Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie: sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska sędzia del. WSA Joanna Skiba (spr.) po rozpoznaniu w dniu 29 stycznia 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej R. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 20 czerwca 2024 r. sygn. akt II SA/Lu 215/24 w sprawie ze skargi R. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 8 maja 2023 r., znak: SKO.41/5769/OS/2022 w przedmiocie odmowy umorzenia świadczeń nienależnie pobranych oddala skargę kasacyjną.

Wyrokiem z dnia 20 czerwca 2024 r. sygn. akt II SA/Lu 215/24 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oddalił skargę R. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 8 maja 2023 r. nr SKO.41/5769/OSa/2022 w przedmiocie odmowy umorzenia świadczeń nienależnie pobranych.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł skarżący, zarzucając naruszenie:

1) przepisów prawa materialnego, tj.: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 25 ust. 10 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz. U. z 2022 r., poz. 1577) poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że w stosunku do R. M. nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, które przemawiałyby za umorzeniem nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, podczas gdy zgromadzone dowody przemawiają za przyjęciem odmiennej oceny;

2) przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 § 1 I 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U z 2024 r., poz. 572, dalej jako k.p.a.) poprzez:

- uznanie, że organy obu instancji zasadnie przyjęły - wobec ustalonej sytuacji faktycznej, dochodowej i zdrowotnej skarżącego - że sytuacja ta nie stanowi okoliczności uzasadniającej umorzenie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego,

- aprobatę stanowiska Kolegium, iż skoro Skarżący nie wystąpił o ustalenie prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, a orzeczenie o stopniu niepełnosprawności zostało przedłużone tylko do 2023 r., to oznacza, że według wiedzy medycznej istnieją rokowania na poprawę stanu zdrowia Skarżacego,

- przyjęcie, że występowanie obecnie trudnej sytuacji materialnej Wnioskodawcy nie stanowi wystarczającej przesłanki uzasadniającej umorzenie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego,

- uznanie, że w realiach niniejszej sprawy brak jest obiektywnych powodów, które uzasadniałyby zwolnienie Skarżącego z odpowiedzialności za nienależnie pobrane świadczenie, ponieważ jego trudna sytuacja nie jest obiektywnie "szczególna" na tle innych rodzin korzystających ze świadczeń rodzinnych;

3) art. 151 p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie i odmowę uchylenia zaskarżonej decyzji, pomimo istotnych naruszeń przez organ wskazanych wyżej przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania, które miały istotny wpływ na wynik sprawy.

Podnosząc powyższe zarzuty, skarżący kasacyjnie wniósł o:

1) uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie;

2) przyznanie wynagrodzenia za pomoc prawną świadczoną stronie skarżącej z urzędu na etapie postępowania wywołanego wniesieniem niniejszej skargi kasacyjnej;

3) rozpoznanie sprawy bez przeprowadzenia rozprawy.

Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935; dalej: p.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Stosownie do przepisu art. 176 p.p.s.a. skarga kasacyjna winna zawierać zarówno przytoczenie podstaw kasacyjnych, jak i ich uzasadnienie. Przytoczenie podstaw kasacyjnych oznacza konieczność konkretnego wskazania tych przepisów, które zostały naruszone w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną, co ma istotne znaczenie ze względu na zasadę związania Sądu II instancji granicami skargi kasacyjnej.

Rozpoznana w tych granicach skarga kasacyjna nie podlega uwzględnieniu.

W pierwszej kolejności zwrócić należy uwagę, że materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji stanowił m.in. art. 25 ust. 10 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Zgodnie z tym przepisem, w brzmieniu obowiązującym w dacie wydanej zaskarżonej decyzji, organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, może umorzyć kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

Użycie przez ustawodawcę sformułowania "może" wskazuje więc, że decyzje organów administracji w tym przedmiocie mają charakter decyzji uznaniowych. W ramach uznania administracyjnego organ może zatem, ale nie musi wydać decyzji zgodnej z wnioskiem. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest przy tym pogląd, zgodnie z którym w przypadku decyzji uznaniowych kontrola sądowa ograniczona jest do zbadania, czy w toku podejmowania decyzji organ administracji nie przekroczył granic swobodnego uznania, a więc czy zgodnie z art. 7, 77 § 1 i 80 K.p.a. dokonano ustalenia stanu faktycznego, a dokonana ocena tych ustaleń znajduje oparcie w materiale dowodowym i uzasadnieniu decyzji sporządzonym zgodnie z art. 107 K.p.a.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd I instancji właściwie uznał, że w niniejszej sprawie zgromadzono pełny materiał dowodowy pozwalający na poczynienie ustaleń faktycznych i podjęcie rozstrzygnięcia. Prawidłowo ustalono wysokość zobowiązań skarżącego, jego aktualne dochody, zobowiązania, stan zdrowia, a także ogólną sytuację finansową i życiową. Zasadnie Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził przy tym, że organy wydając kwestionowane decyzje nie przekroczyły granic uznania administracyjnego.

Jak wynika z niespornych ustaleń, decyzją z dnia 7 grudnia 2020 r. Prezydent Miasta L. ustalił i zażądał od skarżącego zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego przyznanego na dziecko H. M., za okres od 01.07.2019 r. do 31.08.2019 r. w wysokości 1.000 zł wraz z odsetkami. Skarżący wystąpił o umorzenie całości należności. Organy ustaliły przy tym, że skarżący (45 lat) prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Jest osobą bezrobotną, zarejestrowaną w Urzędzie Pracy od dnia 06.03.2022 r. do nadal. Korzysta ze wsparcia pomocy społecznej w postaci zasiłków celowych i okresowych. Ustalono także, że strona legitymuje się orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności wydanym przez Miejski Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w L. za wskazaniami dotyczącymi zatrudnienia - istotne obniżenie zdolności do wykonywania pracy oraz ze wskazaniami szkolenia w tym specjalistycznego. Z wywiadu środowiskowego wynika, że jest w trakcie diagnozowania i badań lekarskich w poradni gastrologicznej oraz psychologicznej. Skarżący posiada wykształcenie wyższe (licencjat); zawód wyuczony: inżynier automatyki i robotyki. Ponadto posiada prawo jazdy kategorii A i B oraz uprawnienia dozoru nad eksploatacją sieci elektrycznego oświetlenia ulicznego. Strona posiada umiejętności obsługi komputera z obsługą internetu, a także wykazuje się znajomością języka angielskiego. Te wszystkie okoliczności w ocenie organu pozwalają uznać., że powoływana przez skarżącego jego sytuacja rodzinna, dochodowa i zdrowotna nie stanowi okoliczności uzasadniającej zastosowanie najdalej idącej ulgi w postaci umorzenia nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w kontekście przesłanki "szczególnie uzasadnionych okoliczności".

Powyższe stanowisko organu zaakceptował Sąd Wojewódzki, a ocenę tę podziela również Sąd Kasacyjny. W sprawie bowiem rozważono zarówno sytuację zdrowotną jak i zawodową skarżącego. W tym zakresie za czynnik decydujący uznano fakt, że skarżący nie jest w podeszłym wieku a także nie jest pozbawiony możliwości zarobkowania. Ustalony lekki stopień niepełnosprawności nie wyklucza bowiem możliwości podejmowania zatrudnienia, a nadto został orzeczony na czas określony. Ponadto skarżący nie posiada żadnych innych osób na utrzymaniu. Umarzanie zaległych należności każdemu dłużnikowi z powodu bezrobocia prowadziłoby do przerzucania obowiązku ciążącego na nim na wszystkich podatników, co byłoby sprzeczne z interesem społecznym.

Nie kwestionując zatem trudnej sytuacji dochodowej skarżącego zauważyć trzeba, że okoliczności te nie są wystarczającymi przesłankami do umorzenia całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych na podstawie art. 25 ust. 10 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Trudna sytuacja materialna skarżącego nie stanowi bowiem wystarczającej przesłanki uzasadniającej umorzenie pozostałej do spłaty kwoty nienależnie pobranych świadczeń. W ocenie Sądu zatem, Sad I instancji prawidłowo w okolicznościach niniejszej sprawy uwzględniły nie tylko sytuację majątkową, w której skarżący aktualnie się znajduje, lecz także istniejące po jego stronie potencjalne możliwości poprawy tej sytuacji, związane z powrotem na rynek pracy. Zdaniem Sądu organy administracji publicznej mają prawo - przy badaniu sytuacji majątkowej strony – do stwierdzenia, że może ona uzyskać dochody i w przyszłości spłacić zaległości. Należy podkreślić, że przepis art. 25 ust. 10 ustawy może być zastosowany tylko wtedy, gdy sytuacja osoby wnioskującej jest wyjątkowa, wykluczająca ewentualność spłaty należności nie tylko w chwili wnioskowania o jej umorzenie, ale także w przyszłości. Przyjęcie odmiennej koncepcji prowadziłoby do uprzywilejowania osób, które nie podejmują aktywnych działań zmierzających do polepszenia swego stanu majątkowego, choć mają taką możliwość, w stosunku do osób, które pomimo trudnej sytuacji materialnej, wywiązują się z obowiązków regulowania należności wobec Państwa (por. wyrok NSA z 30 listopada 2016 r., sygn. akt II FSK 3350/14, LEX nr 2155898).

Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że Sąd I instancji nie dopuścił się błędnej wykładni ani niewłaściwego zastosowania art. 25 ust. 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.

W sprawie nie doszło również do naruszenia wskazanych w skardze kasacyjnej zarzutów przepisów postępowania, tj. art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego wynik przeprowadzonej w niniejszej sprawie przez Sąd I instancji kontroli działalności organów administracji uprawniał do stwierdzenia, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze prawidłowo rozstrzygnęło sprawę z punktu widzenia zasad postępowania określonych w przepisach Kodeksu postępowania administracyjnego. Z akt sprawy wynika, że organy dokonały wszelkich niezbędnych ustaleń dotyczących sytuacji osobistej i materialnej skarżącej, a także oceniono możliwość spłaty nienależnie pobranych świadczeń. Powyższe oznacza, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie właściwie ocenił, że organy, rozpatrując sprawę, zebrały wyczerpująco cały materiał dowodowy i poddały go ocenie zgodnie z regułami wynikającymi z przepisów art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i art. 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne do Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.), przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 p.p.s.a.