Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Paluszyńska (spr) Sędziowie Sędzia WSA Danuta Rzyminiak - Owczarczak Asesor WSA Jan Szuma po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 14 maja 2020 r. w trybie uproszczonym sprawy ze skargi J. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2019r. znak: [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] lipca 2019r. znak: [...], II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej kwotę [...]zł (słownie: [...] złotych) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] września 2019r. (znak: [...]) Samorządowe Kolegium Odwoławcze na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. 2018.2096 ze zm.) w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 2a ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. 2018. 2220 ze zm.) utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] lipca 2019r. (znak: [...]) odmawiającą J. H. ( dalej zwanej skarżącą) prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wnioskowanego na F. K..

W przedmiotowej sprawie skarżąca wnioskiem z [...].06.2019r. złożonym w Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej w [...] domagała się ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką F. K..

Organ I instancji odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia z uwagi na brak spełnienia przesłanki określonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. W uzasadnieniu podał, że wnioskodawczyni jest córka niepełnosprawnej F. K. ur. [...]., która zgodnie z orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z [...].08.2000r. została uznana za trwale całkowicie niezdolną do pracy i niezdolną do samodzielnej egzystencji. Z tego wynika, że niepełnosprawność F. K. powstała po ukończeniu przez nią 25 roku życia, tym samym nie został spełniony jeden z warunków wymaganych do przyznania świadczenia, który nie został usunięty z ustawy o świadczeniach rodzinnych.

W złożonym w terminie odwołaniu skarżąca wniosła o jej uchylenie. Zarzuciła naruszenie prawa materialnego poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r. o sygn. K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej, w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. Zarzuciła również naruszenie prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 i 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez zastosowanie normy prawnej w nim wyrażonej w sposób literalny, czego nie można pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości.

Organ II instancji wystąpił do Wójta Gminy [...] o uzupełnienie postępowania dowodowego w celu ustalenia czy małżonek osoby wymagającej opieki jako osoba w pierwszej kolejności zobowiązana do alimentacji jest w stanie sprawować nad nią opiekę.

Po otrzymaniu uzupełniającej dokumentacji SKO utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu organ podał, że z materiału zgromadzonego w sprawie wynika, iż F. K. – matka skarżącej , orzeczeniem ZUS Oddział w [...] z dnia [...].08.2000r. nr [...] została uznana za całkowicie i trwale niezdolną do pracy i samodzielnej egzystencji. Z akt i odwołania wynika, że faktyczną opiekę nad chorą matką sprawuje wnioskująca, która w związku z obowiązkami opiekuńczymi nie podejmuje zatrudnienia. Okoliczność rezygnacji z zatrudnienia przez wnioskującą oraz sprawowania przez nią opieki nad matką nie była kwestionowana przez organ orzekający jako podstawa odmowy przyznania świadczenia, co potwierdza przeprowadzony wywiad środowiskowy z [...].09.2019r. Z wywiadu wynika również, że skarżąca oprócz tego, że nie pracuje zawodowo i opiekuje się niepełnosprawną, nie ma prawa do żadnych świadczeń z ZUS.

SKO nie podzieliło stanowiska organu I instancji, zgodnie z którym w przypadku gdy niepełnosprawność osoby dorosłej pozostającej pod opieka powstała później niż po ukończeniu przez nią 18 roku życia lub po zakończeniu nauki w szkole lub w szkole wyższej to skarżącej nie może przysługiwać świadczenie pielęgnacyjne. Zdaniem SKO przesłanką odmowy świadczenia w niniejszej sprawie nie mógł być art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, jak uznał organ I instancji. Swoje stanowisko SKO oparło na treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014r. w sprawie K -38/13, zgodnie z którym: w/w przepis art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych, w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Organ, powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych, podał, że w wyroku tym Trybunał nie skorzystał z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji możliwości odroczenia mocy obowiązującej art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wyrok ten został opublikowany w Dzienniku Ustaw z dnia 23 października 2014r. pod poz. 1443, zatem wszedł w życie w tym właśnie dniu. Wobec tego SKO uznało, że organ I instancji błędnie zastosował art. 17 ust. 1b ustawy bez uwzględnienia faktu, że doszło do zmiany stanu prawnego wskutek wejścia w życie przywołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego eliminującego z porządku prawnego niekonstytucyjny fragment tego przepisu. Z akt sprawy wynika bowiem, że z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne skarżąca wystąpiła [...] czerwca 2019r., a więc po wejściu w życie powyższego wyroku Trybunału Konstytucyjnego.

Zdaniem Kolegium istnieje jednak podstawa do odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką, a jest nią fakt, że niepełnosprawna matka skarżącej jest zamężna. Jej mąż – F. K. ([...] lata), który zamieszkuje wspólnie z nią i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe jest osobą zobowiązaną do alimentacji żony w pierwszej kolejności, co wynika z przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jak i ugruntowanego orzecznictwa sądowo – administracyjnego. Skoro w świetle art. 130 k.r.o. małżonek jest pierwszą osobą z kręgu zobowiązanych do alimentacji po ustaniu, unieważnieniu lub orzeczeniu separacji małżeństwa, to tym bardziej jest on pierwszym zobowiązanym do dostarczania środków utrzymania współmałżonkowi w trakcie trwania małżeństwa na podstawie art. 27 i 23 k.r.o. W takiej sytuacji organ rozważał, zaistnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Z wywiadu środowiskowego wynika, że mąż niepełnosprawnej nie jest aktywny zawodowo i utrzymuje się z emerytury, ponadto przewlekle choruje oraz legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Orzeczeniem o niepełnosprawności z dnia [...].09.2019r. o nr [...] wydanym przez Powiatowy Zespół Do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...], F. K. zaliczony został na stałe do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...].07.2019r. SKO podkreśliło, że pomimo tego, że F. K., w swoim oświadczeniu z dnia [...].09. 2019r. wskazał, że sam wymaga opieki albowiem choruje na nadciśnienie, choroby serca oraz przeszedł wylew, co utrudnia mu wykonywanie czynności związanych z opieką nad żoną, jego orzeczenie wyraźnie wskazuje, że posiada on umiarkowany stopień niepełnosprawności a nie znaczny. Tym samym organ wskazując na brzmienie przepisu wskazał, że nie ma możliwości odstępstw od ustalonych zasad w nim zawartych, nawet gdyby z indywidualnego punktu widzenia wnioski stron były uzasadnione, np. sytuacją życiową.

Zdaniem Kolegium skarżąca, mimo, iż sprawuje opiekę nad matką, nie jest uprawniona do ubiegania się o wnioskowane świadczenie. W pierwszej kolejności osoba zobowiązaną do alimentacji wobec F. K. jest jej mąż. Faktyczne legitymowanie się przez niego orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności jest niewystarczające dla uznania skarżącej do otrzymania wnioskowanego świadczenia.

We wniesionej terminowo skardze skarżąca, reprezentowana przez fachowego pełnomocnika wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji oraz o zasądzenie od organu na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, wg norm przepisanych.

Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

1. Naruszenie prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego zastosowanie bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r., o sygn. K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP,

2. Naruszenie prawa materialnego (tj. art. 17 ust. 1 i 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez zastosowanie normy prawnej w nim wyrażonej w sposób literalny, czego nie można pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości,

3. Naruszenie prawa materialnego tj. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, iż sam fakt pozostawania osoby niepełnosprawnej w związku małżeńskim stanowi podstawę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W uzasadnieni skarżąca powołała się na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego i brak podstaw do oparcia decyzji odmownej na podstawie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, co zgodne było ze stanowiskiem SKO w zaskarżonej decyzji. Powołała się również na orzeczenia sądów administracyjnych (wyrok WSA w Białymstoku z 26.11.2014r., sygn. II SA/Bk 870/14 i wyrok WSA w Poznaniu z 8.03.2012r., sygn. IV SA/Po 1/12) wskazujące na niezasadne opieranie się na literalnym brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniach rodzinnych w sytuacji gdy małżonek osoby niepełnosprawnej nie jest w stanie obiektywnie opieki sprawować. Podała, że F. K. sam wymaga opieki, gdyż jest osobą schorowaną i legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Nie ulega wątpliwości, że nie może sprawować faktycznej opieki nad żoną. Tym samym spełnione zostały wszystkie przesłanki uzasadniające przyznanie skarżącej wnioskowanego świadczenia.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Organ podkreślił, że wskazał na błędne oparcie przez organ I instancji rozstrzygnięcia decyzji o treść art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, tym samym zarzut naruszenia tego przepisu nie jest uzasadniony. Odnosząc się do drugiego z zarzutów skargi SKO wyjaśniło, że przesłanką przemawiającą za odmową przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia nie było samo pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim, lecz nielegitymowanie się przez współmałżonka tej osoby orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skarżąca będąca córką osoby wymagającej opieki mogłaby skorzystać z prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wówczas, gdyby małżonek osoby wymagającej opieki posiadał orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym.

Pismem z dnia [...] kwietnia 2020r. skarżąca wniosła o rozpoznania sprawy w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia [...].08.2002r. prawo o postepowaniu przed sądami administracyjnymi. Stronami niniejszego postępowania była skarżąca i organ. Zgodnie z w/w przepisem sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenie rozprawy. Odpis wniosku skarżącej został odebrany przez organ [...].04.2020r., organ w terminie 14 dni nie zażądał przeprowadzenia rozprawy, wobec powyższego, zgodnie z brzmieniem art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 p.p.s.a sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym, na posiedzeniu niejawnym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył co następuje:

Skarga okazała się zasadna, aczkolwiek nie wszystkie podniesione w niej zarzuty zasługiwały na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2167), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję, postanowienie lub inny akt administracyjny wyłącznie z punktu widzenia zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania kwestionowanego aktu. Sąd orzekając w sprawie, nie kieruje się zasadami słuszności, czy też celowości i nie ocenia kwestionowanego w skardze rozstrzygnięcia z punktu widzenia zasad współżycia społecznego. Przede wszystkim zaś Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi, powołaną podstawą prawną, bądź poprawnością przytoczonej w skardze argumentacji (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm., zwanej dalej: Ppsa)).

Sąd administracyjny, kontrolując zgodność zaskarżonego rozstrzygnięcia z prawem, orzeka na podstawie materiału sprawy zgromadzonego w postępowaniu administracyjnym. Obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego spoczywa na organie orzekającym, a sąd administracyjny nie może zastąpić organu administracji w wypełnieniu tego obowiązku, ponieważ do jego kompetencji należy wyłącznie kontrola legalności decyzji administracyjnej. Oznacza to, że sąd administracyjny nie rozstrzyga merytorycznie o zgłoszonych przez stronę żądaniach.

Zgodnie z dyspozycją art. 145 § 1 pkt 1 i 2 Ppsa, sąd uchyla decyzję lub postanowienie, jeśli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, ewentualnie stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia, jeżeli zachodzą przyczyny określone we właściwych przepisach. Tak więc stwierdzenie istnienia którejkolwiek z powyższych przesłanek skutkuje wyeliminowaniem zaskarżonej decyzji lub postanowienia z obrotu prawnego. Akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z prawem, jeżeli jest zgodny z przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego.

Istotą sporu pomiędzy rozstrzygającymi sprawę organami a skarżącą jest zagadnienie, czy dopuszczalna była w świetle przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córce (skarżąca) z tytułu rezygnacji z pracy w związku z opieką nad niepełnosprawną w znacznym stopniu matką, w sytuacji, gdy wymagająca opieki matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Podstawę materialnoprawną świadczenia pielęgnacyjnego stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie: Dz. U. z 2020 r. poz. 111 dalej u.ś.r.). Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zaskarżonej decyzji, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r.- Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Organ I instancji przyjął w świetle art. 17 ust. 1b u.ś.r. jako przyczynę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej powstanie niepełnosprawności matki skarżącej po ukończeniu 25 roku życia. Kolegium uznało zaś, że niedopuszczalne jest na podstawie powyższych przepisów przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na fakt, że małżonek niepełnosprawnej matki skarżącej, a ojciec skarżącej, nie jest osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu.

Wprawdzie przepis art. 17 ust. 1b uś.r. określił, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, jednakże wyrok zakresowy Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 uznał go za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności.

W świetle powołanych przepisów i ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego jako oczywiste jawi się, że nie może wykluczyć prawa do świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności po ukończeniu 18. roku życia, względnie 25. roku życia, u osoby podlegającej opieki, z powodu, której wnioskodawczyni rezygnuje z pracy lub innej pracy zarobkowej. Stanowisko wyrażone w decyzji Kolegium było więc w pełni zasadne a w świetle tego zgłoszony w skardze zarzut -niecelowy.

Jak słusznie wyjaśniło Kolegium, stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu prawa, ze swej istoty, tworzy nowy stan prawny od chwili wejścia wyroku w życie, chyba, że wydając wyrok Trybunał Konstytucyjny skorzysta z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP możliwości wydłużenia mocy obowiązującej zakwestionowanych przepisów. W odniesieniu do art. 17 ust. 1b u.ś.r. Trybunał nie skorzystał z tej możliwości. Wyrok w sprawie sygn. K 38/13 ogłoszono w Dzienniku Ustaw RP z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie to weszło w życie. Oznacza to, że bezpośrednim skutkiem ww. wyroku jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. (w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności) począwszy od dnia jego ogłoszenia tj. od [...] października 2014 r. Treść sentencji wyroku TK w sprawie sygn. akt K 38/13 z 21 października 2014 r. jest jasna i nie budzi wątpliwości. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Przyjęcie, że stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu nie przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego, jest w ocenie Sądu sprzeczne z zasadami państwa prawa, które organy mają obowiązek wcielać w życie. Zgodnie z art. 6 k.p.a. organy administracji posiadają bowiem uprawnienie do działania jedynie na mocy obowiązujących przepisów.

W związku z powyższym fakt powstania znacznej niepełnosprawności matki skarżącej po ukończeniu 25 roku życia nie mógł stanowić, jak trafnie stwierdziło Kolegium, przesłanki odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Sąd nie podziela jednak dokonanej przez organ II instancji literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. prowadzącej do uznania, że niedopuszczalne jest przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na fakt, że małżonek niepełnosprawnej matki skarżącej, a ojciec skarżącej, nie jest osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu

W myśl ust. 1a art. 17 u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Jednocześnie w art. 17 ust. 5 u.ś.r. ustawodawca zawarł katalog przesłanek negatywnych, przewidując m.in., że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a).

Z unormowań tych wynika, że okoliczność sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz rezygnacja z tego powodu z zatrudnienia to warunki konieczne do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie są to jednak warunki jedyne. Z woli ustawodawcy prawo to bowiem może przysługiwać tylko osobie na której ciąży względem osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny. Stosownie do art. 128 ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala przy tym kolejność zobowiązanych.

W związku z tym, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.). Przy czym nie można pomijać, że w świetle przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek alimentacyjny małżonka (w stosunku do współmałżonka) wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych, co wynika z treści art. 23, art. 27 art. 60 § 1-3, art. 61, art. 130 k.r.o.

Z unormowaniami tymi koresponduje właśnie art. 17 ust. 1, ust. 1a i ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Tym samym przepisy te, w konfrontacji z przepisami ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, jednoznacznie wskazują katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji - według kolejności tego zobowiązania (por. wyrok NSA z dnia 21 lutego 2019 r., sygn. akt 3804/18, publ. na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl). W judykaturze nie budzi wątpliwości, że zobowiązany do alimentacji w dalszej kolejności może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności nie jest w stanie, z uwagi na swój stan zdrowia, takiej pomocy świadczyć.

Przede wszystkim jednak z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wyraźnie wynika, że osoba spokrewniona może się ubiegać o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli osoba wymagająca opieki nie pozostaje w związku małżeńskim, chyba że małżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W rozpoznawanej sprawie bezspornym jest, że mąż niepełnosprawnej nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Okoliczność ta uzasadniała odmowne załatwienie wniosku zgodnie z literalnym brzmieniem przepisu. Wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ ani Sąd nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki.

Zauważyć jednocześnie należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych ukształtował się pogląd o możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego pomimo, że małżonek osoby niepełnosprawnej nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dotyczy to jednak tylko takiej sytuacji, w której małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie - w zastępstwie współmałżonka nie mającego takiej możliwości - osoba zobowiązana w dalszej kolejności. W praktyce więc chodzi o sytuację, gdy małżonek jest w wieku lub stanie zdrowia uniemożliwiającym sprawowanie opieki a jego sytuacja materialna nie pozwala na zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową pozwalającą na pokrycie kosztów opieki przez inną osobę. Należy bowiem mieć na uwadze, że obowiązek sprawowania opieki stanowiący element obowiązku alimentacyjnego, ze względu na który ustala się krąg podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego (w dalszej i bliższej kolejności), nie ogranicza się wyłącznie do osobistych starań ale może przybrać formę świadczeń pieniężnych.

Z istoty świadczenia pielęgnacyjnego wynika, że przysługuje ono nie osobie wymagającej opieki, ale osobie, która tę opiekę sprawuje. Ma ono za zadanie przynajmniej częściowo zrekompensować wydatki ponoszone przez rodzinę w związku z koniecznością zapewnienia opieki i pielęgnacji niepełnosprawnej osobie. Stąd też pozostawanie w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki nie może być uważane za przesłankę odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie - w zastępstwie współmałżonka nie mającego takiej możliwości - osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności (zob. wyrok NSA z 19 stycznia 2017 r., sygn. I OSK 1622/15, wyrok WSA w Olsztynie z 12 marca 2020r., sygn.. II SA/Ol 28/20, wyrok WSA w Gliwicach z 14.02.2020, sygn..II SA/Po 1304/19, wyrok WSA w Rzeszowie z 24 czerwca 2019 r., sygn. II SA/Rz 522/19, wyrok WSA w Białymstoku z 11 października 2012 r., sygn. II SA/Bk 642/12 i z 4 kwietnia 2013 r. sygn. II SA/Bk 987/12; wyrok WSA we Wrocławiu z 8 marca 2012 r., sygn. IV SA/Wr 848/11; wyrok WSA w Poznaniu z 13 czerwca 2012 r., sygn. II SA/Po 242/12, wyrok WSA w Olsztynie z 22 stycznia 2013 r., sygn. II SA/Ol 1391/12, dostępny na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Stanowisko to sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela.

Sąd podziela prezentowane przez Naczelny Sąd Administracyjny stanowisko (por. wyrok z dnia 21 czerwca 2017 r. sygn. akt I OSK 829/16, czy z dnia 13 listopada 2015 r. sygn. akt I OSK 1230/14) z którego wynika, iż brak rzeczywistych możliwości sprawowania opieki, w braku orzeczenia o niepełnosprawności, wykazany być może również innymi dowodami.

Zdaniem Sądu należy podzielić również te poglądy orzecznictwa sądów administracyjnych, zgodnie z którymi "w procesie wykładni prawa (...) sądowi nie wolno ignorować wykładni systemowej lub funkcjonalnej poprzez ograniczenie się wyłącznie do wykładni językowej pojedynczego przepisu. Może się bowiem okazać, że sens przepisu, który wydaje się językowo jasny, okaże się wątpliwy, gdy skonfrontujemy go z innymi przepisami lub weźmiemy pod uwagę cel regulacji prawnej." (zob. wyrok NSA z dnia 10 stycznia 2014 r. sygn. II FSK 381/12).

Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji Kolegium poprzestało tylko na jednej metodzie wykładni i nie uwzględniło dominującej w orzecznictwie sądów administracyjnych wykładni celowościowej i systemowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a u.ś.r. Zdaniem Kolegium jedyną przesłanką odmowy świadczenia było ustalenie, że mąż niepełnosprawnej nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ I instancji w ogóle tych okoliczności nie badał poprzestając na błędnym ustaleniu, że data powstania niepełnosprawności matki skarżącej wyklucza przyznanie wnioskowanego świadczenia.

Zauważyć należy, że Kolegium wzywając organ I instancji do uzupełnienia postępowania dowodowego słusznie wskazało jego przedmiot jako ustalenie czy małżonek niepełnosprawnej jest w stanie sprawować opiekę nad żoną. W zaskarżonej decyzji poprzestało jednak jedynie na wykładni literalnej podnosząc, że umiarkowany stopień niepełnosprawności F. K. uzasadnia odmowę przyznania świadczenia skarżącej.

Z materiału zgromadzonego w aktach sprawy wynika, że rodzaj schorzeń matki skarżącej wymaga wielu czynności wymagających sprawności opiekuna, takich jak pomoc w przemieszczaniu się, kąpiel, podnoszenie, zmiana pampersów. Ustalono, że czynności te wykonuje jedynie skarżąca. W wywiadzie środowiskowym z [...].07.2019r. (str. 11) wskazano, że F. K. wymaga całodobowej opieki a gmina nie świadczy usług opieki całodobowej. Mąż niepełnosprawnej ma 73 lata, nie pracuje, pobiera emeryturę, stan jego zdrowia, jak oświadczył uniemożliwia sprawowanie opieki nad żoną, gdyż sam wymaga opieki osoby drugiej w czynnościach dnia codziennego. Okoliczność braku sprawowania opieki przez męża nad żoną uzasadniany był więc okolicznościami obiektywnymi związanymi ze stanem zdrowia F. K.. Jak wynika z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności F. K. od [...].07.2019r. zaliczony on został do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności. W orzeczeniu tym wskazano jednocześnie, że wymaga on konieczności zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne ułatwiające funkcjonowanie i wymaga korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki. Warto zwrócić uwagę, że definicja znacznego stopnia niepełnosprawności różni się od definicji stopnia umiarkowanego zdolnością do samodzielnej egzystencji. Zgodnie bowiem z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz.U. 2020.426) do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Zgodnie zaś z art. 4 ust. 2 cyt ustawy do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej lub wymagającą czasowej albo częściowej pomocy innych osób w celu pełnienia ról społecznych. Wskazanie w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności męża niepełnosprawnej wymagania przez niego korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, w kontekście rodzaju koniecznych czynności opiekuńczych przy żonie i rodzaju jego schorzeń wymagało dokonania ustaleń, czy w takiej sytuacji obiektywnie jest on w stanie sprawować opiekę nad żoną, ewentualnie czy jest w stanie pomoc taką finansować. Oceny takiej można, jak wyżej wskazano dokonać, opierając się na innych dowodach, które winna również dostarczyć skarżąca, a także kierując się zasadami logiki oraz doświadczenia życiowego. Okoliczności obiektywnej możliwości sprawowania opieki nad żoną przez F. K. ustalone mogą być przykładowo na podstawie wywiadu środowiskowego, zaświadczeń lekarskich, zeznań, wyjaśnienia czy a jeżeli nie to z jakich przyczyn kwestionowane było orzeczenie organu I instancji o ustaleniu stopnia niepełnosprawności F. K. w sytuacji gdy wymagał on środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji. Skarżąca winna być zobowiązana do przedłożenia stosownych dowodów, dokumentacji, nie jest bowiem wystarczające ustalenie, że faktycznie ona opiekuje się matka. Jak wyżej wskazano konieczne jest wyjaśnienie czy obiektywnie, z uwagi na stan zdrowia jej ojciec nie może opieki nad niepełnosprawną żoną wykonywać i nie jest w stanie finansować tej opieki.

Mając na uwadze powyższe należy stwierdzić, że w niniejszej sprawie organy orzekające dopuściły się naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. 79a § 1 i 2, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a., albowiem nie ustalono i nie dano stronie możliwości wykazania, czy faktycznie ojciec skarżącej, a pozostający w związku małżeńskim z F. K. jest w stanie opiekować się żoną. W świetle aktualnie zgromadzonego materiału dowodowego istnieją uzasadnione wątpliwości co do tego, czy faktycznie F. K.. jest w stanie sprawować opiekę nad swą żoną, ewentualnie obowiązek ten realizować poprzez świadczenia pieniężne. Kwestia ta powinna być przedmiotem analizy w ponownie prowadzonym postępowaniu. Nie można bowiem z góry założyć, że tylko współmałżonek niepełnosprawny w stopniu znacznym, nie jest zdolny do sprawowania opieki nad małżonkiem tego wymagającym.

W drodze wykładni funkcjonalnej i systemowej, z uwzględnieniem zasad konstytucyjnych (zasady równości - art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, zasady sprawiedliwości społecznej - art. 2 Konstytucji RP, zasady ochrony i opieki nad rodziną w ogólności - art. 18 Konstytucji RP, zasady szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej - art. 71 ust. 1 Konstytucji RP) istotne było ustalenie, czy F. K. z uwagi na swój stan zdrowia, wiek, i rodzaj schorzeń, jest w stanie sprawować pełną i efektywną opiekę nad niepełnosprawną w znacznym stopniu żoną. Zaniechanie ustaleń w tym zakresie wskazuje na to, że doszło do naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy orzekające stosownie do przepisu art. 153 p.p.s.a. uwzględnią ocenę prawną Sądu wyrażoną w niniejszym wyroku i dokonają oceny, czy mąż niepełnosprawnej może obiektywnie sprawować opiekę nad żoną ewentualnie pokrywać koszty opieki i czy zachodzą przesłanki do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia .

W świetle powyższego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.

O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności adwokacie (Dz.U. 2015.1800)