Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Olga Żurawska-Matusiak (spr.), Sędziowie WSA Ewa Marcinkowska, Anna Mierzejewska, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Sylwia Mikuła, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 lutego 2015 r. sprawy ze skargi małoletniego K. D. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego I. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2014 r., 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości.

Wnioskiem z [...] października 2013 r. I. P. działając w imieniu małoletniego syna K. D. zwróciła się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu małoletniego A. D.

Wskazała, iż przerwy w zatrudnieniu zmarłego ojca w okresie 10 lat przed śmiercią spowodowane były przyczynami od niego niezależnymi, tj.:

1) koniecznością wykonywania czynności pielęgnacyjno-opiekuńczych i rehabilitacyjnych wobec matki dzieci w związku z jej trwającą od 2004 r., a wywołaną udarem mózgu, niepełnosprawnością;

2) wynikającą z choroby i niepełnosprawności matki dzieci koniecznością wzięcia na siebie wszystkich obowiązków opiekuńczo – wychowawczych wobec dzieci, w tym zwłaszcza opieki nad niepełnosprawnym od urodzenia synem K., wymagającym intensywnej rehabilitacji,

3) niezdolnością do pracy w okresie od lutego 2006 r. do sierpnia 2007 r., wynikającą z urazu kończyny dolnej i przebytego w związku z tym zabiegu operacyjnego oraz długo trwającą rehabilitacją.

Decyzją z [...] marca 2014 r., na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.), Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku.

W zakresie okoliczności faktycznych organ podał, że Komisja Lekarska ZUS orzeczeniem z [...] stycznia 2014 r. nie ustaliła niezdolności A. D. do pracy przed dniem śmierci, tj. [...] marca 2012 r. Zmarły w wieku 45 lat ojciec małoletniego miał 9 lat, 3 miesiące i 24 dni okresów składkowych i nieskładkowych, a w 10 leciu przed dniem śmierci udokumentowano zamiast wymaganych 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych jedynie 2 lata, 2 miesiące i 20 dni tych okresów. W latach 1985 - 1989, 1992 - 1995, 1995 - 1996, 1999 - 2001, 2004 - 2008, 2009 - 2010 wystąpiły przerwy opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Organ ocenił, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia i dlatego nie znalazł podstaw do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy I. P. zarzuciła nierozważenie przez organ materiału dowodowego i okoliczności faktycznych przedmiotowej sprawy.

Podkreśliła, że od 2004 r. do chwili śmierci w 2012 r. ojciec małoletniego obarczony był opieką nad niepełnosprawnym synem K. oraz żoną, do których to okoliczności organ nie odniósł się. Jednocześnie wskazała, że zmarły, będąc zarejestrowany w PUP, deklarował gotowość podjęcia pracy w niepełnym wymiarze czasu, ale pracy tego rodzaju nie było. Podała również, że organ pominął okoliczności, iż A. D. po urazie nogi ponad rok poddawany był rehabilitacji, co zmniejszało jego możliwości na rynku pracy.

Decyzją z [...] maja 2014 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie.

Rozważając długość okresów składkowych i nieskładkowych zmarłego ojca małoletniego organ zważył, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres. Natomiast A. D. zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych w 10-leciu przypadającym przed jego śmiercią, miał jedynie 21 lat, 2 miesiące i 20 dni tych okresów. Nadto w okresach gdy nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem, nie orzeczono wobec niego całkowitej niezdolności do pracy.

W dalszej kolejności organ wyjaśnił, że okres sprawowania opieki nad niepełnosprawnym synem K. został uwzględniony w stażu pracy matki, dlatego nie może być on uwzględniony w przebiegu ubezpieczenia ojca dziecka. Do stażu pracy zmarłego nie może też być doliczony okres sprawowania opieki nad matką małoletniego, albowiem nie była ona członkiem rodziny zmarłego.

Nadto organ wskazał, że zaprzestanie pracy i poświęcenie się opiece nad chorym dzieckiem lub innym członkiem rodziny, nie jest okolicznością niezależną od woli ubezpieczonego, lecz jego wyborem, z którego konsekwencjami musi się liczyć.

Odnosząc się do podnoszonej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy kwestii pobytu zmarłego w szpitalu i rehabilitacji, organ ocenił, że mogły one jedynie ograniczać szansę ojca dziecka na rynku pracy w tym okresie, ale nie uniemożliwiały całkowicie podjęcie zatrudnienia.

Za okoliczność usprawiedliwiającą bezczynność zawodową organ nie uznał uzależnienia alkoholowego ojca dziecka.

Nadto organ podał, że podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku.

W skardze na powyższą decyzję, która wpłynęła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, zarzucono błąd w ustaleniach faktycznych sprawy, naruszenie art. 77 § 1 i 80 k.p.a. poprzez uchybienie wymogowi zebrania, rozpatrzenia i oceny całego materiału dowodowego oraz naruszenie art. 83 ust.1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez niewłaściwą wykładnię i błędne zastosowanie.

Mając powyższe zarzuty na uwadze I. P. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, podtrzymując w całości swoją argumentację i okoliczności faktyczne, do których się odniosła. Podkreśliła, że A. D. wykazywał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale okoliczności szczególne, tj. konieczność opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, uniemożliwiały bądź utrudniały mu podjęcie zatrudnienia.

Do takich okoliczności zaliczyła też okres niezdolności do pracy trwający od lutego 2006 r. do sierpnia 2007 r. wynikający z urazu nogi. Odnosząc się do uzależnienia alkoholowego wskazała, że problem ten wystąpił w ostatnim okresie życia zmarłego. Nieprzezwyciężony alkoholizm wystąpił tylko kilka miesięcy przed śmiercią, wcześniej nie stanowiąc problemu, który wyłączałby go z normalnego życia i możliwości podejmowania zatrudnienia.

I. P. podniosła również, że nie domaga się, aby okres opieki nad niepełnosprawnym synem K. uwzględniono w przebiegu ubezpieczenia ojca dziecka, ani też, aby zaliczono do jego stażu pracy okres sprawowania opieki nad nią, a jedynie, aby przy rozpatrywaniu przesłanek koniecznych do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, okoliczności te zostały właściwie ocenione.

Wniosła także aby przy rozpoznawaniu wniosku uwzględniono złą sytuację materialną rodziny.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał w całości swoją dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd, stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, zwanej dalej P.p.s.a.), rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd nie orzeka jednak co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku i nie przyznaje odpowiednich świadczeń, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w tym postępowaniu.

Analizując niniejszą sprawę pod tym kątem, Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z tym przepisem ubezpieczonym oraz pozostałym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie.

Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie. Wyjątkowość przedmiotowych świadczeń polega również na tym, że nie mają one charakteru roszczeniowego, są finansowane z budżetu państwa, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Uznaniowość nie oznacza jednak pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie, bowiem jej granice wyznaczają z jednej strony przesłanki, zawarte w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, z drugiej zaś przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, stosownie do treści art. 124 ww. ustawy.

Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest zatem zobowiązany także do przestrzegania zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 K.p.a.), a więc do podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Winien też w sposób należyty i wyczerpujący informować strony o okolicznościach faktycznych i prawnych mogących mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 K.p.a.). Musi wreszcie wyczerpująco zebrać, rozpatrzeć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymogów określonych w art. 107 § 3 K.p.a.

Jeżeli strona przedstawi nie pełny materiał dowodowy, organ ma obowiązek z własnej inicjatywy go uzupełnić, pod warunkiem wszak, że zmierza to do poznania okoliczności mogących mieć znacznie z punktu widzenia podstawy materialnoprawnej sprawy. Dopiero dysponując całokształtem materiału dowodowego, organ może ocenić daną okoliczność i uznać ją za udowodnioną bądź nie, do czego zobowiązuje go art. 80 K.p.a.

W rozpatrywanej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym wyżej regulacjom w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Organ nie przeprowadził wnikliwej analizy okoliczności faktycznych sprawy.

Podkreślenia przy tym wymaga, że jakkolwiek odwoływanie się do utrwalonych poglądów wyrażonych w orzecznictwie sądowoadministarcyjnym jest prawidłowe, to jednak nie może ograniczać się tylko do przywoływania tez w przedstawionych orzeczeniach. Trzeba je każdorazowo odnosić do okoliczności faktycznych danej sprawy.

Dla oceny, czy w sprawie występują "szczególne okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust.1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS istotną kwestią jest poprawne ustalenie przyczyn, z powodu których ubezpieczony nie spełnia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do świadczeń w trybie zwykłym.

Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 24 sierpnia 2006 r., I OSK 425/06 (publ. Lex nr 275547), pojęcie szczególnych okoliczności musi być postrzegane jako zdarzenie lub stan wykluczający aktywność zawodową połączoną z ubezpieczeniem społecznym z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. W tym kontekście zgodzić się należy z organem, że sam fakt bezrobocia nie jest taką szczególną okolicznością. Jednakże ocena przyczyn niepodjęcia zatrudnienia musi się łączyć każdorazowo z konkretną sytuacja, w jakiej znalazł się ubezpieczony.

W okolicznościach przedmiotowej sprawy istotny jest stan zdrowia matki małoletniego I. P., jak i samego małoletniego K. D., które to okoliczności przez organ nie zostały rozważone. I nie chodzi o uwzględnienie okresu opieki nad synem w przebiegu ubezpieczenia jego ojca, lecz o ustalenie zakresu koniecznej opieki nad niepełnosprawnym synem oraz osób, które mogły ją sprawować, uwzględniwszy zwłaszcza, że matka małoletniego jest również osobą niepełnosprawną. Co do zasady, rezygnacja z zatrudnienia na rzecz wychowania dziecka jest wyborem każdego rodzicach i nie jest okolicznością niezależną od ich woli. To jednak taką sytuację odnieść należy jedynie do okoliczności, w których sprawowana opieka dotyczy dziecka pełnosprawnego i niewymagającego stałej opieki. W przypadku zaś sytuacji, w której mamy do czynienia z dzieckiem niepełnosprawnym, niezdolnym do samodzielnej egzystencji, czy też wymagającym stałej opieki i jeden z rodziców rezygnuje z pracy na rzecz opieki nad takim dzieckiem, nieodzowne jest wnikliwe zbadanie czy w istocie jest to "wybór" rodzica, czy konieczność życiowa.

Rozpatrując ponownie sprawę organ zobowiązany jest zatem do zebrania całościowych informacji dotyczących małoletniego, ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku i ustalenia rodzaju jego niepełnosprawności, zwłaszcza w kontekście czynności opiekuńczych i rehabilitacyjnych z tą niepełnosprawnością związanych i okresu w jakim musiały być świadczone. Organ powinien poczynić ustalenia czy rodzina mogła i czy korzystała z instytucjonalnych form opieki nad małoletnim, niepełnosprawnym synem. Koniecznym jest również rozważenie, dla oceny czy zmarły ojciec nie mógł rzeczywiście podjąć zatrudnienia, kto sprawował opiekę nad synem wówczas gdy A. D. pracował, jak i wtedy gdy sam miał problemy zdrowotne. Te problemy zdrowotne winny być także rozważone w kontekście realnej możliwości świadczenia pracy w okresie ich występowania. Zwrócić bowiem należy uwagę, że zarówno w orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS, jak i orzeczeniu komisji lekarskiej ZUS brak jest jakiegokolwiek odniesienia do dokumentacji szpitalnej dotyczącej A. D.. Istnieje zatem uzasadniona wątpliwość, czy lekarze wydający te orzeczenia mieli na uwadze dokumentację związaną z jego pobytem w szpitalu i z odbytą rehabilitacją przy ocenie stanu zdrowia ojca małoletniego w zakresie jego zdolności do pracy.

Odnosząc się do choroby alkoholowej zmarłego ojca małoletniego K. D. przyznać należy rację organowi, że uzależnienie alkoholowe nie może zostać uznane za okoliczność usprawiedliwiającą bezczynność zawodową.

W sprawie nie zostało jednak ustalone od kiedy datowały się problemy alkoholowe zmarłego. Ustalenie tych okoliczności jest o tyle istotne, iż Sąd zauważa zmianę argumentacji przedstawicielki ustawowej małoletniego reprezentowanej w poprzednim postępowaniu, w stosunku do tej, którą przedstawiła w przedmiotowej sprawie. Koniecznym jest zatem zbadanie od kiedy małoletniemu były wypłacone alimenty z Funduszu Alimentacyjnego i odniesienie tych okoliczności do sytuacji rodzinnej, w tym do tego kto wówczas zapewniał opieką małoletniemu, oczywiście jeżeli taka konieczność występowała.

Po poczynieniu powyższych, niezbędnych w sprawie ustaleń, organ rozważy ponownie wystąpienie kwestionowanej dotychczas przesłanki, "szczególnych okoliczności" uniemożliwiających spełnienie wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.

Mając wszystkie powyższe względy na uwadze, Sąd na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 152 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.