Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Hieronim Sęk, Sędzia NSA Arkadiusz Cudak (sprawozdawca), Sędzia NSA Sylwester Marciniak, po rozpoznaniu w dniu 20 grudnia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej wniosku M. sp. z o.o. z siedzibą w P. o wyłączenie sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego Mariusza Goleckiego od orzekania w sprawie ze skargi kasacyjnej M. sp. z o.o. z siedzibą w P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 stycznia 2023 r., sygn. akt III SA/Wa 1691/22, w sprawie ze skargi M. sp. z o.o. z siedzibą w P. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z dnia 18 maja 2022 r., nr 1401-IOV-1.613.3.202.TW, w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie podatku od towarów i usług za I, II, III i IV kwartał 2014 r. postanawia oddalić wniosek o wyłączenie sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego Mariusza Goleckiego od orzekania w sprawie I FSK 1076/22.

Wyrokiem z 20 stycznia 2023 r., sygn. akt III SA/Wa 1691/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę M. sp. z o.o. (dalej "spółka" lub "skarżąca") na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z 18 maja 2022 r. w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie podatku od towarów i usług za I, II, III i IV kwartał 2014 r.

Od powyższego wyroku skarżąca wywiodła skargę kasacyjną, zawierając w niej m.in. oświadczenie o zrzeczeniu się rozpoznania sprawy na rozprawie. W konsekwencji zarządzeniem Przewodniczącej Wydziału I Izby Finansowej Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 września 2023 r. w sprawie z powyższej skargi kasacyjnej wyznaczono termin posiedzenia niejawnego na 22 listopada 2023 r. oraz skład orzekający w osobach: sędzi Małgorzaty Niezgódki-Medek, sędziego Mariusza Goleckiego oraz sędziego Marka Kołaczka, o czym powiadomiono strony postępowania (data doręczenia zawiadomienia skarżącej — 23 października 2023 r.).

Pismem z 16 listopada 2023 r. spółka, powołując się na treść art. 19 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. — Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, ze zm.), dalej "p.p.s.a.", wniosła o wyłączenie ze składu orzekającego w sprawie z jej skargi kasacyjnej sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego Mariusza Goleckiego. Zdaniem skarżącej na istnienie uzasadnionych wątpliwości co do bezstronności ww. sędziego w tej sprawie wskazuje dotychczasowy przebieg jego kariery zawodowej i zajmowanie przez niego — w długim okresie poprzedzającym przyjęcie nominacji sędziowskiej — wysokich stanowisk w instytucjach państwowych na szczeblu centralnym, w tym m.in. Dyrektora Departamentu Prawnego w Ministerstwie Finansów, Wiceministra Rozwoju i Technologii, Przewodniczącego Rady ds. Przeciwdziałania Unikaniu Opodatkowania oraz eksperta w Ministerstwie Finansów. W ocenie spółki pracując przez wiele lat poprzedzających stosunkowo niedawną nominację na rzecz administracji rządowej, sędzia Mariusz Golecki pozostawał z tą władzą w stosunku zależności służbowej, co wskazuje na zagrożenie brakiem jego niezależności i bezstronności.

We wniosku podniesiono również kwestię powołania ww. sędziego do pełnienia urzędu na wniosek organu ukształtowanego — wg oceny Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (dalej "ETPCz") — w sposób naruszający standardy niezawisłości i bezstronności w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. z 1997 r. poz. 483, ze zm.), dalej "Konstytucja RP", co wskazuje na istnienie uzasadnionych wątpliwości co do legitymacji formalnej ww. osoby do orzekania na stanowisku sędziego.

Spółka przywołała we wniosku również stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażone w uchwale składu siedmiu sędziów tego sądu z 3 kwietnia 2023 r., sygn. akt I FPS 3/22 (dostępna w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, https://orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej "CBOSA").

Ustosunkowując się do przedmiotowego wniosku skarżącej, sędzia Mariusz Golecki w oświadczeniu z 26 listopada 2023 r. wyjaśnił, że nie istnieją żadne okoliczności, które mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w przedmiotowym postępowaniu, jak też brak jest podstaw do wyłączenia go z mocy samej ustawy wymienionych w art. 18 p.p.s.a. Ponadto odnosząc się treści wniosku, ww. szczegółowo przedstawił przebieg swojej kariery zawodowej i wskazał, że nigdy nie uczestniczył w podejmowaniu decyzji indywidualnych w zakresie VAT, a tym bardziej w podejmowaniu decyzji czy prowadzeniu postępowań dotyczących bezpośrednio skarżącej. W zakresie argumentacji dotyczącej braku legitymacji formalnej do orzekania na stanowisku sędziego z uwagi na zarzucaną wadliwość procesu powołania na urząd, ww. przywołał stanowisko wyrażone we wspomnianej już uchwale siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 3 kwietnia 2023 r., sygn. akt I FPS 3/22, konkludując, że w tej części rozumowanie skarżącej jest sprzeczne z treścią przedmiotowej uchwały.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Wniosek o wyłączenie sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego Mariusza Goleckiego od orzekania w sprawie ze skargi kasacyjnej spółki od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 20 stycznia 2023 r., sygn. akt III SA/Wa 1691/22, nie zasługuje na uwzględnienie.

Przede wszystkim przypomnieć należy, że przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi dotyczące wyłączenia sędziego przewidują wyłączenie sędziego od rozpoznania sprawy z mocy samej ustawy (art. 18 p.p.s.a.) oraz wyłączenie przez sąd — na żądanie sędziego lub na wniosek strony (art. 19 p.p.s.a.). Na mocy art. 193 p.p.s.a. przepisy te mają odpowiednie zastosowanie w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym.

W rozpatrywanej sprawie autor wniosku jako podstawę prawną wyraźnie wskazał art. 19 p.p.s.a., zgodnie z którym to przepisem sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie.

Obowiązujące obecnie brzmienie tego przepisu zostało przyjęte w wykonaniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 13 grudnia 2005 r., SK 53/04 (OTK-A 2005/11/134, Dz. U. z 2005 r. poz. 2118), w którym Trybunał stwierdził, że art. 19 powołanej wyżej ustawy w zakresie, w jakim ogranicza przesłankę wyłączenia sędziego jedynie do stosunku osobistego, pomijając inne okoliczności, które mogą mieć wpływ na ocenę bezstronności sędziego, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP.

Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu tego wyroku — przedstawiając obszernie cel instytucji wyłączenia sędziego, mechanizmy służące realizacji konstytucyjnej gwarancji prawa do sądu, której jeden z elementów realizowany jest za pomocą instytucji wyłączenia sędziego, oraz ukształtowane na tym tle orzecznictwo sądów krajowych oraz Trybunału Praw Człowieka i Obywatela — zwrócił uwagę na specyfikę kwalifikacji, które są wymagane od osób powoływanych na stanowiska sędziego sądu administracyjnego. Podkreślił, że przejawiają się one w niezbędności posiadania wiedzy fachowej, której zdobycie jest najczęściej możliwe jedynie w drodze pełnienia odpowiednich funkcji w administracji państwowej, a więc zdobycia doświadczeń w sferze aktywności pokrywającej się częściowo przynajmniej ze sprawami będącymi przedmiotem rozstrzygnięcia w okresie sprawowania funkcji sędziowskiej. Zwrócił ponadto uwagę na to, że ocena bezstronności sędziego musi być każdorazowo dostosowana do okoliczności konkretnego postępowania, wolna od mechanicznego oceniania sytuacji sędziego, a także musi uwzględniać specyficzne uwarunkowania postępowania administracyjnego, a więc fakt, że sędziami pozostają osoby, które najczęściej mają za sobą doświadczenia w sferze administracji publicznej. Musi być więc zawsze wzięty pod uwagę nie tyle sam fakt wyrażenia stanowiska w tej lub innej kwestii prawnej, ale sposób zaangażowania i stopień, w jakim wywarło ono wpływ na kierunek przyjętych w konkretnej sprawie administracyjnej rozstrzygnięć.

Przedstawiony wyżej kierunek — jak zauważył Trybunał Konstytucyjny — pozwala też na uniknięcie niebezpieczeństwa, że instytucja wyłączenia sędziego mogłaby przekształcić się w narzędzie służące paraliżowaniu sprawności postępowania sądowego. Trybunał podzielił pogląd wyrażony w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 marca 2004 r., sygn. akt GZ 4/04 (ONSAiWSA nr 1/2004, poz. 7), że jedną z podstawowych przesłanek niezawisłości sędziowskiej jest stworzenie takich warunków sprawowania urzędu sędziowskiego, które eliminują możliwość wywierania nacisków na sędziego z którejkolwiek strony.

Zważywszy ponadto na treść uzasadnienia wniosku złożonego przez skarżącą, Naczelny Sąd Administracyjny uznaje za zasadne wskazać również, że 15 lipca 2022 r., na podstawie przepisów ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o zmianie ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2022 r. poz. 1259), do krajowego porządku prawnego wprowadzono art. 5a ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. — Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137, ze zm.), dalej "p.u.s.a.". Przepis ten przewiduje możliwość zbadania spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego lub sędziego delegowanego do pełnienia obowiązków sędziego w sądzie administracyjnym wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowania po powołaniu, przy uwzględnieniu dalszych wymienionych w § 1 tego przepisu okoliczności. Badania dokonuje się na wniosek strony skarżącej lub uczestnika postępowania na prawach strony (art. 5a § 3), a uwzględniając wniosek, sąd wyłącza sędziego od rozpoznania sprawy (art. 5a § 13).

W wyniku zbadania wzajemnych relacji systemowych pomiędzy stosowaniem art. 19 p.p.s.a. i art. 5a p.u.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale składu siedmiu sędziów tego sądu z 3 kwietnia 2023 r., sygn. akt I FPS 3/22, uznał, że zakres przedmiotowy normy art. 19 p.p.s.a. nie obejmuje badania spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu, o których mowa w art. 5a p.u.s.a.

W uzasadnieniu powyższej uchwały zwrócono uwagę na to, że w stanie prawnym obowiązującym od 15 lipca 2022 r. istnieją dwie instytucje umożliwiające prewencyjne badanie bezstronności sędziego, a mianowicie wniosek o wyłączenie sędziego przewidziany w art. 19 p.p.s.a. oraz wniosek z art. 5a p.u.s.a. Przesłanką wyłączenia sędziego na podstawie art. 19 p.p.s.a. jest istnienie okoliczności tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Chodzi tu o wszystkie powiązania podmiotowe i przedmiotowe ze stronami postępowania oraz ze sprawą. Natomiast przedmiotem wniosku składanego na podstawie art. 5a § 1 p.u.s.a. jest badanie niezawisłości i bezstronności sędziego w kontekście okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowania po powołaniu, w okolicznościach danej sprawy z uwzględnieniem okoliczności dotyczących uprawnionego oraz charakteru sprawy.

Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza po pierwsze, że na obecnym etapie postępowania (wniosek o wyłączenie sędziego złożony na podstawie art. 19 p.p.s.a.) nie jest możliwe dokonywanie oceny spełnienia przez sędziego Mariusza Goleckiego "wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowania po powołaniu". Ocena taka może być bowiem dokonana wyłącznie w trybie wniosku złożonego na podstawie art. 5a p.u.s.a., co w rozpoznawanej sprawie nie miało miejsca.

Po drugie zaś, oceniając powołane przez skarżącą we wniosku okoliczności faktyczne przez pryzmat tego, czy wskazują one na istnienie uzasadnionych wątpliwości co do bezstronności sędziego Mariusza Goleckiego w sprawie ze skargi kasacyjnej spółki, Naczelny Sąd Administracyjny oceny takiej nie podziela. W przywołanym już wyroku z 13 grudnia 2005 r., SK 53/04, Trybunał Konstytucyjny zaznaczył bowiem, że ocena przesłanek uzasadniających wniosek o wyłączenie sędziego musi być każdorazowo dostosowana do okoliczności konkretnego postępowania.

Nie stanowi wyczerpującego uzasadnienia dla wniosku o wyłączenie sędziego Mariusza Goleckiego od orzekania w sprawie ze skargi kasacyjnej spółki argumentacja odwołująca się do przebiegu dotychczasowej kariery zawodowej sędziego, w szczególności faktu zajmowania wysokich stanowisk w administracji państwowej. Opiera się ona bowiem na subiektywnym przekonaniu, że sam fakt pełnienia przed objęciem stanowiska sędziego określonych funkcji w instytucjach państwowych (dyrektora departamentu w ministerstwie, wiceministra, eksperta, czy przewodniczącego ciała doradczego) może budzić wątpliwości co do zachowania niezawisłości i bezstronności sędziego przy orzekaniu w danej sprawie.

Należy jednak zauważyć, że przedmiotem rozpoznania sprawy, w której bierze udział sędzia Mariusz Golecki, jest skarga kasacyjna wniesiona od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który oddalił skargę spółki na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z 18 maja 2022 r. w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie podatku od towarów i usług za I, II, III i IV kwartał 2014 r. Poza powołaniem się na zajmowanie przez sędziego Mariusza Goleckiego określonych stanowisk w administracji rządowej i pełnienie przez niego określonych funkcji w instytucjach państwowych, skarżąca w uzasadnieniu wniosku nie wyjaśniła, jak te okoliczności przekładają się na bezstronność ww. osoby w tej sprawie. Tymczasem mocą art. 20 § 1 p.p.s.a. wnioskodawca został zobligowany do uprawdopodobnienia przyczyny wyłączenia. Nie wystarczy więc podanie informacji, że sędzia pełnił określone funkcje publiczne, ale konieczne jest uprawdopodobnienie, że ten okres w karierze zawodowej ma wpływ na bezstronność w danej sprawie.

Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 22 § 1 i § 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.

sędzia NSA sędzia NSA sędzia NSA

S. Marciniak H. Sęk A. Cudak