Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Wojciech Jakimowicz Sędziowie: Sędzia NSA Olga Żurawska-Matusiak Sędzia del. WSA Dariusz Chaciński (spr.) Protokolant: asystent sędziego Aleksandra Kraus po rozpoznaniu w dniu 14 lipca 2023 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 września 2021 r. sygn. akt II SA/Wa 772/21 w sprawie ze skargi M. C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 29 grudnia 2020 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 29 września 2021 r. II SA/Wa 772/21, oddalił skargę M. C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 29 grudnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Skargę kasacyjną na powyższego wyroku złożył M. C.. Zaskarżając wyrok w całości zarzucił mu naruszenie:

1) prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm.; dalej: "u.o.e.i.r.") przez jego błędne niezastosowanie, że skarżący kasacyjnie nie spełnił przesłanek przewidzianych w tym przepisie dla przyznania świadczenia, gdy sytuacja osobista i majątkowa, w której znalazł się skarżący kasacyjnie, w pełni uzasadnia przyznanie tego świadczenia, a skarżący wykazał zaistnienie w/w przesłanek;

2) przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

a) art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. w zw. z art. 151 p.p.s.a. - poprzez oddalenie skargi wniesionej w sprawie pomimo nierozpatrzenia przez organ administracji całokształtu materiału dowodowego w sposób wyczerpujący i przyjęcie, w powiązaniu z art. 83 ust. 1 u.o.e.i.r., że skarżący kasacyjnie nie spełnił przesłanek przewidzianych w tym przepisie dla przyznania świadczenia, gdy sytuacja osobista i majątkowa, w której znalazł się skarżący kasacyjnie, w pełni uzasadnia przyznanie tego świadczenia, a skarżący wykazał zaistnienie w/w przesłanek;

b) art. 7 k.p.a. i art. 8 § 1 k.p.a. w zw. z art. 151 p.p.s.a. - poprzez oddalenie skargi pomimo przekroczenia przez organ administracji granic uznania administracyjnego i odmowę przyznania świadczenia skarżącemu kasacyjnie, które to świadczenie powinno zostać mu przyznane w świetle analizy jego słusznego interesu oraz interesu społecznego.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o:

1) rozpoznanie niniejszej skargi kasacyjnej na rozprawie;

2) uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, a w przypadku uznania przez Naczelny Sąd Administracyjny, że istota niniejszej sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi wraz z pismem procesowym stanowiącym uzupełnienie tej skargi oraz uchylenie zaskarżonych przez Skarżącego decyzji organu administracji, wydanych w obu instancjach;

3) zasądzenie od organu administracji na rzecz skarżącego kasacyjnie zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych;

4) przyznanie pełnomocnikowi skarżącego kasacyjnie, wyznaczonemu z urzędu, kosztów zastępstwa procesowego, które nie zostały pokryte przez skarżącego kasacyjnie ani w całości, ani w części, według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje.

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259) – p.p.s.a. – Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W przedmiotowej sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania określone w art. 183 § 2 p.p.s.a. W związku z tym Naczelny Sąd Administracyjny, przy rozpoznaniu sprawy, związany był granicami skargi kasacyjnej.

Zgodnie z art. 193 zdanie drugie p.p.s.a. uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. Zatem Naczelny Sąd Administracyjny nie przedstawia w uzasadnieniu wyroku oddalającego skargę kasacyjną opisu ustaleń faktycznych i argumentacji prawnej podawanej przez organ i Sąd I instancji.

Skarga kasacyjna nie posiada usprawiedliwionych podstaw.

W niniejszej sprawie skarżący kasacyjnie oparł skargę kasacyjną zarówno na naruszeniu przepisów prawa materialnego poprzez "jego błędne niezastosowanie", jak i przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a.). W przypadku, gdy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania, co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania. W niniejszej sprawie jednak zarzuty naruszenia przepisów postępowania wiążą się w sposób bezpośredni z zarzutami naruszenia przez Sąd I instancji prawa materialnego, stąd też zarzuty te muszą być rozpoznane łącznie.

Podnieść należy, że art. 83 ust. 1 u.o.e.i.r. formułuje trzy przesłanki, których kumulatywne spełnienie warunkuje przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Brak spełnienia chociażby jednej z nich uniemożliwia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Przesłankami tymi są: 1) brak spełnienia warunków do uzyskania emerytury lub renty spowodowany szczególnymi okolicznościami, 2) niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym spowodowana całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem, 3) brak niezbędnych środków utrzymania.

Zgodnie z art. 14 ust. 1 u.o.e.i.r. oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, trwałości lub przewidywanego okresu niezdolności do pracy, dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Od orzeczenia lekarza orzecznika przysługuje osobie zainteresowanej prawo wniesienia sprzeciwu, które rozpatruje komisja lekarska ZUS dokonując oceny niezdolności do pracy oraz jej stopnia (ust. 2a - 2f). Orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji (ust. 3).

Jak podkreśla się w orzecznictwie, nie wywołuje skutków prawnych na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS stwierdzenie niezdolności do pracy przez innego lekarza, jak też twierdzenie samej strony, że jest niezdolna do pracy, wynikające z jej subiektywnego przekonania (por. wyrok NSA z 14 listopada 2002 r. II SA 2243/02, LEX nr 14231). Prezes ZUS rozpatrując wniosek o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku i oceniając, czy wnioskodawca spełnia przesłankę braku możliwości podjęcia pracy z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy, zobowiązany jest oprzeć się na ostatecznym orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS lub orzeczeniu komisji lekarskiej ZUS (por. wyrok NSA z 16 kwietnia 2015 r. I OSK 1397/14).

Zarówno organ, jak i Sąd I instancji uznały, że w odniesieniu do skarżącego nie została spełniona przesłanka istnienia szczególnych okoliczności wymienionych w art. 86 ust. 1, którą skarżący wiązał z bezrobociem, jednakże nie przedstawił dowodów potwierdzający faktyczną aktywność w poszukiwaniu pracy. Nadto Sąd I instancji zwrócił uwagę, że w stosunku do skarżącego wydano orzeczenie, z którego wynika, że jest on całkowicie niezdolny do pracy dopiero od 2 sierpnia 2019 r. Oznacza to, że wcześniej nie istniały przeszkody o charakterze zdrowotnym uniemożliwiające podjęcia zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem społecznym, bowiem jak wyżej wykazano Prezes ZUS mógł wydać określoną decyzję, dopiero po otrzymaniu stosownego zaświadczenia lekarskiego, którym wcześniej skarżący się nie legitymował.

Skoro zatem skarżący nie posiadał wcześniej stosownego orzeczenia, a "szczególną okoliczność" wiąże wyłącznie ze stanem bezrobocia w okresie, kiedy nie orzeczono jeszcze wobec niego całkowitej niezdolności do pracy, to słusznie Sąd I instancji uznał, że nie została spełniona jedna z trzech przesłanek, o których mowa w art. 83 ust. 1 u.o.e.i.r., a w związku z tym dokonał prawidłowej oceny legalności zaskarżonej decyzji.

Odnosząc się do zarzutów naruszenia przepisów postępowania wskazać należy, że jako nieskuteczny należało ocenić zarzut naruszenia art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. w zw. z art. 151 p.p.s.a. Wbrew twierdzeniom zawartym w skardze kasacyjnej Prezes ZUS podjął wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego w zakresie przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 u.o.e.i.r., a także dokonał prawidłowej oceny całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego i wskazał, z jakich powodów odmówił przyznania skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku. Biorąc zaś pod uwagę wykładnię powołanego przepisu, przyjętą przez Sąd I instancji, a która z wyżej podanych względów nie została skutecznie zakwestionowana, organ nie był zobowiązany do analizowania także trudnej sytuacji rodzinnej skarżącego.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 7 k.p.a. i art. 8 § 1 k.p.a. w zw. z art. 151 p.p.s.a. stwierdzić należy, że organ administracji publicznej właściwie, tj. zgodnie z obowiązującym prawem i w przeprowadzonym postępowaniu, prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy, który znajduje potwierdzenie w zebranym materiale dowodowym, dokonał oceny całokształtu materiału dowodowego oraz nie przekroczył przy tym przysługujących mu granic uznania administracyjnego. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych szczegółowo wskazał istotne okoliczności sprawy oraz okres podlegania ubezpieczeniu. Do okoliczności tych odniósł się także w sposób wyczerpujący Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia, poprawnie wyjaśniając motywy podjętego wyroku, a w szczególności brak zaistnienia przesłanki "szczególnych okoliczności".

Z ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku wynika, że skarżący kasacyjnie w wieku 46 lat życia udokumentował niecałe 12 lat okresów składkowych i nieskładkowych. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie doszło do naruszenia ogólnej zasady kształtującej postępowanie dowodowe wyrażonej w art. 7 k.p.a., tj. zasady prawdy obiektywnej, z którą ściśle jest powiązana zasada oficjalności postępowania dowodowego, w świetle której to na organie administracji prowadzącym postępowanie spoczywa obowiązek wszechstronnego oraz rzetelnego ustalenia stanu faktycznego sprawy. Generalnie obie zasady przenoszą ciężar dowodu na organ, jednakże strona postępowania nie jest zwolniona od lojalnego współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych. W przedmiotowej sprawie organ wywiązał się prawidłowo ze swoich obowiązków, gdyż prowadził postępowanie dowodowe uwzględniając całokształt przepisów k.p.a. w sposób budzący zaufanie.

Z powyższych względów należało uznać zarzut naruszenia art. 7 k.p.a. i art. 8 § 1 k.p.a. w zw. z art. 151 p.p.s.a. za bezzasadny.

Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art.184 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącej kasacyjnie wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, bowiem wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.), przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 p.p.s.a.