Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik, Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Dziuk (spr.), Sędzia WSA Artur Żurawik, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 grudnia 2025r. sprawy ze skargi J.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 11 lipca 2025 r. nr SKO-PSŚ/41.5/689/2025/9849 w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 22 maja 2025r. nr [...]

Wydaną wobec obecnie skarżącej J. P. decyzją z dnia 22 maja 2025 r. Prezydent Miasta S. uznał, że kwoty wypłacone jej za okres od 1 styczna 2025 r. do 31 stycznia 2025 r. w wysokości 3.287 zł były nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi. Jednocześnie organ zobowiązał skarżącą do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w łącznej kwocie 3.287zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Jako podstawę prawną decyzji organ I instancji powołał art. 30 ust. 1 oraz ust 2 pkt 1 w związku z art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz.U. 2024 poz. 323, dalej "u.ś.r.").

W uzasadnieniu wskazano, że decyzją z dnia 2 lutego 2024 r. organ przyznał skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad córką L. W. w okresie od 1 stycznia 2024 r. do 30 kwietnia 2024 r. na zasadach obowiązujących od 1 stycznia 2024 r. Następnie decyzją z dnia 27 maja 2024 r. organ zmienił okres obowiązywania wcześniejszej decyzji, ustalając prawo do świadczenia w okresie od 1 maja 2024 r. do 30 września 2024 r., jednak nie dłużej niż do dnia, w którym nowe orzeczenie o niepełnosprawności albo nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, stanie się ostateczne. Kolejną decyzją z dnia 18 października 2024 r. organ, działając na podstawie art. 6bb ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, zmienił pierwotną decyzję w części dotyczącej okresu przyznanego świadczenia pielęgnacyjnego, ustalając prawo do świadczenia w okresie od 1 stycznia 2024 r. do 31 marca 2025 r., jednak nie dłużej niż do dnia wydania kolejnego ostatecznego orzeczenia. Natomiast decyzją z dnia 11 grudnia 2024 r. organ zmienił pierwotną decyzję w zakresie kwoty świadczenia przysługującego w 2025 r.

Organ I instancji wskazał ponadto, że dziecko skarżącej legitymuje się nowym, ostatecznym orzeczeniem o niepełnosprawności z dnia 13 listopada 2024 r. wydanym przez Wojewódzki Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności, które uchyla w części zaskarżone orzeczenie z dnia 12 czerwca 2024 r. Nowe orzeczenie stało się ostateczne z dniem jego wydania. Tym samym świadczenie ustalone na podstawie art.6bb ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych nie przysługuje od dnia 14 listopada 2024 r. W konsekwencji organ uznał, iż świadczenie wypłacone za okres od 1 stycznia 2025 r. do 31 stycznia 2025 r., zgodnie z art. 30 ust.2 pkt 1 u.ś.r., jest świadczeniem nienależnie pobranym, gdyż zostało wypłacone pomimo zaistnienia okoliczności powodującej ustanie prawa do świadczeń. Organ wyjaśnił jednocześnie, że sprawa nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 14 listopada do 31 grudnia 2024 r. jest przedmiotem odrębnego postępowania administracyjnego.

Organ wskazał także, że decyzją zmieniającą z dnia 18 października 2024 r. skarżąca została pouczona, że w przypadku uzyskania nowego, ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności przed datą wskazaną w rozstrzygnięciu należy niezwłocznie poinformować o tym organ wypłacający świadczenie. Niedopełnienie tego obowiązku może skutkować stwierdzeniem nienależnie pobranych świadczeń i dochodzeniem należności z tego tytułu wraz z ustawowymi odsetkami.

W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca podniosła, że nie wprowadziła organu w błąd oraz nie zawiniła. Córka ma ciągłość w ustalaniu orzeczenia o niepełnosprawności od urodzenia.

Decyzją z dnia 11 lipca 2025 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Kolegium zaakcentowało, że organ I instancji w decyzji z dnia 18 października 2024 r. pouczył stronę, że zgodnie z art. 25 u.ś.r. ma ona obowiązek informowania organu o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń. Ponadto wskazał stronie w ww. decyzji, że w przypadku uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności przed datą wskazaną w rozstrzygnięciu należy niezwłocznie poinformować o tym organ wypłacający świadczenie. Niedopełnienie tego obowiązku będzie skutkować stwierdzeniem nienależnie pobranych świadczeń. Zatem skarżąca została pouczona, kiedy i jakie świadczenia jej przysługują. Jednak nie dopełniła obowiązku niezwłocznego poinformowania organu o nowym orzeczeniu o niepełnosprawności córki.

W skardze na powyższą decyzję skarżąca wyjaśniła, że nie poinformowała organu bowiem na komisji lekarskiej powiedziono jej, że orzeczenie otrzyma pocztą do miesiąca czasu, a także że zostanie ono również wysłane do MOPS. Ponadto oświadczyła, że kwota 3287 zł jest dla niej ogromnym obciążeniem, a pieniądze już zostały wydane na podstawowe potrzeby dzieci. Skarżąca wniosła o uznanie, że kwota 3287 zł nie jest świadczeniem nienależnym i nie wymaga zwrotu.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 30 ust. 2 pkt 1 z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie: t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1208 dalej w skrócie jak dotychczas "u.ś.r."). Z przepisu tego wynikają dwie przesłanki, których łączne spełnienie powoduje, że mamy do czynienia z nienależnie pobranym świadczeniem.

Pierwsza przesłanka to istnienie okoliczności, powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo uzyskanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części.

Drugą przesłanką jest pouczenie osoby pobierającej świadczenia o braku prawa do ich pobierania.

Zgodnie z art. 25 u.ś.r., w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne. Z przepisu tego wynika zatem, że świadczeniobiorca ma obowiązek informowania organu m.in. o "innych zmianach", ale jedynie takich, które mają wpływ na prawo do świadczenia (por.m.in. wyrok WSA z 15 lipca 2022 r., sygn. akt II SA/Gl 281/22).

Wprowadzając zatem warunek pouczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., ustawodawca zmierzał do tego, aby obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ciążył wyłącznie na osobach, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, iż świadczenie im nie przysługuje. W konsekwencji pouczenie, o którym mowa w ww. przepisie u.ś.r., to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, że strona miała świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia rodzinnego (por. wyrok NSA z dnia 10 września 2019 r., sygn. akt I OSK 1139/19).

W decyzji zmieniającej z dnia 18 października 2024 r. zostało zawarte pouczenie, w którym organ poinformował adresata decyzji, że w przypadku uzyskania nowego, ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności przed datą wskazaną w rozstrzygnięciu należy niezwłocznie poinformować o tym organ wypłacający świadczenie. Na fakt zamieszczenia w decyzji tego pouczenia wskazują organy obu instancji. Kolegium wskazuje przy tym, że według dalszej części pouczenia: "Niedopełnienie tego obowiązku będzie skutkować stwierdzeniem nienależnie pobranych świadczeń." Zauważyć jednak należy, że treść tej drugiej części pouczenia jest nieco inna niż przytoczona przez Kolegium i brzmi: "Niedopełnienie tego obowiązku może skutkować stwierdzeniem nienależnie pobranych świadczeń (...)". Pouczenie to nie jest więc, zdaniem Sądu, tak stanowcze jak wskazało na to Kolegium w zaskarżonej decyzji. Posłużenie się w nim zwrotem "może skutkować stwierdzeniem nienależnie pobranych świadczeń" daje podstawy do przyjęcia, że nie w każdej sytuacji, o której mowa w pierwszej części pouczenia wystąpi obowiązek zwrotu pobranych świadczeń. Adresat takiego pouczenia ma w konsekwencji podstawę choćby do tego, aby wskazaną w nim możliwość dochodzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń łączyć jedynie z taką sytuacją, w której nowe orzeczenie nie będzie już uprawniało do świadczenia. Jeżeli więc w realiach rozpoznawanej sprawy skarżąca była faktycznie przekonana, że ze względu na treść nowego orzeczenia nie będzie musiała zwracać otrzymywanych w dalszym ciągu świadczeń, to świadczenia te wypłacone po dacie wydania nowego, ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności nie powinny być traktowane jako nienależnie pobrane. Kwestia, czy takie przekonanie skarżąca faktycznie posiadała nie została zaś przez organy wyjaśniona, gdyż w sposób nieuprawniony organy z góry przyjęły, że takie przekonanie pozostaje bez znaczenia.

Niezależnie od dotychczasowych zastrzeżeń dotyczących stanowiska organów i poczynionych przez nie ustaleń wskazać należy na podnoszony w orzecznictwie sądów administracyjnych i podzielany przez skład orzekający w niniejszej sprawie pogląd, wedle którego art. 25 ust. 1 u.ś.r. nie daje organom uprawnienia do pomijania na tej podstawie prawnej istotnych okoliczności faktycznych, tzn. o charakterze prawotwórczym, które ujawnią się w toku postępowania, a które nie zostały "niezwłocznie" podane do wiedzy organu przez osobę zobowiązaną. Przy ocenie, czy zaistniały okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych decydujące są materialnoprawne przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych warunkujące to prawo, czyli takie z którymi ustawa łączy skutek w postaci nieprzysługiwania lub ustania prawa do świadczeń rodzinnych, zaś sam fakt niedotrzymania wymogu informacyjnego z art. 25 ust. 1 u.ś.r. nie ma takiego charakteru. Przepis art. 25 ust. 1 u.ś.r. nie znosi zatem generalnej normy z art. 7 k.p.a. ustanawiającej zasadę prawdy obiektywnej, w myśl której organy "podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy" co najogólniej ujmując oznacza, że organ prowadzący postępowanie ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością (np. wyroki WSA: w Gliwicach z 30 października 2024 r., sygn. II SA/Gl 927/24, w Kielcach z 6 marca 2025 r., sygn. II SA/Ke 57/25, we Wrocławiu z 8 stycznia 2025 r., sygn. IV SA/Wr 318/24).

W realiach rozpoznawanej sprawy zasadnicze znaczenie należało przypisać okoliczności, że orzeczenie o niepełnosprawności córki skarżącej wydane przez Wojewódzki Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w dniu 13 listopada 2024 r. w swej treści potwierdziło istniejący stan niepełnosprawności. Dlatego, w ocenie Sądu, skarżąca w sposób uprawniony mogła wnioskować, że w przypadku wydania nowego orzeczenia, które w żaden sposób nie zmieniło stopnia niepełnosprawności jej dziecka, nie zaszły zmiany, które miały wpływ na prawo do świadczenia. Zadaniem zaś organów było ustalenie, czy faktycznie skarżąca polegała na treści nowego orzeczenia i na nim opierała przekonanie, że otrzymuje od organu w pełni należne jej świadczenie.

Niezależnie od powyższego należy zauważyć, że informacja, z której brakiem organy powiązały negatywne dla Skarżącego skutki prawne (tj. uzyskanie nowego orzeczenia o zaliczeniu do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności), winna być im znana z urzędu. Zgodnie bowiem z art. 23b ust. 1 pkt 5 u.ś.r. organy ustalające prawo do świadczeń są obowiązane do samodzielnego uzyskiwania informacji, w tym m.in. informacji o legitymowaniu się odpowiednim orzeczeniem wydanym na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Stosownie zaś do art. 6d ust. 4a pkt 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 913) dane gromadzone w Elektronicznym Krajowym Systemie Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności udostępnia się - jeżeli stanowią one kryterium przyznania świadczenia albo ustawowe kryterium wydania dokumentu - organowi właściwemu, o którym mowa w art. 3 pkt 11 u.ś.r. w celu weryfikacji danych dotyczących osób ubiegających się o świadczenia rodzinne, osób pobierających świadczenia rodzinne oraz członków ich rodzin. Organ ma zatem możliwość weryfikacji bazy orzeczeń o niepełnosprawności. W rozpoznawanej sprawie organy takiej weryfikacji nie przeprowadziły.

Przeprowadzona w sprawie kontrola sądowoadministracyjna doprowadziła do wniosku, iż organy orzekające w sprawie nie zbadały w sposób prawidłowy, czy ze względu na treść nowego orzeczenia w sprawie zaistniała okoliczność powodująca ustanie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego oraz czy po stronie skarżącej zachodziła sytuacja świadomego działania dotyczącego nienależnie pobieranego świadczenia.

Tym samym decyzje organów obu instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 8, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Obowiązkiem organów administracji publicznej jest podejmowanie z urzędu lub na wniosek stron wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy (art. 7 k.p.a.). W myśl art. 8 k.p.a. organy powinny prowadzić postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej. Przepisy te znajdują doprecyzowanie m.in. w art. 77 § 1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Artykuł 80 k.p.a. stanowi natomiast, że organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.

Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji wyroku - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c) p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję, oraz - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. decyzję ją poprzedzającą.

Stosownie do art. 153 p.p.s.a. organ ponownie rozpoznając sprawę, kierując się wskazaną przez Sąd wykładnią art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., ustali czy pobrany zasiłek pielęgnacyjny w spornym okresie nosi znamiona nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu omawianej regulacji, przyjmując przy tym, że treść pouczenia zawartego w decyzji zmieniającej z dnia 18 października 2024 r. w realiach niniejszej sprawy nie przesądza o posiadaniu przez skarżącą świadomości, że nienależnie pobiera sporne świadczenie; względnie organ rozważy umorzenie postępowania w tym przedmiocie, w każdym przypadku uzasadniając swoje stanowisko stosownie do treści art. 107 § 3 k.p.a.