomości działek wchodzących w skład przedmiotowej nieruchomości ziemskiej.

Rozpatrując zarzut nieodniesienia się do protokołu zdawczo-odbiorczego z przejęcia majątku J., gm. K. z dnia 22 stycznia 1945 r. oraz protokołu w sprawie zabezpieczenia majątku z dnia 29 listopada 1948 r. organ podniósł, że ww. protokoły miały na celu odzwierciedlenie stanu majątku, a pomiarów w nich wskazanych nie można uznać za wiążące do prawidłowego ustalenia powierzchni nieruchomości. Dokumentami precyzyjnie określającymi powierzchnię nieruchomości w tym użytków rolnych są mapy sporządzone przez geodetów. W niniejszej sprawie jest to rejestr pomiarowy z 1957r., sporządzony przez inż. H. H.

Organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji stwierdził również, że w sprawie odstąpił od zawiadamiania o prowadzonym postępowaniu wszystkich obecnych właścicieli i użytkowników wieczystych działek wchodzących w skład dawnej nieruchomości ziemskiej "K. – Nr [...]" z uwagi na to, że ich sytuacja faktyczna i prawna nie ulegnie zmianie wskutek wydanego orzeczenia.

Minister wskazał również, że stwierdzenie nieważności decyzji jest nadzwyczajnym środkiem kontroli stosowanym w razie wyjątkowo ciężkiego naruszenia prawa. W niniejszej sprawie spór dotyczy tego, czy przejęcie przedmiotowej nieruchomości nastąpiło z rażącym naruszeniem prawa, o którym mowa w art. 156 § 1 pkt 2 kpa. Z rażącym naruszeniem prawa mamy do czynienia wówczas, gdy w stanie prawnym nie budzącym wątpliwości co do jego rozumienia wydaje się decyzję, która treścią swego rozstrzygnięcia stanowi negację całości lub części obowiązujących przepisów. Badane w niniejszej sprawie orzeczenie Urzędu Wojewódzkiego [...] z dnia [...] kwietnia 1949 r. nie zostało wydane z naruszeniem przepisów na podstawie których zostało wydane, w związku z czym brak jest podstaw do stwierdzenia jego nieważności.

Pismem z dnia 18 listopada 2008 r. (data stempla pocztowego k. 12 akt sądowych) skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] października 2008 r. wnieśli

K. N. i J. O. Zaskarżonej decyzji zarzucili obrazę przepisów prawa procesowego oraz prawa materialnego, tj. art. 28 w zw. z art. 10 § 1 K.p.a., art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., art. 78 § 1 i §2 w zw. z art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a., art. 107 § 3 K.p.a., § 5 i § 6 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. przeprowadzeniu reformy rolnej.

W ocenie skarżących w postępowaniu zakończonym zaskarżoną decyzją nie brali udziału wszyscy aktualni właściciele nieruchomości przejętej na cele reformy rolnej. Ponadto zdaniem skarżących zgodnie z § 5 i 6 rozporządzenia wykonawczego, właściwy organ administracji mógł orzec o tym, czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z uwagi na powierzchnię znajdujących się na niej użytków rolnych tylko na wniosek strony. Jeśli zatem postępowanie to mogło toczyć się wyłącznie po złożeniu wniosku przez uprawniony podmiot, to prowadzenie postępowania z urzędu i wydanie decyzji, mimo braku takiego wniosku byłoby pozbawione podstawy prawnej w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 Kpa. Minister odstąpił od jakiegokolwiek wyjaśnienia i odniesienia się do tej kwestii. Z treści orzeczenia z dnia [...] kwietnia 1949 r. wynika, iż postępowanie prowadzone było z urzędu. Niezależnie od powyższego, ze zgromadzonych dowodów nie można poczynić ustaleń, że postępowanie poprzedzające kontrolowane orzeczenie toczyło się na wniosek poprzedników prawnych skarżących. Ustalenia stanu faktycznego opierają się na wybiórczo dobranym materiale dowodowym, ocenionym w sposób dowolny. Ustalenia te, nie spełniając wymaganego kryterium rzetelności, wyłączają możliwość nadania waloru rzetelności zaskarżonemu rozstrzygnięciu. Organ przyjął, iż orzeczenie z dnia [...] kwietnia 1949r. jest zgodne z prawem, albowiem zachowane zostały normy obszarowe przewidziane dla wywołania skutku w postaci przejścia własności nieruchomości na rzecz Państwa. Organ oparł się na rejestrze pomiarowym inż. H. H. sporządzonym w 1957 r., z którego wynikało, iż powierzchnia użytków rolnych majątku wynosiła 56 ha. Szereg innych dokumentów w sposób odmienny przedstawiało faktyczną powierzchnię użytków rolnych i to w okresie chronologicznie zdecydowanie bliższym kontrolowanej decyzji niż mapa z 1957 r. Pominięto w całości dokumentację geodezyjną sporządzoną przez geodetę inż. T. R. Porównanie mapy z 1957 r.

z aktualną ewidencja gruntów wzbogacone o powtórne pomiary powierzchni zgodnie

z granicami wedle stanu mapy z 1957 r. przynosiło wynik 53 ha, a więc o 3 ha mniejszy od pomiarów z 1957 r. Dokonana przez organ ocena powołanego przez skarżących faktu sprzedaży części nieruchomości majątku "K. - Nr [...]" świadczy o niestarannym prowadzeniu postępowania wyjaśniającego i nierozpoznaniu istoty sprawy przez organ administracji. Skarżący nie argumentowali, że przejęta nieruchomość miała mniejszą od dekretowego areału powierzchnię z uwagi na dokonane w 1947 r. rozporządzenia częścią nieruchomości na rzecz osób trzecich przez małżonków S. Z całokształtu zgromadzonych dowodów nie wynikał jednoznaczny stan faktyczny dotyczący rzeczywistej powierzchni gospodarstwa w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. e. dekretu, organ był zobowiązany do wyjaśnienia istniejących rozbieżności. Organ nie uznał za zasadne wyjaśnić dlaczego jednemu tylko dowodowi dał wiarę a innym nie. Zdaniem skarżących, zawężony w stosunku do zwykłego postępowania jurysdykcyjnego przedmiot sprawy administracyjnej w trybie postępowania nadzorczego, nie upoważnia do odstąpienia

w toku postępowania od badania merytorycznej zasadności objęcia przepisami dekretu części nieruchomości obejmującej dworek mieszkalny wraz z okalającym go parkiem. Jak wynika z treści zaskarżonej decyzji, powołując się na specyfikę postępowania nadzorczego, organ nie tylko zaniechał poczynienia wyjaśnień, czy w dacie wydania decyzji objętej postępowaniem nadzorczym były podstawy do uznania, że przejmowane zabudowania mieszkalne mogły zostać uznane za nieruchomość ziemską w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, a to pomimo faktu, że orzeczeniem z dnia [...] kwietnia 1949 r. objęto całość majątku małżonków S., w tym również dworek wraz z przylegającym parkiem. Przedmiotem swego zainteresowania nie uczynił również organ kwestii, czy kontrolowana decyzja była poprzedzona jakimkolwiek postępowaniem.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga wniesiona na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] października 2008r. zasługuje na uwzględnienie. Sąd administracyjny orzekając

w pierwszej instancji nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną – art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo

o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).

Sąd miał obowiązek zbadać zgodność zaskarżonego aktu z obowiązującym prawem. Mając na uwadze to kryterium Sąd uznał, iż zaskarżona decyzja, jak również poprzedzająca ją decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2008r. naruszają przepisy prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy.

Przede wszystkim należy podkreślić, iż postępowanie dotyczące orzeczenia Urzędu Wojewódzkiego [...] z dnia [...] kwietnia 1949r. w sprawie podpadania nieruchomości ziemskiej "K. – Nr [...]" pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej toczyło się w jednym z nadzwyczajnych trybów tj. w trybie nieważnościowym. Postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji jest samodzielnym postępowaniem administracyjnym, którego istotą jest ustalenie, czy decyzja podlegająca kontroli dotknięta jest jedną z wad wymienionych w art. 156 § 1 kpa. Jest to instytucja procesowa stanowiąca wyjątek od ogólnej zasady trwałości ostatecznej decyzji administracyjnej wyrażonej w art. 16 § 1 kpa.

Należy zauważyć, iż sprawa nie toczyła się w trybie zwykłym, gdzie dla uchylenia decyzji wystarczy stwierdzenie "naruszenia prawa" mającego wpływ na wynik rozstrzygnięcia, lecz w trybie nadzwyczajnym, kiedy to tylko wyjątkowo, wbrew zasadom trwałości decyzji ostatecznych, z enumeratywnie wyliczonych przyczyn można uznać taką decyzję za dotkniętą tak ciężką wadą, iż zachodzi konieczność uznania jej za nieważną. Celem przedmiotowego postępowania administracyjnego było zbadanie legalności orzeczenia Urzędu Wojewódzkiego [...] z dnia [...] kwietnia 1949r.

i w konsekwencji rozstrzygnięcie sporu czy organ orzekający dopuścił się przy wydawaniu w/w orzeczenia naruszenia prawa, które może być zakwalifikowane jako rażące naruszenie prawa o którym mowa w art. 156 § 1 pkt 2 kpa.

Przepis art. 156 § 1 pkt 2 kpa nakłada na organ administracji obowiązek nie tylko zbadania, czy nastąpiło niewątpliwe naruszenie prawa, ale zarazem wykazania, iż było to naruszenie rażące. Analiza orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje, iż z rażącym naruszeniem prawa mamy do czynienia wówczas, gdy zachodzi oczywistość naruszenia konkretnego przepisu. Naruszenie prawa o rażącym charakterze występuje przede wszystkim wówczas, gdy treść rozstrzygnięcia pozostaje w wyraźnej i oczywistej sprzeczności z treścią przepisów prawa i gdy charakter tego naruszenia powoduje, iż rozstrzygnięcie nie może zostać zaakceptowane jako akt wydany przez organ praworządnego państwa – wyrok NSA z dnia 21 października 1992r. sygn. akt V SA 86/92 i 436-466/92 ONSA 1993, z. 1, poz. 23. W nawiązaniu do tego poglądu, należy w pełni podzielić stanowisko NSA zawarte w wyroku z 18 lipca 1994r. sygn. akt V SA 535/94 (ONSA 1995, Nr 2, poz. 91), iż "wstępnym warunkiem uznania, że wystąpiło rażące naruszenie prawa, o którym mowa w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., jest stwierdzenie, iż w zakresie objętym konkretną decyzją administracyjną obowiązywał niewątpliwy stan prawny". W ten sposób można oddzielić przypadki naruszenia prawa spowodowane błędną wykładnią przepisów lub nieodpowiednim ich zastosowaniem od rażącego naruszenia prawa. Rażące naruszenie prawa jest bowiem wyrazem ewidentnego i jasno uchwytnego błędu w interpretowaniu prawa (vide wyrok NSA z 18 lutego 2002r. sygn. akt IVSA 732/00).

Kontrolowane w trybie nieważnościowym orzeczenie zostało wydane na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (j.t. Dz. U. z 1945r. Nr 3, poz. 13 ze zm.) jak i § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania w/w dekretu (Dz. Nr 10, poz. 51). Rolą zatem Ministra było zbadanie, czy kontrolowane orzeczenie

w sposób oczywisty narusza powołane wyżej przepisy prawa.

Urząd Wojewódzki [...] w orzeczeniu z dnia [...] kwietnia 1949r. stwierdził, iż nieruchomość ziemska "K. – Nr [...]" o pow. 56.7246 ha, stanowiąca współwłasność

J. i W. małż. S., podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej ( Dz. U. Nr 4 ,poz. 17 ze zm. ).

Zaznaczyć należy, że z dniem wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, tj. z dniem 13 września 1944r., dekret ten odnośnie nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. e, wywoływał skutki rzeczowe w zakresie przejścia na własność Skarbu Państwa tych nieruchomości ex lege. Zaistnienie skutków rzeczowych nie było uzależnione ani od wystawienia zaświadczenia wojewódzkiego urzędu ziemskiego stwierdzającego, że nieruchomość jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani od dokonania na jego podstawie wpisu w księdze wieczystej na zasadach określonych w art. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946r. o wpisywaniu

w księgach hipotecznych prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej, podobnie zajście tego skutku nie wiązało się z kwestią sporządzenia protokołu przejęcia.

Zgodnie z treścią art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej na cele reformy rolnej przeznaczone zostały m.in. nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.

Nieruchomości ziemskie, wymienione w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości, na własność Skarbu Państwa

z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1 ust. 2.

Celami, o których mowa w art. 1 ust. 2 dekretu, jakie miały być zrealizowane

w drodze przeprowadzenia reformy rolnej były:

a) upełnorolnienie istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych

i średniorolnych,

b) tworzenie nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych,

robotników i pracowników rolnych oraz drobnych dzierżawców,

c) tworzenie w pobliżu miast i ośrodków przemysłowych gospodarstw dla

produkcji ogrodniczo-warzywniczej,

d) zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi

państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej,

wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego,

e) zarezerwowanie odpowiednich terenów pod rozbudowę miast, kolonii

mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe,

komunikacji publicznej lub melioracji.

Dopiero nieruchomość ziemska posiadająca takie cechy i mogąca być przeznaczona na takie cele jak wskazano wyżej, podlegała przejęciu na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Jednakże przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej jak i przepisy rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r.

w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz. U. Nr 10, poz. 51, ze zm./ nie określały wprost samego pojęcia "nieruchomości ziemskiej".

Zdefiniowania pojęcia "nieruchomości ziemskiej" dla potrzeb dekretu

o przeprowadzeniu reformy rolnej dokonał Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990r. W.3/89 (OTK 1990, poz. 26, s. 174). Według stanowiska przyjętego

w tej uchwale pod pojęciem "nieruchomości ziemskiej" należy rozumieć nieruchomość ziemską, która jest lub może być wykorzystywana do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej,

a więc nieruchomość ziemska o charakterze rolniczym. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, z tym że przez inne podmioty. Z przepisów tych nie wynika natomiast, ażeby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające takiego charakteru.

Wprawdzie uchwała Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990r. zapadła w sprawie o odmiennym stanie faktycznym i prawnym niż stan w niniejszej sprawie, to jednak definicja ta ma charakter uniwersalny w odniesieniu do pojęcia "nieruchomości ziemskiej".

Nie ma również decydującego znaczenia fakt, że uchwała Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990Y. została podjęta przed dniem 16 października 1997r., kiedy weszła w życie Konstytucja z 2 kwietnia 1997r., która w art. 239 ust. 3 pozbawiła uchwały Trybunału Konstytucyjnego mocy powszechnie obowiązującej w sprawie ustalenia wykładni ustaw. Nie pozbawiło to jednak uchwał Trybunału Konstytucyjnego waloru poznawczego i charakteru ogólnych wskazówek interpretacyjnych w procesie stosowania prawa.

Mając powyższe na uwadze możemy określić, jakie przesłanki musiała spełniać nieruchomość, aby na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu mogła być przejęta na cele reformy rolnej i tak, była to nieruchomość:

* ziemska o charakterze rolniczym,

* stanowiąca własność albo współwłasność osób fizycznych lub

prawnych,

* spełniająca normy obszarowe , o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e

dekretu,

* nadająca się do realizacji celów reformy rolnej wymienionych w art. 1

ust. 2 dekretu.

Za takim szerokim rozumieniem nieruchomości ziemskiej sklasyfikowanej w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu opowiedział się również Naczelny Sądu Administracyjny

w uchwale z dnia 5 czerwca 2006r. wydanej w sprawie sygn. akt I OPS 2/06.

Tak więc spełnienie nie tylko norm obszarowych decydowało o podpadaniu nieruchomości pod zapis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Spełnienie przez nieruchomość wszystkich wyżej wymienionych przesłanek pozwalało dopiero uznać, iż nieruchomość podpadała pod zapis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

W przypadku powstania sporu, czy dana nieruchomość lub jej część, przejęta na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu

o przeprowadzeniu reformy rolnej podpadała pod ten przepis, spór taki rozstrzygany był w trybie postępowania administracyjnego wszczynanego na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r.

w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Postępowanie administracyjne prowadzone w trybie § 5 rozporządzenia, reguluje tryb orzekania w sprawach, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Kontrolowane w przedmiotowej sprawie orzeczenie administracyjne wydane zostało w trybie § 5 rozporządzenia. Jak już wyżej wskazano, zadaniem tego postępowania było ustalenie i rozstrzygniecie, czy nieruchomość ziemska "K. – Nr [...]" podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Jak wynika z treści § 5 rozporządzenia, regulował on przedmiot postępowania administracyjnego wszczynanego na jego podstawie i właściwość organów. Przedmiotem postępowania było badanie, czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej. W sprawach tych w pierwszej instancji orzekał wojewódzki urząd ziemski (obecnie wojewoda). Natomiast odwołanie od decyzji organu pierwszej instancji przysługiwało do Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych. Z kolei w § 6 rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. określało podmiot, który uprawniony jest do złożenia takiego wniosku.

Zgodnie z § 6 rozporządzenia podmiotem tym jest strona, ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Zatem wydanie orzeczenia na podstawie § 5 i 6 rozporządzenia mogło nastąpić jedynie na wniosek strony. Wykluczone było prowadzenie takiego postępowania z urzędu. Wojewódzki urząd ziemski nie mógł wszcząć z urzędu postępowania w tym przedmiocie. Zapis § 6 rozporządzenia, z uwagi na przedmiot postępowania określony w § 5 rozporządzenia, legitymację do wszczęcia tego postępowania dał byłym właścicielom nieruchomości przejętych na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej.

W przedmiotowej sprawie, w zaskarżonej decyzji Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie zakwestionował, mimo podniesienia takiego zarzutu przez wnioskodawców, prawidłowości wszczęcia postępowania administracyjnego zakończonego orzeczeniem Urzędu Wojewódzkiego [...] z dnia [...] kwietnia 1949r. W tej sytuacji należy uznać, iż Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi niedopatrzył się nieprawidłowości postępowania

w tym zakresie. W ocenie Sądu, z takim stanowiskiem organu nie można się zgodzić. W aktach administracyjnych brak jest wniosku byłych współwłaścicieli nieruchomości ziemskiej "K. – Nr [...]" J. S. i W. S., bądź któregoś z nich, o uznanie, że nieruchomość jest wyłączona spod działań postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Również w treści orzeczenia z dnia [...] kwietnia 1949r. organ nie odwołuje się do wniosku uprawnionego podmiotu o wszczęcie tego postępowania. W treści orzeczenia z dnia [...] kwietnia 1949r. Urząd Wojewódzki [...] stwierdza jedynie, że orzeczenie wydane jest "po rozpoznaniu sprawy w przedmiocie wyłączenia...", co wskazywałoby na prowadzenie sprawy z urzędu. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, że skoro § 5 rozporządzenia dawał podstawę do orzekania wyłącznie na wniosek strony, to oceniane w trybie postępowania nieważnościowego orzeczenie Urzędu Wojewódzkiego [...] z dnia [...] kwietnia 1949r., jeżeli nie ma dowodu na to, że zostało wszczęte na wniosek byłych właścicieli, zostało wydane bez podstawy prawnej i tym samym dotknięte jest wadą nieważności w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 kpa.

Organ ponownie rozpoznając sprawę, jeżeli nie udokumentuje istnienia wniosku byłych właścicieli o wszczęcie postępowania administracyjnego w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r., orzeknie zgodnie z wyżej przedstawionymi wytycznymi i ceną prawną.

Sąd natomiast nie podziela zarzutu skargi, że w postępowaniu zakończonym zaskarżoną decyzją nie brali udziału wszyscy aktualni właściciele nieruchomości przejętej na cele reformy rolnej, czym organ naruszył art. 10 kpa w związku z art. 28 kpa. Należy zgodzić się ze stanowiskiem organu, że to postępowanie nieważnościowe, nawet jeżeli zakończy się wydaniem decyzji stwierdzającej nieważność orzeczenia Urzędu Wojewódzkiego [...] z dnia [...] kwietnia 1949r., nie wpłynie na sytuację faktyczną i prawną podmiotów, które w chwili obecnej są właścicielami lub użytkownikami wieczystymi działek wchodzących w skład dawnej nieruchomości ziemskiej "K. – Nr [...]". Nadal obowiązywać będzie stan prawny nieruchomości ziemskiej "K. – Nr [...]", zgodnie z którym nieruchomość ta przeszła na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej.

Zgodzić się natomiast należy z zarzutem skargi, że w toku postępowania organ naruszył art. 7, art. 77 § 1 jak również art. 80 kpa oraz art. 78 § 1 i 2 w zw. z art. 7 i art. 77 § 1 kpa, art. 107 § 3 kpa. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że merytoryczne rozstrzygniecie w sprawie organ oparł na dowodzie w postaci rejestru pomiarowego z 1957 roku, sporządzonego przez inż. H. H., według którego łączna powierzchnia użytków rolnych nieruchomości ziemskiej "K. – Nr [...]" wynosiła 51,6623 ha, w tym: grunty orne 45,2405 ha, łąki 3,5000 ha, pastwiska 0,1218 ha oraz sady 2,8000 ha. Wobec powyższego organ uznał, iż przedmiotowa nieruchomość w dacie przejścia na własność Państwa, tj. w dniu 13 września 1944r. posiadała ponad 50 ha użytków rolnych, a zatem podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu

o przeprowadzeniu reformy rolnej. Jednakże materiał dowodowy zgromadzony

w sprawie, zawiera inne jeszcze dowody, jak np. protokół zdawczo-odbiorczy przejęcia majątku J. gm. K., pow. [...] własność W. i J. S. z dnia 22 stycznia 1945r., protokół

w sprawie zabezpieczenia majątku J. gm. K. z dnia 29 listopada 1948r., mapa nieruchomości "K.– Nr [...]" sporządzona przez geodetę uprawnionego mgr inż. T. R. Organ nie odniósł się do tych dowodów w sposób wystarczający i uzasadniający ich odrzucenie przy rozstrzyganiu sprawy. Bezpodstawny i niczym nie poparty jest wniosek organu, iż protokoły te miały jedynie na celu odzwierciedlenie stanu majątku,

a pomiarów w nich wskazanych nie można uznać za wiążące do prawidłowego ustalenia powierzchni nieruchomości. Skoro z pominiętych w sprawie dowodów wynikają dla strony korzystne wnioski, to organ pomijając je musi uzasadnić w sposób przekonywujący swoje stanowisko zgodnie z obowiązkiem wynikającym z art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 kpa.

Organ, wbrew stanowisku zajętemu w zaskarżonej decyzji, winien również wziąć pod uwagę, badając pod względem istnienia przesłanek nieważnościowych orzeczenie Urzędu Wojewódzkiego [...] z dnia [...] kwietnia 1949r., że § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. umożliwia orzekanie przez organ administracji o niepodpadaniu pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu danej nieruchomości, przejętej przez Państwo na podstawie dekretu o reformie rolnej, nie tylko w sytuacji, w której nieruchomość ta nie spełnia wskazanych w dekrecie norm obszarowych, ale także w przypadku braku spełniania przez nią przesłanki "ziemskiego" charakteru. Ustalenie, iż dana nieruchomość nie miała charakteru ziemskiego, stanowi podstawę do jej wyłączenia spod działania dekretu. Nie ma przy tym przeszkód

w stosowaniu tej zasady w odniesieniu do jedynie wyodrębnionej części nieruchomości np. dworku wraz z przylegającym parkiem, jak wnioskowali skarżący, która inaczej niż reszta majątku, nie posiadała charakteru ziemskiego.

Z tych wszystkich względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 w/w ustawy.