Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sylwester Marciniak, , , po rozpoznaniu w dniu 6 sierpnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia A. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 czerwca 2015 r. sygn. akt III SA/Wa 55/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie przekraczającym zwolnienie z wpisu sądowego od skargi powyżej kwoty 500 zł w sprawie ze skargi A. M. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 6 listopada 2014 r., nr [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za lipiec, sierpień i wrzesień 2013 r. postanawia oddalić zażalenie.

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 10 czerwca 2015 r., sygn. akt III SA/Wa 55/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: sąd pierwszej instancji), po rozpoznaniu wniosku A. M. (dalej: skarżąca) o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie z jej skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 6 listopada 2014 r. w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za lipiec, sierpień i wrzesień 2013 r., przyznał skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie z wpisu sądowego od skargi powyżej kwoty 500 zł, w pozostałym zakresie natomiast odmówił przyznania prawa pomocy.

W uzasadnieniu postanowienia sąd pierwszej instancji wskazał, że swój wniosek skarżąca uzasadniła bardzo trudną sytuacją finansową i niemożnością poniesienia kosztów postępowania mimo podjęcia wszelkich działań, by zdobyć na ten cel fundusze. Działalność gospodarcza skarżącej została faktycznie zawieszona z uwagi na działania egzekucyjne i zabezpieczające organów skarbowych. W zasadzie cały majątek skarżącej został zajęty, a skarżąca wraz z mężem i dwójką małoletnich dzieci utrzymuje się z wolnych od zajęć wynagrodzeń w łącznej kwocie ok. 2 400 zł oraz renty w kwocie ok. 400 zł. Łącznie dochody skarżącej i jej męża to 2 800 – 3 000 zł, natomiast koszty utrzymania rodziny wynoszą ok. 3 000 zł.

Podkreślając wyjątkowość instytucji prawa pomocy, jak i to, że ciężar wykazania spełnienia ustawowych przesłanek w tym zakresie ciąży na wnioskodawcy, sąd pierwszej instancji uznał, iż w okolicznościach sprawy skarżąca spełnia przesłanki do zwolnienia jej od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi w kwocie powyżej 500 zł. Sąd wskazał w tym względzie na wysokość wpisu należnego od skargi (87 334 zł) i to, że: wszystkie rachunki bankowe skarżącej są zajęte, prowadzona jest wobec skarżącej egzekucja na kwotę ponad 11 mln zł, rodzina skarżącej ponosi wydatki na utrzymanie w kwocie pochłaniającej całość uzyskiwanych dochodów. Równocześnie jednak sąd zwrócił uwagę, że skarżąca nadal pozostaje w obrocie prawnym jako przedsiębiorca i powinna w związku z tym podejmować wszelkie niezbędne działania w celu prowadzenia działalności i uzyskiwania przychodów. Rezygnacja z takiej aktywności oznacza w ocenie sądu, że brak środków na ponoszenie kosztów sądowych spowodowany jest postawą skarżącej, a nie czynnikami obiektywnymi, a w takim przypadku niemożliwe jest skuteczne domaganie się przyznania prawa pomocy. Sąd podniósł, że skarżąca powinna była wkalkulować w ryzyko związane ze swoją działalnością konieczność ponoszenia kosztów sądowych i zabezpieczyć środki na ten cel. Nadto sąd zaznaczył, że w przypadku przedsiębiorców miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" lecz "przychodu", tymczasem przychody skarżącej w 2014 r. kształtowały się na bardzo wysokim poziomie (6 422 708,07 zł).

Podsumowując swoje stanowisko sąd pierwszej instancji stwierdził, że choć sytuacja finansowa skarżącej jest niewątpliwie ciężka, to ograniczając wydatki do niezbędnego minimum jest ona w stanie partycypować w kosztach wszczętego przez siebie postępowania przez uiszczenie wpisu od skargi w wysokości 500 zł.

W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżąca zaskarżyła je w części odmawiającej przyznania jej prawa pomocy do kwoty 500 zł, zarzucając naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) przez jego zastosowanie, podczas gdy okoliczności sprawy i przedstawione dowody wskazują, że zasadne jest przyznanie skarżącej prawa pomocy w zakresie całkowitym, co oznacza również naruszenie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przez jego niezastosowanie, jak również przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów oraz brak wszechstronnej oceny okoliczności konkretnego przypadku i w konsekwencji dowolną ocenę zgromadzonego materiału dowodowego, co doprowadziło do uznania, że:

a) skarżąca ograniczając wydatki do niezbędnego minimum jest w stanie partycypować w kosztach wszczętego postępowania, podczas gdy przedstawiony stan majątkowy, możliwości zarobkowe i podstawowe potrzeby rodziny skarżącej całkowicie uniemożliwiają jej poniesienie ciężaru poszukiwania ochrony prawnej przed sądami administracyjnymi,

b) skarżąca powinna liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej i tym samym zabezpieczyć środki na ten cel, podczas gdy skarżąca wykazała, że nie uzyskuje dochodów z tytułu prowadzonej działalności, która de facto została zawieszona, a środki zgromadzone na rachunku bankowym firmy i osobistym zostały w całości zajęte przez Urząd Skarbowy na poczet należności związanych ze sprawą podatkową.

W związku z przedstawionymi zarzutami skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i jego zmianę przez przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. zastosowanie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Należy przede wszystkim zaznaczyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 p.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, a zatem powinna wykazać w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Konsekwencją wyjątkowości instytucji prawa pomocy jest też to, że osoba ubiegająca się o skorzystanie z tego prawa powinna poczynić – w celu umożliwienia swojej partycypacji w poniesieniu kosztów postępowania – oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Wynika to jasno z treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., w świetle którego przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Przed odniesieniem się do zarzutów zażalenia należy w pierwszym rzędzie wskazać, że bezzasadne jest na tym etapie postępowania żądanie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Treść wniosku skarżącej nie pozostawia wątpliwości co do tego, że dotyczy on przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Abstrahując nawet od tego, że skarżąca ma już pełnomocnika profesjonalnego, a zatem nie jest jej potrzebny pełnomocnik ustanowiony z urzędu, należy uznać, że rozszerzenie żądania na etapie postępowania zażaleniowego jest bezskuteczne, w związku z czym kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego podlega prawidłowość zastosowania w sprawie art. 246 § 1 pkt 2, a nie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.

Badając zasadność argumentów zażalenia należy uznać, że trafnie skarżąca wskazuje na bezpodstawność stanowiska sądu o konieczności zabezpieczenia środków na koszty postępowania z uwagi na status skarżącej jako przedsiębiorcy. Pogląd taki wyrażony został przez sąd pierwszej instancji w oderwaniu od okoliczności faktycznych sprawy, a przede wszystkim tego, że zajęcie rachunków bankowych skarżącej w istocie uniemożliwia jej ponowne podjęcie działalności gospodarczej, gdyż działanie takie pociąga za sobą koszty, których skarżąca nie może ponieść. Trudno też w takiej sytuacji podzielić argument sądu, że skarżąca powinna była zabezpieczyć środki finansowe na koszty postępowania – nie ulega wątpliwości, że przy zajęciu rachunków bankowych skarżącej jakiekolwiek fundusze odłożone na ewentualne postępowania sądowe związane z działalnością gospodarczą również podlegałyby egzekucji i skarżąca nie miałaby do nich dostępu. Z tego samego powodu bez znaczenia jest wielkość osiągniętego w 2014 r. przez skarżącą przychodu. Zwracając natomiast uwagę na brak aktywności skarżącej i uznając, że to jej postawa skutkuje brakiem środków na poniesienie kosztów sądowych sąd nie uwzględnił tego, że w okolicznościach sprawy trudno przypisać skarżącej brak podjęcia czynności mających na celu osiągnięcie dochodów – z akt sprawy wynika bowiem jasno, że skarżąca jest zatrudniona na pełen etat.

Nieprawidłowość powyższego toku rozumowania sądu nie pozbawia jednak słuszności ogólnego wniosku zaskarżonego postanowienia, tj. że skarżąca jest w stanie partycypować w kosztach wszczętego przez siebie postępowania sądowoadministracyjnego przez uiszczenie (na obecnym etapie tego postępowania) wpisu od skargi w kwocie 500 zł. Należy podkreślić, że zarówno skarżąca jak i jej mąż posiadają stałe źródło dochodów, a przedstawiona na wezwanie referendarza sądowego struktura wydatków na utrzymanie gospodarstwa domowego wskazuje, że jest możliwe ograniczenie niektórych z ponoszonych przez rodzinę skarżącej wydatków bez wywołania uszczerbku w utrzymaniu koniecznym. Choć słusznie skarżąca wskazuje na niemożność zrezygnowania z wydatków ponoszonych na żywność, zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych, zdrowotnych, czy szkolnych dzieci skarżącej, nie można w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego tak samo traktować kosztów ponoszonych na rozrywkę, czy znacznej kwoty wskazanej przez skarżącą jako przeznaczonej miesięcznie na odzież, czyli 500 zł (1/6 dochodów rodziny). Trudno zdaniem Sądu uznać, by przeznaczenie w jednym tylko miesiącu takiej kwoty na uiszczenie już istotnie zmniejszonego wpisu od skargi zamiast na odzież, stanowiło zagrożenie dla utrzymania koniecznego skarżącej i jej rodziny. Przeciwne stanowisko, skutkujące uznaniem, że uiszczenie wpisu w jakiejkolwiek wysokości byłoby zasadne dopiero wtedy, gdyby skarżącej – bez poczynienia oszczędności do granic utrzymania koniecznego swej rodziny – pozostały niezagospodarowane środki po uregulowaniu wszystkich innych zobowiązań, nie zasługuje na podzielenie, nie uwzględnia bowiem tego, że instytucja prawa pomocy powinna być stosowana wyjątkowo, a zatem w każdym przypadku, w którym wnioskodawca ma możliwość wygospodarowania we własnym zakresie środków na poniesienie kosztów postępowania, koszty te nie powinny być przerzucane na budżet państwa, czyli na ogół obywateli.

Podsumowując powyższe należy stwierdzić, że prawidłowa jest konkluzja sądu pierwszej instancji o niewykazaniu spełnienia przesłanek do zwolnienia skarżącej w całości z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych w przedmiotowej sprawie, a zatem zaskarżone postanowienie jest zgodne z prawem.

Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.